ThichUng.comThích Ứng
Hiểu đúng về thích ứng

Mỗi vùng một cách thích ứng: Bắc Bộ, miền Trung, Tây Nguyên, Nam Bộ

Nhà vùng núi tránh chân taluy, nhà miền Trung có gác tránh lũ, vườn Tây Nguyên tưới tiết kiệm, Nam Bộ trữ ngọt và sống chung với lũ. Việc ưu tiên theo từng vùng.

A Vietnamese stilt house on a riverbank in the Mekong Delta with a small boat tied below and fruit trees around, eye level from across the water, golden evening light

Không có một cách thích ứng chung cho cả nước, vì mỗi vùng gặp một kiểu rủi ro khác. Vùng núi phía Bắc ưu tiên chọn chỗ dựng nhà tránh sạt lở, giữ rừng và chuẩn bị cho cảnh bị cô lập; đồng bằng Bắc Bộ lo nhà mát, nhà khô và thoát nước; miền Trung lo nhà chịu bão, gác tránh lũ và trữ nước mùa khô; Tây Nguyên lo tưới tiết kiệm và trữ nước; Đông Nam Bộ lo ngập triều và nóng đô thị; đồng bằng sông Cửu Long lo trữ nước ngọt, đổi mô hình sản xuất và sống chung với lũ.

Bài viết này đi theo hướng việc làm: ở mỗi vùng, gia đình nên ưu tiên gì trong nhà, ngoài ruộng vườn, trong sinh kế, kèm những kinh nghiệm truyền thống đáng giữ. Đây là gợi ý tổng quát; điều kiện từng xã còn khác nhau nhiều, nên khi làm việc lớn hãy hỏi cán bộ chuyên môn và chính quyền địa phương.

Vì sao không thể chép cách làm của vùng khác

Một lời khuyên đúng ở nơi này có thể sai ở nơi khác. Nâng nền nhà cao là đúng ở vùng ngập triều, nhưng ở vùng lũ sâu miền Trung, nhà cần thêm gác và lối thoát lên mái vì nước có thể vượt mọi mức nền hợp lý. Đào ao trữ nước là đúng ở vùng hạn, nhưng ở chân đồi dốc vùng núi, đào ao sai chỗ có thể làm đất ngấm nước thêm, tăng nguy cơ sạt.

Kinh nghiệm truyền thống của mỗi vùng là điểm xuất phát quý vì đã được thử qua nhiều thế hệ: nhà sàn của đồng bào vùng cao và vùng lũ, mái nhà rường thấp chịu gió ở miền Trung, cách đón mùa nước nổi ở Nam Bộ. Nhưng những kinh nghiệm ấy hình thành trong khí hậu cũ, nên cần được điều chỉnh khi mức nước, mức nóng, mùa mặn đã khác.

Bởi vậy cách đọc các gợi ý dưới đây là: tìm vùng của mình, lấy những việc phù hợp, rồi đối chiếu với thực tế xã mình qua ghi chép thiệt hại của gia đình và kế hoạch của địa phương. Vùng giáp ranh có thể lấy gợi ý của cả hai vùng.

Vùng núi phía Bắc: an toàn chỗ ở trước tiên

Rủi ro lớn nhất ở đây là lũ quét, sạt lở gây thiệt hại về người, cùng với rét hại và bị chia cắt. Các việc ưu tiên:

  • Chọn chỗ dựng nhà: tránh chân taluy dốc vừa xẻ để mở đường, tránh mép suối, cửa khe nơi lũ quét hay đi qua. Nhà đang ở chỗ nguy hiểm thì tìm hiểu chương trình di dời, sắp xếp dân cư của địa phương.
  • Nhận biết dấu hiệu sạt lở: vết nứt mới trên đất, tường; cây nghiêng; mạch nước đục bất thường chảy ra từ sườn đồi. Dặn cả nhà, nhất là trẻ nhỏ và người già, biết các dấu hiệu này.
  • Giữ rừng, giữ dải cây ven suối, trồng cây theo đường đồng mức trên đất dốc, làm ruộng bậc thang có bờ giữ đất.
  • Chuẩn bị cho cảnh bị cô lập vài ngày: lương thực khô, nước sạch, đèn, thuốc đang dùng theo đơn, nguồn sạc điện thoại.
  • Chuồng trại chống rét: che chắn gió lùa, chuẩn bị thức ăn thô dự trữ, theo dõi các đợt rét đậm để đưa gia súc vào chuồng.

