ThichUng.comThích Ứng
Sống ở phố nóng và hay ngập

Đảo nhiệt đô thị là gì: vì sao phố nóng hơn quê và người dân giảm được gì

Đảo nhiệt đô thị là hiện tượng phố xá nóng hơn vùng quê xung quanh, nhất là về đêm. Hiểu vì sao nó hình thành để biết nhà mình, con hẻm mình giảm được phần nào.

Dusk view over dense Vietnamese city rooftops and narrow alleys, heat haze above concrete roofs, a single green park patch in the middle, warm orange evening light, wide aerial angle

Đảo nhiệt đô thị là hiện tượng khu phố đông nhà cửa nóng hơn vùng ven và vùng quê xung quanh, rõ nhất vào buổi tối và ban đêm. Nguyên nhân chính là bê tông, mái nhà, mặt đường nhựa hấp nắng cả ngày rồi nhả dần ra, trong khi cây xanh và mặt nước, hai thứ giúp làm mát tự nhiên, lại ít đi; thêm vào đó là hơi nóng từ xe cộ, cục nóng điều hoà và những con hẻm hẹp giữ nhiệt không thoát được.

Người dân không đổi được cả thành phố, nhưng phần nhiệt sinh ra và giữ lại ngay trong căn nhà, cái sân, con hẻm của mình thì giảm được khá nhiều. Phần dưới giải thích cơ chế bằng lời thường, chỉ ra chỗ nóng nhất trong phố, người chịu nặng nhất, rồi đi vào những việc làm được ở cấp hộ và cấp tổ dân phố.

Phố nóng hơn quê vì năm thứ dồn lại

Bề mặt sẫm màu, nặng và kín. Mái bê tông, tường gạch, sân lát kín, đường nhựa đều là vật liệu nặng, hút nắng tốt và giữ nhiệt lâu. Ruộng, vườn, bãi cỏ cũng nhận nắng như vậy nhưng một phần năng lượng được dùng để làm bay hơi nước trong đất và lá, nên mặt đất ở quê không nóng lên nhiều bằng.

Thiếu cây và mặt nước. Một tán cây vừa che bóng vừa thoát hơi nước qua lá, giống như cơ thể đổ mồ hôi. Khi ao hồ bị lấp, sân đất bị đổ bê tông, cây bị chặt để mở rộng nhà, thành phố mất dần chiếc máy làm mát tự nhiên này.

Nhiệt sinh ra từ chính sinh hoạt. Hàng triệu xe máy, ô tô, bếp nấu, cục nóng điều hoà, máy móc trong cửa hàng đều thải nhiệt ra không khí. Một con hẻm có hai dãy cục nóng thổi vào nhau buổi trưa có thể nóng hơn hẳn con đường lớn ngay bên cạnh.

Nhà cao, hẻm hẹp giữ nhiệt. Ở quê, ban đêm mặt đất toả nhiệt thẳng lên bầu trời. Ở phố, tường nhà hai bên che mất phần lớn bầu trời, nhiệt toả ra lại đập vào tường đối diện và bị giữ lại dưới đáy hẻm. Gió cũng khó lọt vào những dãy nhà san sát.

Ô nhiễm và bụi. Lớp bụi, khói trên thành phố giữ bớt nhiệt không cho thoát lên cao vào ban đêm, góp thêm một phần nhỏ vào cái hầm hập về khuya.

Vì sao ban đêm ở phố vẫn hầm, còn ở quê đã dịu

Nhiều người để ý rằng ban trưa phố và quê nóng gần như nhau, nhưng tới tám chín giờ tối thì ở quê đã có gió mát, còn ở phố vẫn như ngồi trong nồi hấp. Đó chính là dấu hiệu rõ nhất của đảo nhiệt. Ban ngày mọi bề mặt đều nhận nắng, nhưng chỉ có bê tông, gạch và nhựa đường là tích được nhiều nhiệt. Khi mặt trời lặn, khối vật liệu khổng lồ này bắt đầu nhả nhiệt ra và cứ nhả như thế tới gần sáng.

Hệ quả với sức khoẻ nằm ở chỗ cơ thể không có quãng nghỉ. Ban ngày nóng mà ban đêm mát thì người ta còn hồi lại được; ban đêm vẫn nóng thì giấc ngủ chập chờn, người già và người có bệnh mạn tính mệt dồn qua nhiều ngày. Đây cũng là lý do điện dùng cho làm mát ở phố tăng vọt vào buổi tối, đúng lúc cả nhà về đông đủ.

Cơ quan khí tượng và các nghiên cứu về đô thị đều đã nêu xu thế các đợt nắng nóng dài hơn và đêm nóng nhiều hơn. Con số cụ thể của từng thành phố khác nhau và thay đổi theo năm, nên khi cần, nên đọc bản tin và báo cáo chính thức thay vì nghe các con số truyền miệng.

Chỗ nào trong thành phố thường nóng nhất

Không phải mọi ngóc ngách trong phố đều nóng như nhau. Đi bộ một vòng khu mình ở vào một buổi chiều nắng và một buổi tối, phần lớn người đọc sẽ tự nhận ra những kiểu chỗ dưới đây.

