Một cây bóng mát trước nhà mặt phố che được nắng cho mặt tiền, cho lối đi và cho cả người ngồi trước cửa, giúp căn nhà mát hơn rõ rệt vào buổi chiều. Nhưng cây trên vỉa hè là cây của không gian chung: cần chọn loại phù hợp với lề đường, hỏi UBND phường hoặc đơn vị quản lý cây xanh trước khi trồng, và có người chăm đều trong vài năm đầu.
Cây trồng sai loại, sai chỗ là nguồn rắc rối nhiều năm: rễ phá vỉa hè, nứt móng nhà, tán vướng dây điện, cành gãy khi có giông. Phần dưới đi từ lý do đáng trồng, cách chọn cây, thủ tục hỏi phường, cách làm hố trồng, chăm năm đầu, tới việc giữ cây an toàn mỗi mùa mưa bão và cách chia việc trong tổ dân phố.
Một cây trước nhà đem lại những gì
Bóng mát cho mặt tiền. Mặt tiền nhà phố thường là bức tường kính hoặc cửa sắt hứng nắng. Một tán cây đủ rộng che bớt nắng trước khi nó chạm vào nhà, tường và cửa không bị nung nóng nên trong nhà dịu hơn.
Lối đi dễ chịu hơn. Người đi bộ, người chờ xe, trẻ con đi học về được đi dưới bóng mát thay vì phơi nắng. Với cửa hàng mặt phố, khách thường dừng lại ở chỗ có bóng cây.
Không khí dịu hơn. Lá cây thoát hơi nước làm không khí quanh tán mát hơn. Một hàng cây liền nhau làm cả đoạn phố khác hẳn đoạn trơ trụi.
Đất dưới gốc thấm nước. Hố trồng cây là một mảnh đất trống giữa vỉa hè bê tông, giúp nước mưa thấm xuống thay vì chảy tràn hết vào cống.
Giá trị lâu dài. Cây bóng mát cần vài năm mới có tán. Trồng sớm hôm nay là chuẩn bị cho những mùa hè nóng hơn sắp tới, cho chính gia đình và những người ở sau.
Chọn cây cho vỉa hè: tiêu chí quan trọng hơn tên cây
Mỗi thành phố thường có danh mục cây được khuyến khích trồng và cây hạn chế trồng trên đường phố. Trước khi chọn, nên hỏi đơn vị quản lý cây xanh hoặc UBND phường về danh mục áp dụng ở địa phương. Khi xem xét một loài cây, dùng các tiêu chí sau:
| Tiêu chí | Nên chọn | Nên tránh |
|---|---|---|
| Rễ | Rễ ăn sâu, ít trồi lên mặt đất | Rễ ngang khoẻ, trồi lên phá vỉa hè, móng nhà |
| Thân và cành | Gỗ dẻo, cành phân tán đều | Gỗ giòn, cành dễ gãy khi có gió giật |
| Tán | Tán vừa phải, có thể tỉa gọn | Tán quá rộng vướng dây điện, che kín biển nhà bên |
| Lá, hoa, quả | Lá rụng ít, quả nhỏ hoặc không quả | Quả to nặng rơi xuống người đi đường, nhựa độc, mùi khó chịu |
| Khả năng chịu điều kiện phố | Chịu nắng, chịu khô vỉa hè, chịu bụi | Cần đất ẩm liên tục, dễ sâu bệnh |
| Tốc độ lớn | Lớn vừa phải, có tán sau vài năm | Lớn quá nhanh, thân yếu |
Với vỉa hè hẹp, dưới đường dây điện, nên chọn cây tầm thấp tới trung bình. Vỉa hè rộng, xa dây điện mới hợp cây tán lớn. Người dân các thành phố thường quen với một số cây đường phố lâu năm như sao, dầu, bằng lăng, lim xẹt, giáng hương; nhưng cây nào hợp với đoạn phố của mình vẫn nên hỏi người có chuyên môn.
Hỏi phường trước khi trồng: vì sao cần và hỏi gì
Vỉa hè là không gian công cộng, cây trên vỉa hè thường thuộc diện quản lý của đơn vị cây xanh đô thị theo quy định của từng tỉnh, thành phố. Tự ý trồng một cây lớn trước nhà có thể bị yêu cầu dời đi nếu sai loài, sai vị trí, hoặc vướng công trình ngầm như ống nước, cáp điện. Vì vậy, nên hỏi trước UBND phường hoặc đơn vị quản lý cây xanh để biết thủ tục ở địa phương.