Kinh nghiệm truyền thống đáng giữ: nhà sàn gỗ dựng trên nền đất ổn định, bản làng đặt ở chỗ người già biết là an toàn qua nhiều đời.

Đồng bằng và ven biển Bắc Bộ: nhà mát, nhà khô, nước thoát

Vùng này chịu nắng nóng mùa hè, nồm ẩm mùa xuân, mưa lớn gây ngập đô thị và nước mặn ở vùng cửa sông. Các việc ưu tiên:

  • Nhà ống ở phố: che nắng tường hướng tây, mở giếng trời và lối gió xuyên nhà, dời phòng ngủ khỏi tầng áp mái nóng nhất.
  • Chống nồm ẩm: đóng cửa khi không khí bên ngoài ẩm hơn trong nhà, mở thông thoáng khi trời hanh, giữ sàn khô cho người có bệnh hô hấp.
  • Nhà hay ngập khi mưa lớn: kê cao ổ điện, máy móc, giấy tờ; làm rãnh thoát và chặn nước tràn từ đường vào; cùng tổ dân phố giữ cống thông thoáng.
  • Ruộng vùng cửa sông: theo dõi lịch lấy nước và độ mặn do địa phương thông báo, không lấy nước khi mặn cao.
  • Ven biển: tham gia giữ và trồng rừng ngập mặn cửa sông, giữ đê, không xây lấn ra bãi.

Kinh nghiệm truyền thống: nhà có hiên rộng, sân gạch, ao và vườn cây quanh nhà, những thứ đang mất dần khi nhà phố hoá, nên giữ lại phần nào được thì giữ.

Bắc Trung Bộ và Trung Bộ: chịu bão, tránh lũ, giữ nước mùa khô

Dải đất hẹp này phải chuẩn bị cho cả quá nhiều nước trong mùa mưa bão lẫn quá ít nước trong mùa khô, thêm gió khô nóng mùa hè. Các việc ưu tiên:

  • Nhà chịu bão: mái liên kết chắc với tường và xà gồ, cửa có then cài chắc, khi xây mới hay sửa lớn thì làm theo hướng dẫn nhà an toàn của địa phương.
  • Nhà vùng lũ sâu: có gác hoặc tầng lửng đủ chắc để kê đồ và tránh tạm, có lối lên mái, dây buộc thuyền nếu nhà có thuyền.
  • Trữ nước mùa khô: bồn, lu, bể nước mưa, ao trữ cho vườn; vùng khô hạn như phần đất trước đây là Ninh Thuận nay thuộc Khánh Hoà cần tính lượng nước cho cả mùa.
  • Cây trồng: ưu tiên cây chịu hạn cho mùa khô, lịch vụ né lũ chính vụ; trồng cây chắn gió, chắn cát ở vùng cát ven biển.
  • Giữ người già an toàn trong những ngày gió khô nóng, bố trí phòng ngủ mát, nước uống đủ.

Kinh nghiệm truyền thống: nhà rường mái thấp chịu gió, phi lao chắn cát ven biển, đặt đồ quý trên gác từ trước mùa lũ. Điều cần điều chỉnh: lũ những năm gần đây có lúc vượt mốc cũ, nên mốc kê đồ cũng phải xem lại.