Kiểu chỗVì sao nóngDấu hiệu dễ nhận
Hẻm sâu hai bên nhà cao, không câyNhiệt toả ra bị giữ giữa hai bức tường, gió không vàoVề khuya vẫn nóng, tường sờ tay còn ấm
Khu nhà mới đổ bê tông kín sânMất đất thấm và cây, sân hấp nắngĐi chân trần trên sân lúc chiều bỏng rát
Bãi đỗ xe, chợ lợp tôn, khu khoMái tôn và nền bê tông rộng, không bóng mátKhông khí phía trên mặt nền lăn tăn như sóng
Tầng thượng, căn trên cùngMái hứng nắng trực tiếp suốt ngàyTrần nóng, phòng tầng trên nóng hơn hẳn tầng dưới
Dãy cục nóng điều hoà dồn vào một kheHơi nóng thải ra không thoát đượcLuồng gió nóng phả vào người khi đi qua
Ngã tư đông xe, đường rộng không câyNhựa đường và khói xeĐứng chờ đèn đỏ thấy nóng hơn hẳn đoạn có cây

Ngược lại, chỗ mát thường là quanh hồ, công viên, hàng cây cổ thụ, các khu nhà thấp có sân vườn. Biết bản đồ nóng mát của khu mình giúp chọn giờ đi lại, chọn chỗ cho người già ngồi hóng mát, và chọn chỗ tổ dân phố nên ưu tiên trồng cây.

Ai chịu đảo nhiệt nặng nhất

Người cao tuổi sống một mình. Cơ thể người già kém nhạy với cảm giác khát và nóng, nhiều người tiết kiệm điện không bật quạt, lại sống ở tầng trên cùng hoặc phòng kín. Khi ở một mình, không ai để ý tới dấu hiệu mệt lả.

Người làm việc ngoài trời. Người bán hàng rong, xe ôm, công nhân xây dựng, người giao hàng ở ngoài nắng gần như cả ngày và không có chỗ trú mát giữa các chuyến.

Người thuê trọ phòng mái tôn. Phòng trọ thấp, mái tôn không trần, một cửa sổ nhỏ nhìn ra hẻm là kiểu phòng nóng nhất trong phố, và người thuê thường không được tự sửa.

Trẻ nhỏ và người có bệnh mạn tính. Trẻ nhỏ mất nước nhanh và không tự nói được mình mệt. Người có bệnh tim mạch, thận, tiểu đường hoặc đang dùng thuốc lâu dài nên hỏi bác sĩ về cách sinh hoạt trong mùa nóng; nếu thấy lơ mơ, lú lẫn, ngừng ra mồ hôi, thở nhanh thì phải gọi cấp cứu ngay, không chờ.

Ở cấp một căn nhà: giảm được những gì

Phần nhiệt của căn nhà gồm nhiệt nhà mình hấp vào rồi nhả ra cho cả hẻm, và nhiệt nhà mình tự sinh ra. Mỗi việc dưới đây đều nhỏ, nhưng làm đủ nhiều nhà thì cả con hẻm khác hẳn.

  • Làm sáng màu bề mặt hứng nắng: mái bằng, sân thượng, sân trước có thể quét lớp sơn hoặc vật liệu màu sáng để phản xạ bớt nắng. Mái sáng màu nhả ít nhiệt về đêm hơn mái sẫm.
  • Trả lại đất cho sân: thay một phần sân bê tông bằng gạch lỗ trồng cỏ, sỏi, đất trồng cây. Sân thấm nước vừa mát hơn vừa đỡ ngập.
  • Trồng một cây, một giàn: một cây bóng mát trước nhà hoặc một giàn dây leo trên sân thượng che được nắng cho chính mặt tiền và cho cả lối đi chung.
  • Xoay hướng cục nóng điều hoà: không để cục nóng thổi thẳng vào cửa nhà đối diện hoặc vào khe kín; đặt nơi thoáng, có khoảng cách, vừa máy chạy đỡ tốn điện vừa đỡ hầm cho hàng xóm.
  • Giảm nhiệt tự sinh: nấu nướng vào giờ mát, bật quạt hút bếp, tắt thiết bị chờ không dùng, đổi đèn cũ sang loại ít toả nhiệt.
  • Che nắng trước khi nắng chạm tường kính: mái hiên, mành tre, lam, giàn cây phía ngoài luôn giữ mát tốt hơn rèm phía trong.

Những việc này không đòi hỏi phải cải tạo lớn. Nhà đang có kế hoạch sửa chữa thì nên gộp vào cùng một đợt để đỡ tốn công thợ.

Ở cấp con hẻm và tổ dân phố

Đảo nhiệt là chuyện của cả khu, nên những việc làm chung thường có hiệu quả rõ hơn cố gắng riêng lẻ. Một con hẻm có hàng cây hai bên, mỗi nhà vài chậu cây trên ban công, đầu hẻm có khoảng sân nhỏ không đổ bê tông sẽ mát hơn rõ rệt so với con hẻm trơ trụi bên cạnh.

