ThichUng.comThích Ứng
Hiểu đúng về thích ứng

Thích ứng sai cách là gì: những việc tưởng giúp mà làm rủi ro nặng thêm

Bê tông kín sân, khoan giếng sâu vùng mặn, phá rừng ngập mặn làm đầm: những cách thích ứng sai làm rủi ro nặng thêm. Dấu hiệu nhận ra và câu hỏi tự kiểm trước khi làm.

Close view of rainwater pooling on a fully concreted Vietnamese courtyard beside a small overgrown garden patch absorbing water, overhead angle, grey after-rain light, contrast of grey and green

Thích ứng sai cách là những việc làm với ý định đối phó với khí hậu, nhưng về lâu dài lại làm tăng rủi ro cho chính mình, cho hàng xóm hoặc cho thế hệ sau. Ví dụ quen thuộc: đổ bê tông kín sân để hết lầy thì nước mưa dồn ra đường gây ngập; khoan giếng thật sâu để có nước tưới thì làm cạn và mặn hoá nguồn nước ngầm; phá rừng ngập mặn làm đầm tôm thì mất lớp chắn sóng cho cả làng.

Thuật ngữ này có trong các báo cáo của IPCC và ngày càng được nhắc nhiều, vì các chuyên gia nhận thấy không ít dự án và quyết định gia đình đã đi theo hướng ấy. Biết nhận ra thích ứng sai cách giúp tránh bỏ tiền vào việc vô ích, hoặc tệ hơn, việc gây hại. Bài viết đưa ra các dấu hiệu nhận biết, ví dụ trong nhà, ngoài ruộng, ở cộng đồng, và năm câu hỏi tự kiểm.

Năm dấu hiệu của thích ứng sai cách

Đẩy rủi ro sang người khác. Nhà mình hết ngập nhưng nhà bên ngập nặng hơn, ruộng mình có nước nhưng giếng cả xóm cạn. Rủi ro không mất đi, chỉ chuyển chỗ.

Đẩy rủi ro sang tương lai. Hôm nay giải quyết được, nhưng vài năm sau vấn đề quay lại nặng hơn, như bơm nước ngầm làm đất sụt lún dần.

Làm khí thải tăng mạnh. Biện pháp dựa vào tiêu thụ nhiều năng lượng, như chỉ dựa vào điều hoà để chống nóng hay máy bơm dầu chạy suốt mùa, làm khí hậu nóng thêm, tức là làm chính vấn đề ban đầu nặng thêm.

Khoá chặt vào một lối đi. Đầu tư lớn vào một hướng duy nhất, khó quay lại khi điều kiện thay đổi, như dồn hết vốn vào một loại cây lâu năm ở vùng nguồn nước đang bấp bênh.

Làm mất lớp bảo vệ tự nhiên. Lấp ao hồ, chặt rừng ven sông ven biển, san đồi để có mặt bằng. Những thứ này từng âm thầm che chắn, giữ nước, khi mất đi thì thiệt hại tăng lên.

Ví dụ trong nhà ở

Thích ứng sai cách xảy ra ngay trong những quyết định sửa nhà quen thuộc. Phần lớn xuất phát từ ý tốt và giải quyết được vấn đề trước mắt, nên rất dễ bị lặp lại.

  • Đổ bê tông kín toàn bộ sân và lối đi để hết bùn lầy: nước mưa không thấm xuống được nữa, chảy dồn ra đường và cống, khiến cả xóm ngập nhanh hơn, sân nhà mình cũng nóng hơn vào mùa hè.
  • Nâng nền nhà mình thật cao mà không tính chung với hàng xóm và cao độ đường: nước dồn sang nhà thấp hơn, đôi khi chính nhà mình bị kẹt giữa đường và nhà bên, khó thoát nước hơn trước.
  • Đóng kín nhà, lắp kính khắp nơi rồi trông vào điều hoà: khi mất điện giữa đợt nóng, nhà kín trở thành chỗ nóng nhất; hoá đơn điện tăng và hơi nóng thải ra làm phố nóng thêm.
  • Chặt cây quanh nhà vì sợ cây đổ khi bão: mất bóng mát, đất quanh nhà dễ xói, trong khi nhiều trường hợp chỉ cần tỉa cành, chọn cây rễ sâu và trồng đúng khoảng cách.
  • Xây tường bao kín để chắn nước: có lúc giữ được nước bên ngoài, có lúc lại giữ nước mưa bên trong, không có lối thoát.

Điểm chung là mỗi việc giải quyết được một vấn đề nhưng tạo thêm vấn đề khác. Cách tránh là luôn hỏi: nước, gió, nhiệt sẽ đi đâu sau khi mình làm việc này?

Ví dụ ngoài ruộng vườn và ao nuôi

Trong sản xuất, thích ứng sai cách thường đến từ áp lực phải cứu mùa vụ trước mắt. Những ví dụ dưới đây được nhắc nhiều ở các vùng hạn mặn và vùng chuyên canh.

