Người nghèo và vùng nông thôn chịu tác động của khí hậu nặng hơn vì ba điều cộng dồn: họ thường sống và làm việc ở nơi phơi lộ nhiều hơn, sinh kế phụ thuộc trực tiếp vào mưa nắng, và có ít đệm để đỡ cú sốc như tiền tiết kiệm, nhà chắc, bảo hiểm, dịch vụ y tế gần. Cùng một trận lũ hay một mùa hạn, hộ khá giả mất một phần thu nhập, còn hộ nghèo có thể mất cả vốn sản xuất và mất nhiều năm mới gượng dậy.
Đây không phải chuyện riêng của Việt Nam; các báo cáo khí hậu quốc tế đều nêu điều này như một đặc điểm chung. Hiểu vì sao giúp gia đình nhìn ra chỗ yếu của mình, giúp cộng đồng biết ưu tiên ai khi chuẩn bị, và giúp học sinh làm bài về công bằng khí hậu có lập luận chắc. Bài viết đi qua từng lý do, các nhóm hay bị bỏ quên, vòng luẩn quẩn nghèo và thiên tai, và những việc làm được.
Phơi lộ cao hơn: chỗ ở và cách làm việc
Đất an toàn thường đắt. Những khu đất cao, xa sông, có hạ tầng tốt có giá cao hơn, nên các hộ ít tiền thường ở chỗ trũng, ven kênh, chân đồi, bãi bồi, hoặc thuê phòng trọ chật trong hẻm sâu thấp. Đó là những nơi ngập trước, ngập lâu và nóng hơn.
Cách làm việc cũng khác. Người làm nông, làm thuê theo ngày, phụ hồ, bán hàng rong, chạy xe ôm làm việc ngoài trời trong những giờ nắng gắt nhất, vì nghỉ một ngày là mất thu nhập của ngày đó. Người làm văn phòng có điều hoà và lương tháng không chịu áp lực ấy. Khi số ngày nắng nóng tăng, khoảng cách về sức khoẻ giữa hai nhóm cũng rộng ra.
Ở nông thôn, phơi lộ còn nằm ở chỗ cả gia đình gắn với một mảnh đất. Hộ trồng lúa ở vùng mặn, hộ nuôi tôm ven biển, hộ trồng rẫy trên đồi không thể mang ruộng vườn đi tránh khi thời tiết xấu. Tài sản lớn nhất của họ nằm ngoài trời, đúng trên đường đi của hiểm hoạ.
Sinh kế dựa vào mưa nắng và một nguồn thu
Nông nghiệp, thuỷ sản, lâm nghiệp là những nghề nhạy cảm nhất với thời tiết. Một đợt mặn đến sớm hai tuần có thể làm hỏng vụ lúa đang trổ bông; một đợt nóng kéo dài làm tôm chết, cây ăn trái rụng trái; một trận lũ cuốn trôi ao cá. Với hộ có nhiều nguồn thu, mất một vụ là khó khăn; với hộ chỉ có một nguồn thu, mất một vụ là mất gần hết thu nhập cả năm.
Nhiều hộ nghèo còn sản xuất bằng vốn vay ứng trước như giống, phân bón, thức ăn mua chịu. Khi mất mùa, khoản nợ vẫn còn, cộng thêm lãi. Sang vụ sau, họ phải vay tiếp để sản xuất, đôi khi với điều kiện bất lợi hơn.
Hộ khá giả thường có thêm nguồn thu từ con cái đi làm có lương, từ buôn bán, từ cho thuê, nên một mùa thất bát không đẩy họ vào cảnh túng thiếu. Đây là lý do đa dạng nguồn thu được coi là một trong những biện pháp thích ứng quan trọng nhất cho hộ nông thôn.
Ít đệm để đỡ cú sốc
Đệm là những thứ giúp gia đình chịu được cú sốc mà không sụp đổ: tiền tiết kiệm, vàng để dành, bảo hiểm, nhà chắc chắn, người thân có điều kiện giúp đỡ. Hộ nghèo có ít đệm hơn ở gần như mọi mặt. Khi thiên tai xảy ra, họ phải chọn những cách đối phó gây hại về lâu dài.
Những cách đối phó hay gặp: bán gia súc, bán đất, cầm cố tài sản sản xuất với giá rẻ; vay nóng lãi cao; cho con nghỉ học đi làm sớm; ăn ít đi, ăn kém đi; trì hoãn đi khám bệnh. Mỗi lựa chọn giúp qua được cơn khó trước mắt nhưng làm gia đình yếu hơn trước cú sốc tiếp theo.
