Mái xanh là phủ cây lên sân thượng hoặc mái bằng; tường xanh là cho cây leo hoặc cây trồng trong khay phủ lên mặt tường hứng nắng. Cả hai giúp nhà phố bớt nóng vì lá cây che nắng và thoát hơi nước, lại giữ bớt nước mưa không dồn ngay xuống cống. Nhưng chúng chỉ bền khi ba điều được lo từ đầu: sàn mái chịu được trọng lượng đất ướt, lớp chống thấm còn tốt, và có người chăm đều đặn.
Nhiều nhà làm vườn sân thượng một mùa rồi bỏ vì thấm dột, cây chết khô hoặc tốn công tưới. Phần dưới đi theo đúng thứ tự nên làm: kiểm sàn mái, chọn kiểu mái xanh hợp với nhà, làm tường xanh cho đúng, chọn cây chịu nắng gắt, lo nước tưới, rồi những lỗi hay gặp và cách tránh.
Mái xanh, tường xanh giúp được gì và không giúp được gì
Giúp phòng tầng trên mát hơn. Lớp cây và đất che sàn mái khỏi nắng trực tiếp. Sàn mái không bị nung nóng nên ban đêm nhả ít nhiệt xuống phòng ngủ tầng trên cùng, chỗ thường nóng nhất trong nhà phố.
Giúp tường hướng tây bớt hấp nắng. Một lớp lá dày đứng cách mặt tường một khoảng che được phần lớn nắng chiều, mặt tường phía trong không còn ấm rực về đêm.
Giữ bớt nước mưa. Đất và rễ cây ngậm một phần nước của trận mưa, nhả từ từ, giảm lượng nước đổ dồn xuống ống thoát cùng lúc. Một nhà làm thì ít, cả dãy phố làm thì đáng kể.
Không thay được cách nhiệt cho mái tôn. Mái tôn mỏng không chịu nổi đất trồng. Với mái tôn, cái giúp được là giàn leo dựng riêng phía trên hoặc bên cạnh, không đặt đất lên tôn.
Không phải việc làm một lần. Vườn mái cần tưới, cắt tỉa, dọn lá rụng khỏi ống thoát, thay đất định kỳ. Nhà không có ai chăm thì nên chọn kiểu đơn giản nhất, ít cây nhưng sống bền.
Kiểm sàn mái trước khi đặt bất kỳ chậu nào
Đất ướt sau mưa nặng hơn nhiều so với đất khô, cộng thêm chậu, nước đọng và người đi lại. Trước khi làm vườn mái, nên làm những việc sau:
- Hỏi về kết cấu: nhà xây có bản vẽ thì tìm lại xem sàn mái thiết kế cho tải nào. Nhà cũ, nhà cơi nới, nhà có vết nứt sàn thì nhờ kỹ sư hoặc thợ có chuyên môn xem trước. Không tự ước lượng rồi xếp hàng chục chậu lớn lên.
- Đặt vật nặng trên dầm và cột: chậu lớn, bồn xây, bể nước nên đặt gần mép tường chịu lực, trên vị trí dầm, không dồn vào giữa ô sàn.
- Kiểm lớp chống thấm: nhìn trần tầng dưới sau một trận mưa lớn xem có vệt ố, rêu, bong sơn. Sàn mái đã thấm thì phải xử lý chống thấm xong mới trồng, vì sau khi phủ đất lên rất khó tìm chỗ hỏng.
- Kiểm độ dốc và ống thoát: nước phải chảy về phễu thu, phễu có lưới chắn rác. Mái đọng nước thành vũng sau mưa là dấu hiệu độ dốc chưa đúng.
- Chừa lối đi và lối kiểm tra: để trống đường tới phễu thu nước, bồn nước, cục nóng điều hoà để còn sửa chữa.
Mất một buổi kiểm kỹ còn hơn phải dỡ cả vườn mái ra để chống thấm lại sau một mùa mưa.