  • Khoan giếng ngày càng sâu để lấy nước tưới mùa khô: mực nước ngầm hạ, giếng nông của hàng xóm cạn, ở vùng ven biển còn kéo nước mặn vào tầng nước ngọt, và góp phần làm sụt lún đất.
  • Mở rộng ồ ạt một loại cây giá cao ở vùng thiếu nước: khi gặp mùa khô gắt, cả vườn cùng khát nước, nhu cầu nước tăng vọt, cạnh tranh nguồn nước với sinh hoạt.
  • Đắp bờ bao khép kín cho ruộng ở vùng ngập lũ để làm thêm vụ: ruộng mất phù sa và cá tôm tự nhiên, nước lũ bị dồn sang vùng khác làm ngập sâu hơn.
  • Bỏ hết giống địa phương để trồng một giống mới duy nhất: nếu gặp điều kiện bất lợi mà giống mới chưa được thử, cả vụ cùng thất bại.
  • Đưa nước mặn vào vùng lúa để nuôi tôm khi chưa có quy hoạch: đất và nước ngọt xung quanh bị nhiễm mặn, xung đột với hộ trồng lúa bên cạnh.

Không phải những việc này luôn sai; vấn đề là làm ồ ạt, thiếu quy hoạch và không tính đến người xung quanh. Hỏi khuyến nông và theo quy hoạch của xã giúp tránh phần lớn sai lầm.

Ví dụ ở cộng đồng và đô thị

Ở quy mô lớn hơn, thích ứng sai cách thường gắn với công trình và quy hoạch. Một đoạn kè cứng chống sạt lở ở bờ sông có thể giữ được đoạn ấy, nhưng làm dòng chảy xoáy mạnh hơn ở đoạn phía dưới, khiến xói lở dời sang làng khác. Vì vậy các công trình kè được tính toán theo cả đoạn sông, không phải từng nhà, từng xóm tự làm.

Ở đô thị, lấp ao hồ, kênh rạch để làm đường, làm khu dân cư mới làm mất chỗ chứa nước mưa; nâng đường lên cao hơn mà không làm lại hệ thống thoát nước khiến nhà hai bên trở thành chỗ trũng. Ở ven biển, chặt rừng ngập mặn làm đầm nuôi tôm từng là hướng làm ăn phổ biến ở nhiều nơi; khi rừng mất, bờ biển xói lở, đê phía trong phải chịu sóng trực tiếp.

Một dạng khác ít được nhắc là thích ứng bỏ quên người yếu thế. Ví dụ di dời dân khỏi vùng nguy hiểm nhưng nơi ở mới xa chỗ làm ăn, thiếu nước, khiến người dân lại quay về chỗ cũ. Hay điểm tránh trú được xây nhưng không có lối đi cho người khuyết tật, không có chỗ riêng cho phụ nữ và trẻ nhỏ. Thích ứng chỉ thành công khi người chịu rủi ro nhiều nhất được lắng nghe từ đầu.

Vì sao người ta vẫn chọn những cách đó

Lý do đầu tiên là lợi ích trước mắt rất rõ, còn cái hại đến chậm và đổ lên người khác. Sân bê tông sạch sẽ ngay hôm sau, còn chuyện cả xóm ngập nhanh hơn thì khó thấy là do sân nhà mình. Giếng sâu cứu vườn mùa này, còn mực nước ngầm hạ dần thì không ai thấy bằng mắt.

Lý do thứ hai là thông tin. Người dân thường làm theo hàng xóm, theo người bán vật tư, theo trào lưu một loại cây giá cao, mà ít khi có người phân tích toàn cảnh. Lý do thứ ba là tiền: giải pháp đúng đôi khi tốn hơn lúc đầu, như làm sân lát gạch có khe thấm thay vì đổ bê tông liền, hay trữ nước mưa thay vì khoan thêm.

Hiểu những lý do này không phải để trách ai, mà để biết rằng tránh thích ứng sai cách cần cả hiểu biết của từng nhà lẫn quy định, quy hoạch, sự phối hợp của cộng đồng. Một gia đình làm đúng mà cả xóm làm sai thì vẫn chịu chung hậu quả.

Đặt cạnh nhau: cách làm sai hướng và cách làm đúng hướng

Phần lớn thích ứng sai cách có một phiên bản đúng hướng, giải quyết cùng vấn đề mà không đẩy rủi ro đi nơi khác. Bảng dưới đặt một số cặp hay gặp cạnh nhau để dễ hình dung.