Tây Nguyên: mỗi giọt nước đều được tính

Mùa khô dài là thách thức lớn nhất của các vườn cây lâu năm, cùng với sạt lở cục bộ trong mùa mưa. Các việc ưu tiên:

  • Tưới tiết kiệm: chuyển từ tưới tràn, tưới gốc bằng vòi sang tưới nhỏ giọt hoặc phun mưa tại gốc khi có điều kiện; tưới vào sáng sớm, chiều mát.
  • Trữ nước: hồ, ao trữ trong vườn từ mùa mưa; tránh khoan giếng ngày càng sâu không theo quy định.
  • Che phủ gốc bằng tàn dư thực vật để giữ ẩm; trồng cây che bóng, cây chắn gió trong vườn để giảm bốc hơi.
  • Đa dạng cây trồng: không để cả vườn chỉ một loại cây, trồng xen để chia rủi ro khi gặp hạn hay khi một loại mất giá.
  • Đất đồi dốc: giữ cỏ trên bờ lô, làm rãnh thoát nước theo đường đồng mức để giảm xói mòn, sạt lở mùa mưa.

Kinh nghiệm truyền thống: các buôn làng của đồng bào bản địa thường có rừng thiêng, rừng đầu nguồn được giữ gìn, cũng là nguồn nước chung; giữ những khu rừng này là giữ nước cho cả vùng.

Đông Nam Bộ và đô thị phía Nam: ngập triều và nóng phố

Vùng đô thị lớn này chịu mưa lớn, triều cường, sụt lún cục bộ cùng lúc, thêm nắng nóng trong khu dân cư dày đặc. Các việc ưu tiên:

  • Nhà thấp hơn mặt đường: làm gờ chặn nước ở cửa, van một chiều cho đường thoát nước để nước triều không chảy ngược vào nhà, kê đồ điện lên cao.
  • Theo dõi lịch triều cường của địa phương vào các tháng cuối năm để sắp xếp việc đi lại, chuyển đồ.
  • Nhà trọ nóng: che nắng cửa sổ hướng tây bằng rèm sáng màu, dùng quạt hút đẩy hơi nóng ra ngoài, xin chủ nhà trồng cây leo, cây chậu che nắng.
  • Cùng tổ dân phố giữ hẻm, cống sạch rác trước mùa mưa; trồng cây bóng mát trước nhà khi được phép.
  • Khi chọn chỗ thuê hay mua, hỏi người dân xung quanh về mức ngập những năm gần đây.

Kinh nghiệm truyền thống ở vùng này gắn với kênh rạch: nhà quay ra sông, có bến, sinh hoạt theo con nước. Kênh rạch còn lại là tài sản thoát nước quý, cần được giữ.

Đồng bằng sông Cửu Long: trữ ngọt, đổi mô hình, sống chung với lũ

Vùng thấp nhất cả nước cần thích ứng với mặn mùa khô, sạt lở bờ sông bờ biển, mùa nước nổi thay đổi và nước biển dâng. Các việc ưu tiên:

  • Trữ nước ngọt sinh hoạt từ cuối mùa mưa: lu, bồn, túi trữ, ao; kiểm tra độ mặn nước giếng, nước sông trước khi dùng cho cây và vật nuôi.
  • Sản xuất theo vùng sinh thái: vùng mặn chuyển sang lúa – tôm, tôm – rừng theo quy hoạch; vùng ngọt giữ lúa và cây ăn trái nhưng xuống giống né mặn theo khuyến cáo.
  • Nhà ở: nhà sàn cao, nhà có thể nâng nền dần, nhà nhẹ ở vùng ven sông; lùi xa mép bờ có dấu hiệu sạt lở, không xây lấn ra sông.
  • Sống chung với lũ: tận dụng mùa nước nổi cho thuỷ sản, rau mùa lũ; giữ lại các vùng trũng chứa lũ thay vì khép kín toàn bộ.
  • Giữ và trồng rừng ngập mặn ven biển, tham gia các chương trình phòng hộ của địa phương.

Kinh nghiệm truyền thống: văn hoá sống chung với lũ, đón mùa nước nổi như một mùa làm ăn. Điều cần điều chỉnh: mặn đến sớm và sâu hơn trong một số năm, nên lịch trữ nước phải sớm hơn thói quen cũ.

Bảng tóm tắt việc ưu tiên theo vùng

Bảng gom lại những việc nên làm trước ở mỗi vùng, để các gia đình dễ đối chiếu. Thứ tự ưu tiên trong từng gia đình vẫn phải dựa vào rủi ro thật của chính nhà mình.

