Một bài nghị luận tốt về biến đổi khí hậu cần bốn ý chính trong thân bài: thực trạng (khí hậu đang thay đổi thế nào, nhất là ở Việt Nam), nguyên nhân (khí nhà kính do con người thải ra), hậu quả (với thiên nhiên, kinh tế, sức khoẻ, người yếu thế) và giải pháp (giảm nhẹ và thích ứng, ở cấp nhà nước, cộng đồng, cá nhân). Dẫn chứng phải có thật và nói đúng mức, không bịa số liệu; phần liên hệ bản thân nên nêu việc cụ thể đã làm hoặc sẽ làm.
Bài viết này không làm hộ bài văn, mà giúp em học sinh có khung để tự viết: dàn ý, ý cho từng phần, những dẫn chứng có thể kiểm chứng, các lỗi kiến thức hay gặp khiến bài mất điểm, và cách tự kiểm trước khi nộp. Thầy cô và phụ huynh cũng có thể dùng để hướng dẫn con em.
Đề nghị luận về biến đổi khí hậu thường hỏi gì
Trước khi lập dàn ý, cần đọc kỹ đề để biết trọng tâm. Cùng chủ đề nhưng mỗi dạng đề đòi hỏi cách triển khai khác nhau, viết lệch trọng tâm là lỗi phổ biến nhất.
- Dạng bàn về một hiện tượng: "Suy nghĩ của em về biến đổi khí hậu hiện nay". Cần đủ thực trạng, nguyên nhân, hậu quả, giải pháp.
- Dạng bàn về trách nhiệm: "Trách nhiệm của tuổi trẻ trước biến đổi khí hậu". Trọng tâm là giải pháp và liên hệ bản thân; thực trạng chỉ nêu ngắn để dẫn vào.
- Dạng bàn về một ý kiến: "Có ý kiến cho rằng mỗi cá nhân không thể làm gì để chống biến đổi khí hậu". Cần giải thích ý kiến, chỉ ra chỗ đúng chỗ chưa đúng, và đưa ra quan điểm riêng có lý lẽ.
- Dạng gắn với một vấn đề hẹp: rác thải nhựa, tiết kiệm điện, trồng cây, xâm nhập mặn quê em. Cần nối vấn đề hẹp với bức tranh chung nhưng không lan man.
- Dạng đoạn văn khoảng hai trăm chữ: chỉ chọn một hai ý mạnh nhất, một dẫn chứng tiêu biểu, không cố nhồi đủ bốn phần.
Gạch chân từ khoá trong đề, như "trách nhiệm", "tuổi trẻ", "suy nghĩ", "ý kiến", rồi mới dựng dàn ý. Đề hỏi về thích ứng thì giải pháp phải có phần thích ứng, không chỉ nói chuyện tiết kiệm điện.
Dàn ý khung cho bài văn nghị luận
Dàn ý dưới đây dùng cho dạng đề phổ biến nhất là bàn về hiện tượng biến đổi khí hậu. Với các dạng khác, giữ khung nhưng điều chỉnh độ dài từng phần theo trọng tâm của đề.
- Mở bài: dẫn vào bằng một hình ảnh gần gũi như mùa hè nóng hơn, đợt mặn ở quê, trận lũ được nhắc nhiều, rồi nêu vấn đề cần bàn trong một hai câu.
- Giải thích: biến đổi khí hậu là sự thay đổi của khí hậu trong thời gian dài, chủ yếu do hoạt động của con người làm tăng khí nhà kính.
- Thực trạng: nêu các biểu hiện như nhiệt độ tăng, nắng nóng nhiều hơn, mưa lớn cực đoan, nước biển dâng, xâm nhập mặn; có dẫn chứng ở Việt Nam.
- Nguyên nhân: đốt nhiên liệu hoá thạch, phá rừng, một số hoạt động nông nghiệp và rác thải; phân biệt nguyên nhân chính và phụ.
- Hậu quả: với thiên nhiên, sản xuất, sức khoẻ, đời sống; nhấn mạnh người nghèo và vùng nông thôn chịu nặng hơn.
- Giải pháp: hai nhóm giảm nhẹ và thích ứng, chia theo nhà nước, cộng đồng, cá nhân.
- Bàn luận mở rộng: phê phán thái độ thờ ơ hoặc làm cho có; nêu quan điểm riêng.
- Liên hệ bản thân và kết bài: việc cụ thể em làm, khẳng định lại vấn đề.
Mỗi bước nên có ít nhất một câu lý lẽ và một dẫn chứng. Thân bài nên dành phần lớn cho hậu quả và giải pháp, vì đây là chỗ thể hiện hiểu biết và suy nghĩ riêng.
Ý chính cho thân bài: viết sao cho có chiều sâu
Thực trạng. Đừng chỉ viết "trái đất đang nóng lên". Nên nói cụ thể biểu hiện ở nơi em sống: nắng nóng kéo dài hơn, mưa lớn bất thường, mặn vào sâu, lũ dồn dập. Biểu hiện cụ thể thuyết phục hơn câu chung chung.
