ThichUng.comThích Ứng
Sống ở phố nóng và hay ngập

Thành phố bọt biển là gì: hồ điều hoà, công viên thấm nước và phần của người dân

Thành phố bọt biển là cách để đô thị thấm, giữ và nhả nước mưa từ từ như miếng bọt biển, thay vì đổ hết xuống cống cùng lúc. Gồm những mảnh nào và hộ dân góp gì.

Urban park in a Vietnamese city with a shallow retention pond surrounded by reeds and grass, families strolling on a permeable gravel path after rain, cloudy bright sky, wide angle

Thành phố bọt biển là cách thiết kế đô thị để nước mưa được thấm xuống đất, giữ lại tạm thời ở hồ, công viên, mái nhà, rồi nhả ra từ từ, thay vì đổ dồn hết xuống cống trong cùng một lúc. Giống như miếng bọt biển hút nước rồi nhả dần, đô thị kiểu này giảm được ngập cục bộ khi mưa lớn, giữ thêm nước cho mùa khô và làm khu phố mát hơn.

Phần lớn công trình kiểu bọt biển là việc của quy hoạch và chính quyền, nhưng mỗi mảnh sân, mỗi mái nhà, mỗi miệng cống trước cửa cũng là một phần của hệ thống. Bài này giải thích ý tưởng bằng lời thường, kể ra các mảnh ghép chính, nói rõ nó không làm được gì, và chỉ ra phần việc người dân làm được.

Ý tưởng cốt lõi: chậm lại, thấm xuống, giữ lại

Hệ thống thoát nước truyền thống của đô thị làm một việc: gom nước mưa nhanh nhất có thể vào cống rồi đưa ra sông. Cách này chạy được khi mưa vừa phải và mặt đất còn nhiều chỗ thấm. Khi thành phố lớn lên, đất bị phủ kín bằng mái nhà, đường nhựa, sân bê tông, gần như mọi giọt mưa đều chảy tràn và đổ vào cống cùng lúc. Gặp trận mưa lớn trong thời gian ngắn, cống quá tải, nước dâng lên đường.

Ý tưởng bọt biển là làm cho nước mưa đi chậm lại. Thay vì một đường ống duy nhất, nước được chia ra nhiều chỗ: một phần thấm xuống đất ngay tại chỗ, một phần được giữ lại tạm trong hồ, trong vùng trũng của công viên, trên mái xanh, trong bể chứa, phần còn lại mới chảy vào cống, và chảy từ từ sau khi đỉnh mưa đã qua. Cống không phải gánh hết cùng một lúc nên ít tràn hơn.

Người ta hay tóm ý tưởng này bằng mấy động từ: thấm, giữ, trữ, làm sạch, dùng lại, thoát. Mỗi mảnh ghép của thành phố bọt biển làm một hay vài việc trong số đó. Không có mảnh nào tự nó giải quyết được ngập; sức mạnh nằm ở chỗ có rất nhiều mảnh nhỏ rải khắp thành phố.

Các mảnh ghép của một thành phố bọt biển

Những mảnh ghép dưới đây có thể thấy ở nhiều thành phố trên thế giới và một số đã có ở các đô thị Việt Nam, dưới tên gọi khác nhau.

Mảnh ghépLàm gì với nước mưaỞ cấp nào
Hồ điều hoàGiữ lại lượng nước lớn khi mưa, mực nước dâng lên rồi hạ dầnThành phố, khu đô thị
Công viên trũng, sân chơi trũngNgày thường là chỗ đi dạo, mưa lớn thành nơi chứa nước tạmKhu dân cư, phường
Rãnh thực vật, dải cây ven đườngĐón nước từ mặt đường, thấm xuống và lọc bớt bẩnTuyến đường
Vỉa hè và bãi đỗ xe thấm nướcCho nước đi qua bề mặt xuống lớp đá, đất bên dướiTuyến đường, công trình
Mái xanh và bể chứa nước mưaGiữ nước trên mái, dùng lại để tưới, giảm nước đổ xuống ốngTừng ngôi nhà, toà nhà
Sân, vườn thấm nướcĐất, cỏ, sỏi thay bê tông kín; nước thấm ngay tại chỗTừng hộ gia đình
Kênh rạch, vùng ngập tự nhiên được giữ lạiChỗ cho nước tràn khi lũ, triều lênThành phố, vùng

Điểm chung là chúng đều cho nước một chỗ để đi, thay vì bắt nước chỉ có một lối duy nhất là cống. Nhiều mảnh còn có ích vào ngày khô: hồ là nơi hóng mát, công viên trũng là sân chơi, dải cây che bóng cho người đi bộ.