Nhà cửa cũng là một lớp đệm. Nhà kiên cố chịu bão tốt, có gác để kê đồ khi lũ; nhà tạm, mái lá, mái tôn mỏng thì một trận gió mạnh là tốc mái, một trận lũ là trôi đồ đạc. Sau thiên tai, hộ nghèo không chỉ mất tài sản mà còn mất chỗ ở tử tế, phải dồn tiền sửa nhà thay vì khôi phục sản xuất.
Xa dịch vụ, thiếu thông tin
Ở nhiều vùng nông thôn và miền núi, trạm y tế, chợ, trường học, đường lớn đều xa hơn thành phố. Khi đường bị sạt hay ngập, người bệnh khó được đưa đi cấp cứu, hàng hoá khó vào, trẻ nhỏ phải nghỉ học. Thời gian bị cô lập càng dài, thiệt hại càng lớn.
Thông tin cũng là một dạng dịch vụ. Cảnh báo bão lũ, khuyến cáo lịch thời vụ né mặn, hướng dẫn chăm vật nuôi mùa nóng thường đến qua điện thoại thông minh, mạng xã hội, truyền hình. Người già không dùng điện thoại thông minh, hộ ở xa loa truyền thanh, đồng bào dân tộc thiểu số không thạo tiếng phổ thông có thể nhận thông tin muộn hoặc không đầy đủ.
Ngay cả các chính sách hỗ trợ cũng cần thông tin và giấy tờ để tiếp cận. Hộ không biết mình thuộc diện được hỗ trợ, không có đủ giấy tờ hoặc không quen làm thủ tục dễ bị bỏ lỡ. Đó là lý do cán bộ thôn, xã và các tổ chức đoàn thể đến tận nhà phổ biến có ý nghĩa rất lớn với nhóm này.
Những nhóm hay bị bỏ quên
Phụ nữ. Ở nhiều gia đình nông thôn, phụ nữ lo nước sinh hoạt, chăm người già, trẻ nhỏ, người bệnh. Khi nước khan hiếm hay sau lũ, gánh nặng công việc của họ tăng lên rõ rệt. Phụ nữ cũng thường ít được hỏi ý kiến trong các cuộc họp quyết định việc chung.
Người cao tuổi sống một mình. Họ chịu nóng kém hơn, đi lại khó khi phải tránh lũ, và có thể không nhận được cảnh báo kịp thời.
Người khuyết tật. Điểm tránh trú, đường sơ tán, thông tin cảnh báo nhiều khi chưa tính đến người đi xe lăn, người khiếm thị, khiếm thính.
Đồng bào vùng cao. Sống ở địa hình dốc, đường sá dễ bị chia cắt, sinh kế dựa vào nương rẫy và rừng.
Lao động di cư và người thuê trọ. Ở nhà trọ chật, nóng, hay ngập, không phải người địa phương nên đôi khi không có tên trong danh sách hỗ trợ.
Trẻ em ở hộ khó khăn. Sau thiên tai, trẻ có thể phải nghỉ học vì trường hư hại, vì đường bị chia cắt, hoặc vì gia đình cần thêm người làm. Những tháng nghỉ học ấy để lại hậu quả lâu dài hơn nhiều so với thiệt hại vật chất. Giữ cho trẻ được trở lại lớp sớm là một phần quan trọng của việc phục hồi sau thiên tai.
Vòng luẩn quẩn giữa nghèo và thiên tai
Nghèo làm thiên tai gây hại nặng hơn, và thiên tai lại làm người ta nghèo thêm. Một hộ cận nghèo gặp một năm mất mùa, phải bán bớt đàn bò, vay thêm nợ, cho con nghỉ học. Năm sau sản xuất nhỏ hơn, thu nhập thấp hơn, nhà chưa kịp sửa, thì gặp tiếp trận lũ. Mỗi cú sốc kéo gia đình xuống một nấc, trong khi thời gian giữa các cú sốc không đủ để hồi phục.
Biến đổi khí hậu làm vòng này quay nhanh hơn ở những nơi thiên tai đến dày hơn. Đó là lý do nhiều chuyên gia nói thích ứng và giảm nghèo phải đi cùng nhau: giúp một hộ thoát nghèo bền vững là giúp hộ đó chịu khí hậu tốt hơn, và giúp hộ đó chịu khí hậu tốt hơn là giữ cho họ không tái nghèo.
Ở quy mô thế giới, người ta dùng cụm từ công bằng khí hậu để nói về một thực tế tương tự: những người, những nước góp ít nhất vào lượng khí nhà kính lại thường chịu tác động nặng nhất. Đây là lý do của các cam kết hỗ trợ tài chính khí hậu giữa các nước, một chủ đề còn nhiều tranh luận trên các diễn đàn quốc tế.