Các kiểu mái xanh cho nhà phố, từ nhẹ tới nặng
Không phải mái xanh nào cũng là trải đất kín sân thượng. Với phần lớn nhà phố đã xây, cách hợp lý là bắt đầu bằng kiểu nhẹ, xem cây sống và công chăm thế nào rồi mới mở rộng.
| Kiểu | Hợp với | Cần lưu ý |
|---|---|---|
| Giàn leo trên khung sắt, gốc trồng trong vài bồn lớn | Nhà có ít thời gian chăm, sàn mái không chắc chịu đất dày | Khung phải neo chắc chống gió bão; lá che nắng, đất chỉ ở vài điểm |
| Chậu rời, khay trồng có chân kê | Nhà muốn thử trước, dễ dời khi chống thấm | Kê cao khỏi sàn để nước thoát, không bít đường chảy về phễu |
| Khay trồng mỏng ghép kín một phần sân | Nhà muốn phủ diện rộng mà nhẹ | Cây thấp rễ nông, cần tưới đều hơn vì đất mỏng khô nhanh |
| Bồn xây dọc tường bao | Nhà xây mới hoặc sửa lớn có tính tải từ đầu | Bồn phải chống thấm riêng, có lỗ thoát; không xây đè lên lớp chống thấm cũ |
Giàn leo trên khung thường là lựa chọn được nhiều nhà phố dùng lâu nhất: cần ít đất, che được cả sân thượng, ngồi dưới giàn còn có chỗ hóng mát buổi tối. Với nhà đang thuê, chậu rời là cách duy nhất không đụng tới kết cấu và dễ mang theo khi chuyển nhà.
Tường xanh: cây leo cách tường hay chậu treo lên tường
Có hai cách làm tường xanh phổ biến cho nhà ở. Cách thứ nhất là cho cây leo trên một lớp lưới, khung hoặc dây cáp dựng cách mặt tường một khoảng, gốc cây trồng dưới đất hoặc trong bồn ở chân tường, ban công. Cách thứ hai là gắn các khay, túi trồng trực tiếp lên một khung treo trên tường, cây trồng trong từng ô và tưới bằng hệ thống ống nhỏ.
Với nhà phố, cách thứ nhất bền và ít công hơn nhiều. Khoảng hở giữa lá và tường cho không khí lưu thông, tường không bị ẩm, rễ không bám vào vữa. Cây leo nhanh có thể phủ kín một mặt tường sau vài mùa nếu được tưới đủ. Cách thứ hai đẹp ngay nhưng tốn nước, cần tưới tự động ổn định, dễ chết khô từng mảng nếu hệ thống tưới hỏng vài ngày giữa mùa nóng, và nặng hơn người ta tưởng.
Không nên để cây leo bám thẳng lên tường có vết nứt, tường có dây điện đi nổi hoặc gần mái ngói, máng xối. Rễ bám và thân leo có thể chui vào khe, làm hở mạch vữa, nâng ngói, tắc máng. Mặt tường giáp nhà hàng xóm thì nên hỏi ý kiến trước, vì lá rụng và côn trùng có thể sang nhà bên.
Chọn cây chịu nắng gắt trên mái và tường
Ưu tiên cây đã quen sống ở địa phương. Cây dân phố vẫn trồng trên sân thượng nhiều năm thường chịu được nắng, gió và khí hậu nơi đó tốt hơn cây mới lạ. Hỏi hàng xóm có vườn mái lâu năm là cách chọn nhanh nhất.
Dây leo che giàn. Các loại dây leo quen thuộc như hoa giấy, thiên lý, chanh dây, mướp, bầu bí, sử quân tử thường được dùng để phủ giàn. Dây leo ăn quả cho thêm rau quả nhưng cần thay gốc theo vụ; dây leo hoa sống lâu năm, đỡ công trồng lại.
Cây bụi và cỏ lá dày cho khay mỏng. Những cây mọng nước, lá dày, rễ nông chịu được đất mỏng khô nhanh. Chúng không che bóng mát như giàn leo nhưng giữ cho mặt sàn không bị nắng nung trực tiếp.
Rau gia vị trong chậu rời. Rau thơm, ớt, sả, các loại rau ăn lá trồng chậu vừa che bớt sàn vừa có ích cho bếp. Rau ăn lá mùa nắng gắt cần lưới che bớt nắng giữa trưa.
Tránh cây rễ khoẻ, thân gỗ lớn. Cây thân gỗ lớn trồng trên mái có rễ phá chống thấm và rất nặng khi lớn. Cây có gai nên đặt xa lối đi, cây có nhựa độc nên tránh nếu nhà có trẻ nhỏ.
Nước tưới và công chăm theo mùa
Vườn mái chết nhiều nhất vào giữa mùa nóng, khi chủ nhà đi vắng vài ngày hoặc quên tưới. Đất trên mái khô nhanh hơn nhiều so với đất dưới vườn vì bị nắng và gió hai phía. Một hệ thống tưới nhỏ giọt đơn giản có bộ hẹn giờ, nối với bồn nước trên mái, giúp vườn sống qua những ngày không có ai ở nhà. Tưới vào sáng sớm hoặc chiều tối để nước ít bốc hơi.