Vì sao đô thị Việt Nam cần cách nghĩ này

Mưa lớn trong thời gian ngắn. Nhiều thành phố đã gặp những trận mưa rất to dồn vào một hai giờ, vượt sức chứa của cống được thiết kế từ nhiều năm trước. Cơ quan khí tượng đã nêu xu thế mưa cực đoan có thể tăng; con số cụ thể nên tra trong báo cáo chính thức của từng vùng.

Ao hồ, kênh rạch bị lấp dần. Những nơi trước kia giữ nước tự nhiên đã thành nhà, đường. Mất chỗ chứa, nước phải tìm đường khác, thường là tràn vào phố.

Triều cường và nền đất thấp. Ở các thành phố ven sông, ven biển phía Nam, triều lên làm nước trong cống không thoát ra sông được. Mưa trùng với triều thì ngập lâu hơn. Giữ nước tại chỗ giúp giảm lượng nước phải chờ thoát.

Mùa khô lại thiếu nước. Thành phố vừa ngập mùa mưa vừa khô hạn mùa khô. Nước mưa được thấm xuống đất, giữ trong hồ giúp bổ sung nước ngầm và làm mát đô thị khi nắng nóng.

Đảo nhiệt. Hồ, cây, đất ẩm là những thứ làm mát tự nhiên. Đô thị bọt biển vì thế cũng là đô thị bớt nóng.

Những điều thành phố bọt biển không làm được

Thành phố bọt biển không thay được cống thoát nước, trạm bơm và đê bao. Khi gặp mưa cực lớn kéo dài, lũ từ thượng nguồn về hay triều rất cao, những công trình lớn vẫn là tuyến chống ngập chính. Bọt biển giúp giảm phần ngập do mưa cục bộ, rút ngắn thời gian ngập, giảm tải cho cống, chứ không làm biến mất hoàn toàn ngập lụt.

Nó cũng cần thời gian và cần nhiều. Một vài công viên thấm nước rải rác chưa đổi được tình hình ngập của cả một khu. Hiệu quả đến khi hàng nghìn mảnh nhỏ cộng lại, và điều đó cần nhiều năm, qua nhiều đợt quy hoạch, xây dựng, cải tạo.

Cuối cùng, các mảnh ghép cần được giữ gìn. Hồ điều hoà bị lấn chiếm, công viên trũng bị đổ đất nâng nền, vỉa hè thấm nước bị đổ bê tông đè lên, rãnh thực vật bị biến thành chỗ đổ rác thì mất tác dụng. Đây là chỗ người dân có vai trò rất rõ: giữ cho những gì đã có còn làm đúng việc của nó.

Phần của mỗi hộ gia đình

Mỗi căn nhà là một mảnh nhỏ của thành phố bọt biển. Những việc dưới đây vừa giúp nhà mình đỡ ngập, đỡ nóng, vừa góp phần giảm nước dồn xuống cống chung:

  • Giữ lại đất thấm: khi sửa sân, cân nhắc dùng gạch lỗ trồng cỏ, sỏi, đá xếp có khe thay cho đổ bê tông kín toàn bộ.
  • Hứng nước mưa từ mái: một bể hoặc vài thùng có nắp kín ở chân ống xối, dùng lại để tưới cây, rửa sân. Nắp kín để không thành nơi muỗi đẻ.
  • Trồng cây và vườn mái: đất trồng và lá cây giữ nước mưa, nhả chậm hơn mái trơn.
  • Không lấp ao, mương trong đất nhà: với nhà ở ven đô còn ao, mương, giữ lại chúng là giữ chỗ chứa nước cho cả xóm.
  • Không đổ rác, dầu mỡ, xà bần xuống cống: miệng cống tắc là mảnh ghép đơn giản nhất của hệ thống bị hỏng.
  • Không đắp nền lấn ra lối đi chung: nâng nền nhà mình mà đẩy nước sang nhà bên là chuyển ngập cho hàng xóm.

Không việc nào trong số này tốn nhiều tiền. Phần lớn chỉ là chọn cách làm khác đi một chút trong những lần sửa chữa nhà vốn đằng nào cũng phải làm.

Những hiểu lầm hay gặp

Bọt biển nghĩa là để nước đọng khắp nơi. Không phải vậy. Nước chỉ được giữ ở những chỗ thiết kế sẵn để chứa tạm, như hồ điều hoà, công viên trũng, rồi rút đi trong một khoảng thời gian tính trước. Nước đọng kéo dài nhiều ngày ở chỗ không thiết kế để chứa là dấu hiệu hệ thống không vận hành đúng.

Hồ điều hoà sẽ thành nơi muỗi sinh sôi. Hồ có nước lưu thông, có cá, có bờ cây cỏ được chăm thì không phải là chỗ muỗi ưa nhất. Muỗi thích những vũng nước nhỏ, tĩnh như lốp xe cũ, chai lọ, khay hứng nước. Dọn những chỗ đó trong nhà mới là việc chính.