Tổ dân phố có thể bắt đầu bằng một buổi họp ngắn để cùng nhìn lại bản đồ nóng mát của khu: chỗ nào trồng thêm được cây, chỗ nào dãy cục nóng dồn vào nhau, khoảng đất trống nào đang bị đổ rác. Sau đó chọn hai ba việc dễ nhất làm trước, ví dụ trồng cây ở khoảng đất công đầu hẻm sau khi hỏi ý kiến phường, hoặc thống nhất mỗi nhà giữ một chậu cây trước cửa.

Đừng đốt rác, đốt lá trong hẻm vào mùa nóng; khói và nhiệt chỉ làm khu phố bí thêm. Những điểm nghỉ mát cho người già như ghế đá dưới gốc cây, hiên nhà văn hoá có quạt cũng là cách đơn giản mà nhiều khu phố đã làm.

Phần không làm được một mình và cách theo dõi đúng

Có những phần của đảo nhiệt chỉ chính quyền và quy hoạch mới đổi được: giữ lại hồ ao, mở thêm công viên, bắt buộc tỷ lệ cây xanh trong khu đô thị mới, thiết kế đường phố có bóng mát. Người dân góp phần bằng cách góp ý khi phường lấy ý kiến về quy hoạch, phản ánh khi cây xanh bị chặt bừa, và không lấn chiếm phần đất công vốn để làm mảng xanh.

Khi đọc thông tin về đảo nhiệt, nên phân biệt nhiệt độ không khí mà trạm khí tượng đo với nhiệt độ bề mặt mà ảnh vệ tinh đo. Mặt đường có thể nóng hơn không khí rất nhiều vào buổi trưa, nên những con số giật gân về mặt đất nóng như lửa thường là nhiệt độ bề mặt, không phải nhiệt độ cơ thể người cảm nhận. Nguồn đáng tin là bản tin của cơ quan khí tượng thuỷ văn và các báo cáo chính thức của thành phố.

Mục tiêu thực tế cho một hộ gia đình không phải là làm cả thành phố mát đi, mà là giữ cho căn nhà và con hẻm của mình đủ dễ chịu để ngủ được, để người già khoẻ qua mùa hè, và để giảm được phần tiền điện cho làm mát. Những bài khác trong chuyên mục này đi tiếp vào từng loại nhà: chung cư, phòng trọ, nhà phố có mái xanh, và cách cả khu dân cư cùng làm.

Câu hỏi thường gặp

Đảo nhiệt đô thị có phải chỉ xảy ra ở thành phố lớn không?

Không. Thị trấn, thị xã, khu công nghiệp hay một khu dân cư mới đổ bê tông kín cũng có thể nóng hơn vùng xung quanh. Thành phố lớn chỉ thấy rõ hơn vì diện tích bê tông rộng, mật độ xe và điều hoà cao, cây xanh và mặt nước ít hơn.

Vì sao buổi tối ở phố vẫn nóng dù đã tắt nắng?

Vì tường, mái, mặt đường đã tích nhiệt suốt ngày và nhả dần ra sau khi mặt trời lặn. Hẻm hẹp, nhà cao hai bên làm nhiệt này khó thoát lên trời, thêm hơi nóng từ điều hoà và xe cộ nên ban đêm ở phố dịu chậm hơn hẳn ở quê.

Một hộ gia đình làm gì để giảm đảo nhiệt?

Làm sáng màu mái và sân, thay bớt sân bê tông bằng đất thấm hoặc cỏ, trồng cây hoặc giàn leo, che nắng phía ngoài cửa kính, và đặt cục nóng điều hoà ở chỗ thoáng. Những việc này vừa làm mát chính căn nhà vừa bớt nhiệt nhả ra con hẻm.

Sơn mái màu sáng có thật sự giúp mát không?

Có giúp, nhất là với mái bằng bê tông và sân thượng. Bề mặt sáng màu phản xạ bớt nắng nên tích ít nhiệt hơn, ban đêm nhả nhiệt xuống phòng ít hơn. Hiệu quả giảm dần khi bề mặt bám bụi, rêu, nên cần vệ sinh lại định kỳ.

Ai cần được để ý nhất trong những ngày phố nóng kéo dài?

Người cao tuổi sống một mình, trẻ nhỏ, người có bệnh mạn tính và người làm việc ngoài trời. Nên hỏi thăm người già hàng xóm vào buổi chiều tối; thấy lơ mơ, lú lẫn, thở nhanh, ngừng ra mồ hôi thì phải gọi cấp cứu ngay.

Đọc thông tin về nhiệt độ thành phố ở đâu cho đúng?

Nên theo bản tin của cơ quan khí tượng thuỷ văn và thông báo chính thức của thành phố. Các con số về mặt đường nóng rất cao thường là nhiệt độ bề mặt đo bằng vệ tinh, khác với nhiệt độ không khí cơ thể cảm nhận, nên cần đọc kỹ trước khi chia sẻ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138