Những việc làm được để gỡ vòng luẩn quẩn
Không có cách gỡ duy nhất, nhưng có những việc ở mỗi cấp đều có tác dụng. Các chính sách cụ thể thay đổi theo từng thời kỳ, nên khi cần, hãy hỏi UBND xã, phường để biết quy định hiện hành.
- Gia đình: thêm một nguồn thu nhỏ không phụ thuộc thời tiết, để dành dần một khoản dự phòng dù ít, giữ giấy tờ đầy đủ để khi cần làm thủ tục hỗ trợ không bị chậm.
- Xóm giềng: lập danh sách người già sống một mình, người khuyết tật, hộ khó khăn để thăm hỏi khi có đợt nóng, lũ; chia sẻ dụng cụ, chỗ cất đồ trên cao.
- Thôn, xã: đưa thông tin cảnh báo đến tận hộ không dùng điện thoại, mời phụ nữ và người cao tuổi tham gia lập kế hoạch, ưu tiên hộ yếu thế khi xây nhà an toàn, điểm tránh trú.
- Nhà nước: các chương trình giảm nghèo, nhà ở an toàn vùng bão lũ, hỗ trợ chuyển đổi sinh kế, bảo hiểm nông nghiệp, cứu trợ khẩn cấp theo quy định từng thời kỳ.
- Người có điều kiện: hỗ trợ đúng lúc, đúng chỗ qua các kênh của địa phương, ưu tiên giúp phục hồi sinh kế chứ không chỉ cứu trợ trước mắt.
Mục tiêu chung là giúp những hộ yếu nhất có thêm đệm trước khi cú sốc đến, chứ không chỉ cứu trợ sau khi đã mất. Một đồng chuẩn bị trước thường đỡ được nhiều hơn một đồng cứu trợ sau.
Câu hỏi thường gặp
Công bằng khí hậu là gì?
Đó là quan điểm cho rằng gánh nặng và lợi ích liên quan đến biến đổi khí hậu cần được chia sẻ công bằng. Những người và những nước góp ít vào lượng khí nhà kính nhưng chịu tác động nặng cần được hỗ trợ thích ứng, và tiếng nói của họ cần được lắng nghe trong các quyết định.
Vì sao phụ nữ nông thôn chịu ảnh hưởng nặng hơn khi có thiên tai?
Vì họ thường gánh việc chăm sóc người già, trẻ nhỏ, người bệnh và lo nước, lo bữa ăn cho cả nhà. Khi nước khan hiếm hay sau lũ, các việc này nặng hơn hẳn. Ở một số nơi, phụ nữ còn ít được tham gia quyết định việc chung, nên nhu cầu của họ dễ bị bỏ qua.
Hộ nghèo gặp thiên tai được nhà nước hỗ trợ những gì?
Tuỳ quy định từng thời kỳ, có thể có hỗ trợ lương thực, sửa nhà, khôi phục sản xuất, giống cây, vật nuôi, vay vốn ưu đãi và các chương trình nhà ở an toàn. Điều kiện và mức hỗ trợ theo quy định hiện hành; nên hỏi UBND xã, phường hoặc trưởng thôn để biết cụ thể.
Người thuê trọ ở thành phố có phải là nhóm dễ bị tổn thương không?
Thường là có. Phòng trọ hay chật, nóng, ở chỗ trũng, người thuê ít quyền sửa chữa và có thể không có tên trong danh sách hỗ trợ ở nơi tạm trú. Đăng ký tạm trú đầy đủ và giữ liên lạc với tổ dân phố giúp không bị bỏ sót khi có hỗ trợ.
Một hộ khá giả có cần quan tâm chuyện này không?
Có. Khi hàng xóm nghèo bị ảnh hưởng nặng, cả cộng đồng chịu theo: kênh mương không ai nạo vét, dịch bệnh lan rộng hơn, lao động bỏ đi. Hỗ trợ nhau trước mùa thiên tai giúp cả xóm an toàn hơn, trong đó có chính gia đình mình.
Học sinh nên dẫn chứng thế nào khi viết về chủ đề này?
Nên dùng lập luận về phơi lộ, sinh kế và đệm tài chính, kèm ví dụ quan sát được ở địa phương mình như hộ trồng lúa vùng mặn, người bán hàng ngoài trời ngày nóng. Tránh đưa con số không rõ nguồn; nếu dùng số liệu, ghi rõ nguồn chính thức.