Nguyên nhân. Nêu đúng cơ chế: khí nhà kính như khí các-bon-níc và khí mê-tan giữ nhiệt trong bầu khí quyển. Phân biệt nguyên nhân do con người với các biến động tự nhiên, và nói rõ theo các báo cáo khoa học thì con người là nguyên nhân chính của sự nóng lên gần đây.
Hậu quả. Chia theo lĩnh vực cho mạch lạc: thiên nhiên, kinh tế, sức khoẻ, xã hội. Thêm một ý ít người viết là công bằng: người góp ít khí thải lại chịu thiệt nhiều, như nông dân vùng mặn, người làm việc ngoài trời.
Giải pháp. Phân biệt giảm nhẹ, tức giảm khí thải, với thích ứng, tức sống được với khí hậu đã thay đổi. Bài chỉ nêu tiết kiệm điện, trồng cây là mới có một nửa. Ví dụ thích ứng: trữ nước ngọt mùa khô, nâng nền nhà vùng ngập, đổi lịch thời vụ.
Bàn luận. Có thể bàn về những cách làm hình thức, như phong trào trồng cây rồi bỏ mặc cây chết, hay sống xanh chỉ để chụp ảnh. Phần này thể hiện suy nghĩ độc lập.
Dẫn chứng có thật và cách dẫn cho đúng
Dẫn chứng là chỗ bài văn dễ mất điểm nhất vì sai hoặc bịa. Bảng dưới gợi ý một số dẫn chứng có thể kiểm chứng, kèm lưu ý để dẫn cho đúng mức. Khi cần con số cụ thể, hãy tra nguồn chính thức và ghi rõ nguồn trong bài.
| Dẫn chứng | Dùng cho ý | Lưu ý khi dẫn |
|---|---|---|
| Thỏa thuận Paris về khí hậu năm 2015 | Giải pháp cấp thế giới | Mục tiêu giữ mức tăng nhiệt toàn cầu dưới 2 độ C, nỗ lực hướng tới 1,5 độ C so với thời tiền công nghiệp |
| Việt Nam cam kết phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, nêu tại hội nghị khí hậu năm 2021 | Giải pháp cấp quốc gia | Là cam kết và mục tiêu, không phải điều đã đạt được |
| Các mùa khô 2015–2016 và 2019–2020 xâm nhập mặn nặng ở đồng bằng sông Cửu Long | Thực trạng, hậu quả ở Việt Nam | Nêu là hạn mặn gay gắt, nhiều nơi thiếu nước ngọt; không tự đặt số héc-ta |
| Chuỗi bão lũ dồn dập ở miền Trung tháng 10 năm 2020 | Thực trạng, hậu quả | Nêu là mưa lũ lớn kéo dài nhiều tuần; không khẳng định một trận cụ thể chỉ do biến đổi khí hậu |
| Báo cáo đánh giá của Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi khí hậu (IPCC) | Nguyên nhân | Kết luận con người là nguyên nhân chính của sự nóng lên gần đây |
| Mô hình nuôi tôm dưới tán rừng ngập mặn, trữ nước ngọt hộ gia đình | Giải pháp thích ứng | Là ví dụ cách làm, nên nói ở địa phương nào nếu biết chắc |
Nguyên tắc chung: dẫn chứng gần gũi, có thật, nói đúng mức. Một dẫn chứng quan sát được ở chính quê em, như cái giếng nhà bà bị mặn hay con đường ngập sau mỗi trận mưa, nếu kể cụ thể và trung thực, có sức thuyết phục không kém số liệu.
Những lỗi kiến thức hay làm bài mất điểm
Nhầm thời tiết với khí hậu. Thời tiết là trạng thái trong vài ngày, khí hậu là quy luật trong nhiều năm. Một ngày rét bất thường không bác bỏ được xu hướng nóng lên, một trận bão cũng không tự nó chứng minh biến đổi khí hậu.
Nhầm thủng tầng ô-dôn với hiệu ứng nhà kính. Đây là hai vấn đề khác nhau. Tầng ô-dôn bị suy giảm do một số hoá chất từng dùng trong tủ lạnh, bình xịt; hiệu ứng nhà kính tăng do khí như các-bon-níc. Viết lẫn hai chuyện là sai kiến thức.
Bịa số liệu. Viết "nhiệt độ tăng 5 độ" hay "mất một nửa đồng bằng" mà không có nguồn khiến bài mất uy tín. Không nhớ chắc thì dùng cách nói định tính như "ngày càng nhiều", "theo các báo cáo khoa học".
Giải pháp chung chung. Những câu như "mọi người cần chung tay bảo vệ môi trường" không có nội dung. Hãy nêu việc cụ thể, ai làm, làm thế nào.
Chỉ nói giảm nhẹ, quên thích ứng. Như đã nói ở phần ý chính, giải pháp phải đủ hai mặt thì bài mới toàn diện, nhất là với Việt Nam, nước chịu tác động nặng.