Khi hỏi, nên chuẩn bị sẵn: vị trí muốn trồng, chiều rộng vỉa hè, khoảng cách tới cột điện, trụ đèn, nắp cống gần nhất, có dây điện đi trên cao không. Hỏi xem loại cây nào được khuyến khích, ai làm hố trồng, có được nhận cây giống từ chương trình trồng cây của địa phương không, và sau khi trồng ai chịu trách nhiệm cắt tỉa.
Nhiều nơi có chương trình vận động trồng cây ở khu dân cư, tổ dân phố đứng ra đăng ký chung sẽ thuận tiện hơn từng nhà đi hỏi riêng. Quy định cụ thể về thủ tục, trách nhiệm chăm sóc và cắt tỉa khác nhau giữa các tỉnh thành, nên tra văn bản hiện hành của địa phương hoặc hỏi trực tiếp.
Hố trồng và vị trí: làm đúng từ đầu
Khi đã được đồng ý về loài cây và vị trí, phần làm hố trồng quyết định cây có sống khoẻ và có phá vỉa hè sau này không. Phần thi công thường do đơn vị cây xanh hoặc thợ có kinh nghiệm làm; người dân nên biết những điểm chính để cùng giám sát:
- Giữ khoảng cách với cột điện, trụ đèn, nắp cống, lối ra vào nhà và góc giao lộ để cây lớn lên không che tầm nhìn xe.
- Không trồng sát tường nhà. Cây tán lớn cần cách mặt tiền đủ xa để rễ không ảnh hưởng móng và tán không cọ vào ban công.
- Hố trồng đủ rộng và sâu, thay bớt xà bần bằng đất tốt để rễ có chỗ đi xuống thay vì bò ngang dưới vỉa hè.
- Ô đất quanh gốc để trống hoặc phủ lớp vật liệu thấm nước, không đổ bê tông kín sát gốc.
- Cắm cọc chống ba chân, buộc dây mềm để cây không đổ khi gió mà thân vẫn lay nhẹ, giúp thân chắc hơn.
- Trồng vào đầu mùa mưa để cây có nước tự nhiên trong những tháng đầu, đỡ công tưới.
Một cây trồng đúng từ đầu thường sống khoẻ hàng chục năm mà ít gây phiền. Một cây trồng ẩu có thể phải chặt chỉ sau vài năm vì rễ phá nhà hoặc thân nghiêng.
Chăm cây năm đầu: phần việc của nhà trước cửa
Cây mới trồng trên vỉa hè chết nhiều nhất trong mùa khô đầu tiên, vì đất vỉa hè ít, nắng phản từ mặt đường gắt, không ai tưới. Nhà ngay trước cây là người có thể chăm đều nhất. Mùa khô, tưới đẫm gốc vài lần mỗi tuần vào sáng sớm hoặc chiều tối; tưới ít mà tưới đẫm tốt hơn tưới lắt nhắt mỗi ngày một ít, vì nước đẫm đi xuống sâu, kéo rễ đi xuống theo.
Giữ gốc sạch: không đổ nước rửa chén, nước lau nhà có chất tẩy, dầu mỡ vào gốc cây; không dựng xe, chất hàng, cột dây vào thân; không đóng đinh treo biển, dây điện lên cây. Nếu có vết thương ở thân do xe va, báo đơn vị cây xanh. Kiểm dây buộc cọc chống mỗi vài tháng, nới ra khi thân to lên để dây không thắt vào vỏ.
Có thể phủ một lớp lá khô, vỏ trấu mỏng lên ô đất quanh gốc để giữ ẩm. Ô đất nên có gờ nhẹ giữ nước tưới không chảy tràn ra vỉa hè. Sau hai ba năm, cây đã bén rễ sâu thì chỉ cần tưới thêm trong những đợt nắng hạn dài.
Trong năm đầu, cũng nên để ý sâu bệnh: lá xoăn, thủng lỗ nhiều, thân chảy nhựa, có ổ kiến mối ở gốc. Không tự phun thuốc hoá chất lên cây trên vỉa hè vì ảnh hưởng người đi đường và nhà bên cạnh; chụp ảnh và hỏi đơn vị cây xanh hoặc người có chuyên môn ở địa phương.
Giữ cây an toàn mùa mưa bão
Không tự leo cắt cây lớn. Cây trên vỉa hè cao vài mét trở lên, gần dây điện thì việc cắt tỉa phải do đơn vị cây xanh hoặc thợ có thiết bị và kinh nghiệm làm. Tự leo cắt rất dễ ngã hoặc bị điện giật.
Báo sớm những dấu hiệu nguy hiểm. Thân cây nghiêng dần, gốc có vết nứt hoặc đất quanh gốc bị đội lên, cành khô lớn treo lơ lửng, thân rỗng mục, nấm mọc nhiều ở gốc là những dấu hiệu nên báo UBND phường hoặc đơn vị cây xanh để kiểm tra trước mùa bão.