Nước mưa hứng từ chính sân thượng là nguồn tưới tốt: một vài thùng chứa có nắp đậy kín đặt cạnh phễu thu là đủ để tưới qua những đợt nắng ngắn. Nắp phải kín để không thành chỗ muỗi đẻ trứng. Phủ rơm, vỏ trấu hoặc lá khô lên mặt đất trong chậu giúp giữ ẩm, giảm số lần tưới.
Công chăm theo mùa gồm: đầu mùa nóng kiểm hệ thống tưới, bổ sung đất; giữa mùa mưa dọn lá khỏi phễu thu và máng; trước mùa bão hạ thấp hoặc buộc chặt chậu, cắt bớt tán giàn leo cho gió lọt qua, kiểm neo khung. Sau mỗi trận mưa lớn, đi một vòng xem có nước đọng, chậu nghiêng hay không.
Lỗi hay gặp và cách tránh
Đặt chậu bít lối nước chảy. Chậu đặt sát phễu thu hoặc chắn rãnh làm nước đọng, ngấm dần xuống sàn. Kê chậu lên chân đế, chừa đường nước rộng.
Đất và lá trôi xuống ống. Đất trôi theo nước mưa và lá rụng làm tắc ống thoát, nước dâng tràn qua cửa xuống cầu thang. Lót vải lọc dưới đất, giữ lưới chắn ở phễu và dọn thường xuyên.
Nước đọng thành chỗ muỗi sinh sản. Khay hứng nước dưới chậu, thùng chứa không nắp, máng bị tắc đều là nơi muỗi đẻ. Đổ khay hứng sau khi tưới, đậy kín thùng chứa.
Giàn leo đổ khi gió lớn. Tán cây dày như một cánh buồm hứng gió. Khung giàn phải neo vào dầm, tường chịu lực; trước mùa bão tỉa bớt tán và kiểm các điểm buộc.
Làm quá to ngay từ đầu. Nhiều nhà mua hàng chục chậu, trồng kín sân rồi không đủ thời gian chăm. Bắt đầu với vài chậu và một giàn leo, mỗi mùa mở rộng thêm nếu thấy duy trì được.
Câu hỏi thường gặp
Sân thượng nhà phố có trồng cây được không hay sẽ bị thấm?
Trồng được nếu lớp chống thấm còn tốt, có độ dốc và phễu thu nước hoạt động, chậu được kê cao không bít đường nước. Nên kiểm trần tầng dưới sau mưa trước khi trồng; thấy vệt ố, rêu thì xử lý chống thấm xong mới đặt chậu.
Làm sao biết sàn mái có chịu được vườn sân thượng không?
Tìm lại bản vẽ nhà nếu có, hoặc nhờ kỹ sư, thợ có chuyên môn xem với nhà cũ, nhà cơi nới, sàn có vết nứt. Không tự ước lượng rồi xếp nhiều chậu lớn; vật nặng nên đặt gần tường chịu lực và trên dầm, không dồn vào giữa ô sàn.
Mái tôn có làm mái xanh được không?
Không nên đặt đất lên mái tôn vì tôn mỏng không chịu được tải và dễ thủng. Với nhà mái tôn, có thể dựng giàn leo trên khung riêng bên cạnh hoặc phía trên mái, gốc cây trồng dưới đất hoặc trong bồn ở chỗ chắc chắn.
Cây leo bám thẳng lên tường có làm hỏng tường không?
Có thể, nhất là với tường đã có vết nứt hoặc mạch vữa yếu, vì rễ bám và thân leo chui vào khe. Cách an toàn hơn là cho cây leo trên lưới hoặc khung dựng cách tường một khoảng để không khí lưu thông và tường không bị ẩm.
Đi vắng vài ngày giữa mùa nóng thì vườn mái có chết không?
Đất trên mái khô rất nhanh nên dễ chết nếu không ai tưới. Một hệ thống tưới nhỏ giọt có bộ hẹn giờ nối với bồn nước, kết hợp phủ rơm hoặc lá khô lên mặt chậu để giữ ẩm, giúp vườn sống qua những ngày vắng nhà.
Trước mùa bão cần làm gì với vườn sân thượng?
Hạ thấp hoặc buộc chặt chậu cây, cắt bớt tán giàn leo để gió lọt qua, kiểm các điểm neo khung giàn vào tường và dầm, dọn sạch lá ở phễu thu nước. Chậu nhỏ dễ bay nên dời vào góc khuất gió hoặc vào trong nhà.