Cách phòng sốt xuất huyết hiệu quả nhất ở cấp hộ gia đình là không để nước đọng quanh nhà quá một tuần, vì muỗi vằn đẻ trứng trong nước sạch đứng yên và lăng quăng cần khoảng một tuần để thành muỗi. Khi trong nhà có người sốt cao đột ngột, cần theo dõi sát nhất vào lúc hết sốt: đau bụng nhiều, nôn liên tục, chảy máu chân răng hoặc mũi, li bì hay vật vã, tay chân lạnh là phải đưa đi khám ngay, không chờ.
Phần dưới đi lần lượt từ chỗ muỗi đẻ quanh nhà, lịch dọn mỗi tuần, cách tránh bị đốt ban ngày, cho tới diễn biến bệnh và các dấu hiệu cảnh báo. Bài không thay cho lời khám của bác sĩ; mục đích là để cả nhà biết việc gì tự làm được và lúc nào phải giao cho cơ sở y tế.
Vì sao mùa sốt xuất huyết không còn gọn trong vài tháng
Trước đây nhiều gia đình quen nghĩ sốt xuất huyết là chuyện của mấy tháng mưa cuối năm ở miền Nam hay giữa hè ở miền Bắc. Mấy năm gần đây, cơ quan y tế dự phòng nhiều lần nhắc rằng ca bệnh xuất hiện rải rác quanh năm và mùa dịch có thể đến sớm hoặc kéo dài hơn. Một phần lý do nằm ở thời tiết: trời ấm kéo dài, mưa trái mùa xen giữa những đợt nắng, mỗi trận mưa để lại nước đọng trong đủ loại vật chứa quanh nhà.
Muỗi vằn là loài ưa nước sạch đứng yên, sống ngay trong và quanh nhà người, đốt chủ yếu vào ban ngày, nhiều nhất là sáng sớm và chiều tối. Khi nhiệt độ cao, vòng đời của muỗi ngắn lại, muỗi đốt nhiều hơn và virus trong cơ thể muỗi cũng phát triển nhanh hơn. Đó là lý do một mùa ấm và mưa thất thường dễ đi kèm số ca tăng, kể cả ở nơi trước kia ít gặp.
Điều này không có nghĩa là phải lo sợ quanh năm. Nó chỉ có nghĩa là việc dọn nước đọng nên trở thành thói quen hằng tuần như quét nhà, chứ không đợi đến khi phường hay xã báo có ổ dịch mới làm. Với một hộ gia đình, đây là phần việc nhỏ nhất nhưng trúng nhất trong cả chuỗi phòng bệnh.
Một điểm hay bị hiểu nhầm: phun thuốc diệt muỗi chỉ giết muỗi trưởng thành đang bay ở thời điểm phun. Lăng quăng trong lu, chậu, lốp xe vẫn sống và vài ngày sau lại nở thành lứa muỗi mới. Vì vậy, dù khu phố có được phun, việc dọn vật chứa nước của từng nhà vẫn là phần quyết định.
Muỗi vằn đẻ ở đâu quanh nhà và xử lý thế nào
Lăng quăng là những con nhỏ màu sẫm, bơi uốn mình trong nước, hay ngoi lên mặt nước rồi lặn xuống khi bị động. Đi một vòng nhà và soi kỹ những chỗ dưới đây, vì đây là nơi gần như khu nào cũng gặp.