Tán quá dày. Cây chưa được tỉa nhiều năm có tán dày như cánh buồm hứng gió. Đề nghị tỉa thưa trước mùa bão, không phải chặt cụt.
Khi có bão. Không đứng trú dưới cây lớn, không để xe sát gốc. Sau bão, thấy cây đổ vướng dây điện thì tránh xa và báo cơ quan chức năng, không tự kéo.
Rễ và vỉa hè. Khi thấy gạch vỉa hè quanh gốc bị đội lên, nứt thành vệt chạy về phía nhà, đừng tự đào chặt rễ lớn vì cây mất rễ chính rất dễ đổ trong cơn bão sau. Báo đơn vị cây xanh để họ xử lý rễ và mở rộng ô đất cho đúng cách.
Chia việc trong tổ dân phố
Một hàng cây trên cả đoạn phố mới thực sự đổi được không khí, và việc đó dễ làm hơn khi cả tổ dân phố cùng tham gia. Tổ có thể làm một danh sách các vị trí trên vỉa hè còn trống, hỏi phường một lần cho cả đoạn, nhận cây giống từ chương trình của địa phương nếu có, và tổ chức một buổi trồng cây chung vào đầu mùa mưa.
Sau khi trồng, mỗi cây giao cho một nhà ngay trước cửa nhận chăm; nhà nào đi vắng thì nhờ nhà bên cạnh tưới giúp. Có thể lập nhóm nhắn tin chung để nhắc nhau tưới trong đợt nắng hạn, báo khi có cây nghiêng, cành gãy. Mỗi năm một lần, trước mùa bão, cả tổ đi một vòng xem lại các cây, gom các đề nghị tỉa, kiểm tra để gửi phường một lần.
Những nhà kinh doanh mặt phố đôi khi lo cây che mất mặt tiền. Cách giải quyết thường là chọn cây tán cao, tỉa nhánh thấp để không che cửa hàng, và nói chuyện thẳng thắn từ đầu. Bóng mát trước cửa thường giữ chân khách lâu hơn, đó là lợi ích mà người bán hàng cảm nhận rõ nhất sau một mùa hè.
Câu hỏi thường gặp
Có được tự trồng cây trên vỉa hè trước nhà không?
Vỉa hè là không gian công cộng, cây trên vỉa hè thường thuộc quản lý của đơn vị cây xanh đô thị theo quy định từng địa phương. Nên hỏi UBND phường hoặc đơn vị quản lý cây xanh trước để biết loài cây được trồng, vị trí phù hợp và thủ tục cần làm.
Trồng cây gì trước nhà mặt phố cho mát mà không phá vỉa hè?
Ưu tiên cây có rễ ăn sâu, gỗ dẻo không giòn gãy, tán vừa phải, không quả to nặng và chịu được nắng, khô của vỉa hè. Vỉa hè hẹp, dưới dây điện nên chọn cây tầm thấp tới trung bình. Nên hỏi danh mục cây được khuyến khích ở địa phương.
Cây mới trồng trên vỉa hè cần tưới thế nào?
Mùa khô đầu tiên tưới đẫm gốc vài lần mỗi tuần vào sáng sớm hoặc chiều tối. Tưới đẫm giúp nước và rễ đi xuống sâu, tốt hơn tưới mỗi ngày một ít. Phủ lá khô quanh gốc để giữ ẩm và không đổ nước có chất tẩy vào gốc.
Thấy cây trước nhà nghiêng hoặc có cành khô lớn thì làm gì?
Báo UBND phường hoặc đơn vị quản lý cây xanh để kiểm tra, nhất là trước mùa bão. Không tự leo lên cắt cành lớn, đặc biệt khi cây ở gần dây điện, vì rất dễ ngã hoặc bị điện giật. Trong lúc chờ, tránh để xe và đứng dưới chỗ nguy hiểm.
Cây trước cửa hàng có làm che mất mặt tiền không?
Có thể, nếu chọn cây tán thấp hoặc không tỉa. Chọn cây tán cao, tỉa bớt nhánh thấp sẽ giữ được tầm nhìn vào cửa hàng mà vẫn có bóng mát. Nhiều người bán hàng thấy khách dừng lâu hơn ở chỗ có bóng cây vào những ngày nắng gắt.
Tổ dân phố nên tổ chức trồng cây như thế nào?
Lập danh sách vị trí còn trống trên vỉa hè, hỏi phường một lần cho cả đoạn, nhận cây giống nếu địa phương có chương trình, trồng chung vào đầu mùa mưa. Sau đó giao mỗi cây cho nhà trước cửa chăm và mỗi năm đi kiểm lại các cây trước mùa bão.