Vấn đềCách làm dễ đi saiCách làm đúng hướng hơn
Sân lầy, ngập khi mưaĐổ bê tông kín toàn bộ sânLát gạch có khe, chừa dải đất trồng cỏ, làm rãnh dẫn nước về chỗ thấm
Nhà hay ngậpMỗi nhà tự nâng nền thật caoBàn với hàng xóm và theo cao độ đường; kê đồ điện, giấy tờ lên cao trước
Nhà nóngĐóng kín, trông vào điều hoàChe nắng tường tây, mở lối gió, trồng cây, dùng điều hoà khi thật cần
Vườn thiếu nước mùa khôKhoan giếng ngày càng sâuTrữ nước mưa, ao trữ, tưới tiết kiệm, phủ gốc, chọn cây hợp nguồn nước
Bờ biển bị xóiChặt rừng làm đầm, xây kè từng đoạn riêng lẻGiữ và trồng rừng ngập mặn, công trình tính theo cả đoạn bờ
Mùa vụ thất thườngDồn hết vốn vào một loại cây giá caoTrồng xen, giữ một phần giống quen, thử giống mới trên diện tích nhỏ

Cột thứ ba thường đòi hỏi bàn bạc nhiều hơn và đôi khi tốn hơn lúc đầu, nhưng ít bất ngờ về sau. Đó cũng là đặc điểm chung của thích ứng đúng hướng: chậm hơn một chút, nhưng không phải làm lại.

Năm câu hỏi tự kiểm trước khi làm một việc thích ứng

Trước khi bỏ tiền và công sức vào một biện pháp, nhất là biện pháp tốn kém hoặc khó đảo ngược, cả nhà nên ngồi lại trả lời năm câu sau. Nếu có câu trả lời đáng lo, tìm cách làm khác hoặc hỏi thêm người có chuyên môn.

  1. Việc này có đẩy nước, nhiệt, mặn hay rủi ro nào sang nhà bên cạnh, xóm dưới, ruộng bên kia không?
  2. Mười năm nữa, nếu khí hậu tiếp tục thay đổi, việc này còn có ích không, hay sẽ thành gánh nặng?
  3. Việc này có làm tăng nhiều điện, xăng dầu, nước ngầm mình phải dùng không?
  4. Nếu sai, mình có quay lại được không, hay đã khoá chặt vào một hướng?
  5. Việc này có làm mất cây xanh, ao hồ, rừng, đất thấm nước vốn đang che chắn cho mình không?

Biện pháp tốt thường vượt qua cả năm câu: có ích lâu dài, không hại người khác, ít tốn năng lượng, linh hoạt và giữ được thiên nhiên. Không phải lúc nào cũng tìm được biện pháp hoàn hảo, nhưng biết mình đang đánh đổi điều gì đã là một bước tiến lớn.

Câu hỏi thường gặp

Thích ứng sai cách có phải là thích ứng không đủ?

Không. Thích ứng không đủ là làm ít hơn mức cần, vẫn đúng hướng. Thích ứng sai cách là làm theo hướng gây hại thêm, dù có thể tốn nhiều công sức. Một việc có thể vừa không đủ vừa không sai, hoặc làm rất nhiều nhưng lại sai.

Đổ bê tông sân có phải luôn là thích ứng sai cách không?

Không hẳn. Một phần sân bê tông cho lối đi, chỗ phơi là bình thường. Vấn đề là đổ kín toàn bộ, không còn chỗ đất, cỏ, gạch có khe để nước thấm, và không có rãnh dẫn nước hợp lý. Giữ lại một phần mặt đất thấm nước giúp giảm ngập và giảm nóng.

Khoan giếng mới có sai không khi vùng mình đang hạn?

Giếng là nguồn nước cần thiết. Điều đáng lo là khoan ngày càng sâu, ngày càng nhiều mà không có quy hoạch, làm nguồn nước ngầm suy giảm hoặc nhiễm mặn. Trước khi khoan, nên hỏi UBND xã, phường về quy định và kết hợp trữ nước mưa, tưới tiết kiệm.

Làm sao biết một dự án ở địa phương có phải thích ứng sai cách không?

Có thể hỏi những câu như: dự án có làm nơi khác chịu ngập, xói lở hơn không, có tính tới người nghèo và người yếu thế không, có làm mất rừng, ao hồ không. Người dân có quyền tìm hiểu và góp ý qua các buổi họp lấy ý kiến của xã, phường.

Dùng điều hoà khi trời nóng có bị coi là thích ứng sai cách không?

Dùng điều hoà để bảo vệ người già, người bệnh trong đợt nóng là cần thiết. Thích ứng sai cách là khi chỉ trông vào điều hoà mà bỏ qua che nắng, thông gió, cây xanh, khiến nhà không chịu được khi mất điện và tốn năng lượng hơn mức cần.

Nếu đã lỡ làm theo cách sai thì sửa thế nào?

Bắt đầu bằng việc giảm tác hại: mở lại một phần sân cho nước thấm, làm rãnh dẫn nước, trồng lại cây, giảm số giờ bơm nước ngầm và thêm bể trữ nước mưa. Với công trình lớn, nên hỏi người có chuyên môn và bàn với hàng xóm để cùng sửa.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138