| Chỗ hay có lăng quăng | Vì sao dễ bị bỏ sót | Cách xử lý lâu dài |
|---|---|---|
| Lu, khạp, bồn chứa nước sinh hoạt | Dùng hằng ngày nên tưởng là sạch | Đậy kín bằng nắp vừa khít, súc rửa thành lu mỗi tuần vì trứng bám trên thành |
| Chậu cây, đĩa lót chậu, bình bông | Nước ít, nằm dưới lá | Đổ nước đĩa lót, thay nước bình bông ít nhất mỗi tuần, cho cát vào đĩa lót |
| Lốp xe, can nhựa, chai lọ, vỏ dừa | Nằm ở góc vườn, sân sau, chỗ chứa đồ cũ | Gom bỏ, úp ngược hoặc cất nơi có mái che |
| Máng xối, sênh mái, rãnh thoát nước | Ở trên cao, ít khi nhìn tới | Khơi thông sau mỗi đợt mưa lớn, dọn lá rụng tắc |
| Khay hứng nước tủ lạnh, máy lạnh | Nằm trong nhà, khuất | Đổ và lau khô hằng tuần |
| Bể cảnh, hòn non bộ, chum trang trí | Coi là đồ cảnh nên không đụng | Thả cá ăn lăng quăng hoặc thay nước định kỳ |
| Hốc cây, bẹ chuối, lá khoai môn | Là cây tự nhiên, ít ai nghĩ tới | Phát quang bụi rậm, chặt bỏ bẹ đọng nước sát nhà |
Sau một mùa mưa thất thường, nhiều nhà phát hiện chỗ đọng nước mới mà trước đây không có: mái tôn võng, sân lún, vật liệu xây dựng để dở ngoài trời. Những chỗ này nên được sửa hẳn chứ không chỉ đổ nước, vì trận mưa sau lại đọng y như cũ.
Lịch diệt lăng quăng mỗi tuần cho một hộ gia đình
Lăng quăng cần khoảng một tuần để thành muỗi, nên chu kỳ một tuần là mốc dễ nhớ. Chọn một ngày cố định, ví dụ sáng chủ nhật, và làm đủ các bước sau. Cả nhà cùng làm khoảng hai mươi đến ba mươi phút là xong.
- Đi từ trong nhà ra ngoài: khay nước tủ lạnh, bình hoa, chậu cây trong nhà, nhà vệ sinh ít dùng, rồi mới tới sân, vườn, mái.
- Với mỗi vật chứa đang có nước: hoặc đổ đi, hoặc đậy kín, hoặc thả cá, không để vật nào rơi vào tình trạng "để đó đã".
- Lu và bồn đang dùng: súc rửa thành bằng bàn chải, vì trứng muỗi bám trên thành ngay mép nước và sống được khá lâu khi khô.
- Gom đồ phế thải có thể chứa nước vào bao, bỏ theo lịch thu gom của địa phương, không đổ ra bãi đất trống.
- Kiểm máng xối và mái sau mỗi trận mưa lớn trong tuần, không chỉ vào ngày dọn định kỳ.
- Ghi một dòng vào sổ hay điện thoại: ngày dọn, chỗ nào còn thấy lăng quăng. Chỗ nào lặp lại nhiều lần là chỗ cần sửa hẳn.
Khi khu dân cư có đợt ra quân diệt lăng quăng, tham gia cùng tổ dân phố hay thôn xóm giúp dọn được những chỗ chung như bãi đất trống, công trình bỏ dở. Muỗi bay không xa, nên nhà sạch mà hàng xóm còn ổ lăng quăng thì nguy cơ vẫn còn.
Chống muỗi đốt ban ngày, nhất là cho trẻ nhỏ và người già
Ngủ trưa cũng mắc màn. Nhiều gia đình chỉ mắc màn ban đêm, trong khi muỗi vằn đốt ban ngày. Trẻ nhỏ ngủ trưa, người già nằm nghỉ buổi chiều, người đang ốm nên nằm trong màn kể cả ban ngày.
Lưới chắn ở cửa sổ và cửa đi. Lưới chống muỗi gắn ở cửa sổ và cửa ra vào giúp giảm muỗi vào nhà mà vẫn giữ được gió, hợp với những ngày nóng phải mở cửa nhiều. Lưới rách thì vá ngay, một lỗ nhỏ cũng đủ cho muỗi lọt.
Áo dài tay, màu sáng khi ra vườn. Làm vườn, dọn sân vào sáng sớm hay chiều tối là đúng giờ muỗi đốt nhiều. Áo dài tay, quần dài, màu sáng giúp giảm vết đốt.
Dùng sản phẩm xua muỗi đúng cách. Kem hoặc xịt xua muỗi nên chọn loại đã được cấp phép lưu hành và dùng đúng hướng dẫn in trên bao bì. Với trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người có bệnh da, nên hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ trước khi dùng.