Chỉ thành phố giàu mới làm được. Nhiều mảnh ghép rất rẻ: giữ lại một cái ao, không đổ bê tông kín sân, chừa dải đất trồng cây ven hẻm. Cái tốn kém nhất thường là phải đào lại những gì đã lỡ lấp.

Làm một công viên lớn là đủ. Một công viên lớn ở một góc thành phố không giúp được khu ở góc bên kia. Mạng lưới nhiều mảnh nhỏ rải đều quan trọng hơn một công trình lớn đơn lẻ.

Đã có bọt biển thì không cần giữ cống sạch. Cống vẫn là lối thoát cuối cùng. Rác và bùn làm tắc cống thì mọi mảnh ghép khác cũng không cứu được khu phố khi mưa to.

Phần của tổ dân phố và cách góp ý với phường

Ở cấp khu dân cư, tổ dân phố có thể cùng nhau giữ sạch miệng cống trước mùa mưa, trồng cây ở khoảng đất công, đề nghị giữ lại khoảng đất trống làm sân chơi có cỏ thay vì đổ bê tông. Khi phường có kế hoạch cải tạo hẻm, lát lại vỉa hè, làm sân chơi, người dân có thể đề nghị dùng vật liệu thấm nước, chừa dải trồng cây, làm sân chơi hơi trũng để chứa nước mưa.

Khi chính quyền lấy ý kiến về quy hoạch hay dự án công viên, hồ điều hoà, người dân có quyền góp ý theo quy định. Góp ý cụ thể và có thông tin thật thường có sức nặng hơn: ví dụ vị trí điểm ngập trong khu, mức nước thường gặp, hồ hay ao nào đang bị lấp dần. Có thể gửi qua tổ dân phố hoặc bộ phận tiếp dân của UBND phường.

Nếu thấy hồ điều hoà, kênh rạch, công viên bị lấn chiếm hoặc đổ rác, phản ánh với UBND phường. Mỗi mảnh ghép mất đi là một chỗ chứa nước ít đi, và cái giá trả bằng những trận ngập sâu hơn ở chính khu phố của mình.

Câu hỏi thường gặp

Thành phố bọt biển có phải là xây thêm cống thật to không?

Không. Thành phố bọt biển chủ yếu cho nước mưa thấm xuống đất và giữ lại tạm ở hồ, công viên, mái nhà, bể chứa để nước đi chậm lại. Cống và trạm bơm vẫn cần, nhưng không phải gánh toàn bộ nước mưa trong cùng một lúc nên ít bị quá tải hơn.

Hồ điều hoà hoạt động thế nào?

Hồ điều hoà có mực nước bình thường thấp hơn bờ một khoảng. Khi mưa lớn, nước từ khu xung quanh đổ vào làm mực nước dâng lên, giữ lại lượng nước lẽ ra tràn ra phố. Sau mưa, nước được thoát dần ra cống, sông để hồ trở lại mực bình thường cho trận sau.

Thành phố bọt biển có chấm dứt được ngập không?

Không chấm dứt hoàn toàn. Nó giảm được ngập do mưa lớn cục bộ và rút ngắn thời gian ngập. Với lũ từ thượng nguồn hay triều cường rất cao, đê bao, cống, trạm bơm vẫn là công trình chính. Hiệu quả cũng cần nhiều năm và rất nhiều mảnh ghép cộng lại.

Một hộ gia đình góp phần vào thành phố bọt biển bằng cách nào?

Giữ sân có đất thấm thay vì đổ bê tông kín, hứng nước mưa từ mái để tưới cây, trồng cây hoặc làm vườn mái, không lấp ao mương trong đất nhà, không đổ rác xuống cống và không đắp nền lấn ra lối đi chung.

Vỉa hè thấm nước khác vỉa hè thường ở điểm nào?

Vỉa hè thấm nước có bề mặt cho nước đi qua, ví dụ gạch có khe hở hoặc vật liệu rỗng, bên dưới là lớp đá, sỏi chứa nước tạm rồi thấm dần xuống đất. Vỉa hè thường lát kín khiến nước chảy tràn hết xuống đường và cống.

Muốn góp ý về hồ, công viên trong khu thì gửi ở đâu?

Có thể góp ý qua tổ dân phố hoặc bộ phận tiếp dân của UBND phường, nhất là khi phường đang lấy ý kiến về quy hoạch hay dự án. Góp ý cụ thể như vị trí điểm ngập, mức nước thường gặp, hồ ao đang bị lấp sẽ được xem xét dễ hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138