VùngRủi ro chínhƯu tiên trong nhàƯu tiên ngoài sản xuất
Núi phía BắcLũ quét, sạt lở, rét hạiChỗ ở an toàn, đồ dự trữ khi bị cô lậpGiữ rừng, ruộng bậc thang, chuồng chống rét
Đồng bằng Bắc BộNóng, nồm, ngập phố, mặn cửa sôngNhà thông gió, chống nồm, kê đồ caoTheo lịch lấy nước, giữ rừng cửa sông
Trung BộBão, lũ dồn dập, gió nóng, hạnMái chắc, gác tránh lũ, trữ nướcLịch vụ né lũ, cây chịu hạn, chắn cát
Tây NguyênHạn mùa khô, sạt lở cục bộTrữ nước sinh hoạtTưới tiết kiệm, ao trữ, trồng xen, che phủ
Đông Nam BộNgập triều, mưa lớn, nóng đô thịChặn nước tràn, van một chiều, che nắngGiữ kênh rạch, cây xanh khu phố
Đồng bằng sông Cửu LongMặn, sạt lở, nước dâng, lũ thay đổiTrữ ngọt, nhà sàn, lùi xa bờ lởLúa – tôm, tôm – rừng, lịch né mặn

Dù ở vùng nào, một số việc chung luôn đáng làm: ghi chép thời tiết và thiệt hại hằng năm, biết nơi nhận cảnh báo và nơi tránh trú, giữ một khoản dự phòng nhỏ, và cùng xóm giềng chăm lo cho người già, người bệnh.

Câu hỏi thường gặp

Nhà ở vùng giáp ranh giữa hai vùng thì làm theo gợi ý nào?

Lấy gợi ý của cả hai vùng rồi đối chiếu với thiệt hại thật mà gia đình đã gặp. Ví dụ vùng chuyển tiếp giữa Tây Nguyên và duyên hải có thể gặp cả hạn lẫn lũ, nên vừa cần trữ nước vừa cần chuẩn bị cho lũ. Hỏi thêm chính quyền xã về rủi ro đặc thù.

Kinh nghiệm của ông bà còn dùng được không khi khí hậu đã đổi?

Phần lớn vẫn rất quý vì gắn với địa hình và hiểu biết tại chỗ, như nơi nào an toàn, đường nước đi ra sao. Điều cần xem lại là các mốc cũ: mức nước lũ, thời điểm mặn về, độ dài mùa khô có thể đã khác, nên kết hợp với thông tin mới.

Nhà ở thành phố miền Bắc có cần lo chuyện thích ứng không?

Có. Nắng nóng mùa hè trong phố đông, nồm ẩm mùa xuân và ngập do mưa lớn đều là rủi ro thật. Những việc như che nắng tường tây, thông gió, chống nồm và kê đồ điện cao giúp gia đình sống dễ chịu và an toàn hơn.

Ở đồng bằng sông Cửu Long có nên bỏ lúa chuyển hết sang nuôi tôm?

Không nên tự chuyển ồ ạt. Việc chuyển đổi cần theo quy hoạch vùng mặn, vùng ngọt của địa phương, vì đưa nước mặn vào vùng lúa có thể làm hại ruộng hàng xóm. Nên hỏi khuyến nông và UBND xã về hướng chuyển đổi phù hợp.

Tây Nguyên có nên khoan giếng thêm để chống hạn?

Giếng là nguồn nước cần thiết, nhưng khoan ngày càng sâu, ngày càng nhiều có thể làm nguồn nước ngầm cạn dần. Nên kết hợp trữ nước mưa trong ao, hồ, tưới tiết kiệm và tìm hiểu quy định về khai thác nước ngầm ở địa phương trước khi khoan.

Muốn biết vùng mình chịu rủi ro gì cụ thể thì hỏi ở đâu?

Hỏi UBND xã, phường về kế hoạch phòng chống thiên tai và các vùng có nguy cơ; hỏi cán bộ khuyến nông về mùa vụ, nguồn nước; tham khảo kịch bản biến đổi khí hậu chính thức. Người lớn tuổi trong làng cũng là nguồn thông tin quý về lịch sử thiên tai.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138