Liên hệ bản thân: viết thật, viết cụ thể
Phần liên hệ bản thân thường bị viết theo một khuôn quen thuộc: "em sẽ tiết kiệm điện, trồng cây, không xả rác". Những việc ấy đúng nhưng chung chung đến mức người chấm đọc hàng trăm bài giống nhau. Một phần liên hệ có sức nặng thường kể một việc cụ thể, có hoàn cảnh, có lý do.
Ví dụ, một học sinh ở vùng ven biển có thể viết về việc cả nhà đào thêm cái ao trữ nước ngọt sau mùa mặn năm trước, em phụ trách theo dõi mực nước ao. Một học sinh ở thành phố có thể kể về việc lớp em đề xuất trồng thêm cây ở sân trường vì lớp học phía tây quá nóng vào buổi chiều. Học sinh vùng núi có thể kể chuyện được dặn không đi qua suối khi mưa lớn và hiểu ra vì sao.
Không cần việc lớn lao, chỉ cần thật. Nếu chưa làm gì, có thể nêu một việc nhỏ em định làm và giải thích vì sao chọn việc đó. Câu kết nên khẳng định lại vấn đề và trách nhiệm, tránh khẩu hiệu dài dòng. Bài văn có giọng riêng, có trải nghiệm riêng luôn nổi bật hơn bài văn chép mẫu.
Tự kiểm bài trước khi nộp
Dành năm phút cuối giờ để đọc lại bài theo các câu hỏi dưới đây. Đây là cách sửa lỗi hiệu quả nhất mà nhiều học sinh bỏ qua.
- Bài có trả lời đúng trọng tâm của đề không, hay đang viết một bài chung chung về môi trường?
- Mỗi ý trong thân bài có lý lẽ và ít nhất một dẫn chứng không?
- Có dẫn chứng nào em không chắc là đúng không? Nếu có, sửa thành cách nói định tính hoặc bỏ đi.
- Phần giải pháp đã có cả giảm nhẹ và thích ứng chưa, đã chia theo cấp chưa?
- Có nhầm thời tiết với khí hậu, hay nhầm tầng ô-dôn với hiệu ứng nhà kính ở đâu không?
- Phần liên hệ bản thân có việc cụ thể không, hay chỉ là khẩu hiệu?
Khi ôn tập ở nhà, em có thể tự đặt đề theo bốn dạng ở đầu bài, lập dàn ý trong mười phút cho mỗi đề. Làm vài lần, khung bài sẽ thành phản xạ và thời gian trong phòng thi dành được nhiều hơn cho phần suy nghĩ riêng.
Câu hỏi thường gặp
Bài nghị luận về biến đổi khí hậu nên dài bao nhiêu?
Tuỳ yêu cầu của đề và thời gian làm bài. Đoạn văn nghị luận thường khoảng hai trăm chữ, chỉ cần một hai ý chính và một dẫn chứng. Bài văn hoàn chỉnh cần đủ mở bài, thân bài nhiều đoạn và kết bài; nên làm theo yêu cầu cụ thể của thầy cô.
Có nên dùng số liệu trong bài văn không?
Nên dùng khi chắc chắn và biết nguồn, ví dụ mục tiêu của Thỏa thuận Paris. Nếu không nhớ chính xác, dùng cách nói định tính sẽ an toàn hơn. Số liệu sai hoặc bịa làm bài mất điểm và mất lòng tin của người chấm.
Hiệu ứng nhà kính có phải điều xấu không?
Hiệu ứng nhà kính tự nhiên giữ cho trái đất đủ ấm để sự sống tồn tại. Vấn đề là con người thải thêm nhiều khí nhà kính, làm hiệu ứng này mạnh lên và khí hậu nóng dần. Viết như vậy cho thấy em hiểu đúng bản chất.
Nên mở bài như thế nào cho ấn tượng?
Có thể mở bằng một hình ảnh cụ thể gần gũi như giếng nước nhiễm mặn, mùa hè nóng bất thường, hoặc một câu hỏi gợi suy nghĩ. Tránh mở bằng câu sáo rỗng về thời đại. Mở bài chỉ cần hai ba câu, nêu rõ vấn đề sẽ bàn.
Có được nhắc tên các nhà hoạt động môi trường nổi tiếng không?
Được, nếu em biết chắc thông tin về họ và dẫn đúng. Tuy vậy không bắt buộc; dẫn chứng từ chính sách của Việt Nam, từ các báo cáo khoa học hoặc từ quan sát ở địa phương thường thuyết phục hơn khi bàn về trách nhiệm của học sinh Việt Nam.
Làm sao để bài văn không giống bài mẫu trên mạng?
Hãy dùng trải nghiệm thật của em và quê em làm dẫn chứng, chọn một góc nhìn riêng cho phần bàn luận và viết bằng lời của mình. Có thể đọc bài mẫu để học cách lập dàn ý, nhưng chép lại sẽ khiến bài nhạt và dễ bị phát hiện.