Người đang sốt nên tránh để muỗi đốt. Muỗi đốt người đang mắc bệnh rồi đốt người khác là đường lây chính. Cho người bệnh nằm màn, đóng lưới chắn, giúp cắt đường lây cho cả nhà và hàng xóm.
Diễn biến thường gặp và vì sao lúc hết sốt lại cần canh nhất
Sốt xuất huyết thường bắt đầu bằng sốt cao đột ngột, kèm đau đầu, đau nhức người, đau sau hốc mắt, có người buồn nôn hoặc nổi ban. Trong vài ngày đầu, nhiều người chỉ nghĩ là cảm cúm. Chẩn đoán phải do nhân viên y tế làm, thường dựa vào khám và xét nghiệm máu, vì vậy khi có sốt cao trong mùa mưa ở vùng đang có ca bệnh, nên đi khám sớm để được hướng dẫn theo dõi.
Điểm quan trọng mà nhiều gia đình không biết: giai đoạn nguy hiểm thường rơi vào khoảng ngày thứ ba đến ngày thứ bảy, đúng lúc người bệnh bắt đầu hạ sốt. Cả nhà thấy hết sốt thì mừng, cho người bệnh đi làm, đi học lại, trong khi đây là lúc có thể xảy ra thoát dịch, cô đặc máu và chảy máu. Theo dõi sát trong những ngày này là việc then chốt.
Một sai lầm hay gặp khác là tự mua thuốc hạ sốt, giảm đau theo thói quen. Có những loại thuốc có thể làm tăng nguy cơ chảy máu ở người sốt xuất huyết. Vì vậy, dùng thuốc gì và dùng thế nào phải theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ đã biết người bệnh đang nghi sốt xuất huyết, không tự dùng theo lời mách.
Cũng không nên tự truyền dịch tại nhà hay tại các điểm không phải cơ sở y tế. Truyền dịch trong sốt xuất huyết cần được bác sĩ tính toán và theo dõi; truyền sai có thể gây hại. Những chuyện như cạo gió, đắp lá để hạ sốt cũng không thay được việc đi khám.
Dấu hiệu phải đưa đi khám ngay, không chờ đến sáng
Khi trong nhà có người đang sốt hoặc vừa hết sốt trong mùa sốt xuất huyết, chỉ cần một trong các dấu hiệu dưới đây là đưa ngay tới cơ sở y tế gần nhất. Nếu người bệnh lả, khó thở hay ngất, gọi cấp cứu.
- Đau bụng nhiều, nhất là vùng dưới sườn phải, hoặc bụng ngày càng chướng.
- Nôn liên tục, không ăn uống được, uống vào là nôn ra.
- Chảy máu chân răng, chảy máu mũi, nôn ra máu, đi ngoài phân đen, kinh nguyệt ra nhiều bất thường, nổi nhiều chấm đỏ hay mảng bầm dưới da.
- Li bì, mệt lả, khó đánh thức, hoặc ngược lại vật vã, bứt rứt, nói lẫn.
- Tay chân lạnh, da ẩm, môi tái, mạch nhanh và yếu.
- Tiểu ít hẳn hoặc nhiều giờ liền không đi tiểu.
- Trẻ nhỏ quấy khóc liên tục, bỏ bú, ngủ li bì; người già, phụ nữ mang thai, người có bệnh nền như tim mạch, thận, tiểu đường bị sốt cao.
Ghi nhớ thêm: kể cả khi không có dấu hiệu nào ở trên, người được bác sĩ cho theo dõi tại nhà vẫn cần tái khám đúng hẹn, thường là mỗi ngày hoặc cách ngày trong giai đoạn nguy hiểm, để làm lại xét nghiệm theo chỉ định.
Khi bác sĩ cho theo dõi ở nhà: chăm thế nào cho đúng
Nghỉ ngơi và nằm màn. Người bệnh nghỉ tại nhà, nằm trong màn cả ngày lẫn đêm để muỗi không đốt rồi lây cho người khác. Không đi làm, đi học lại ngay khi vừa hết sốt.
Uống đủ nước theo hướng dẫn. Cho uống nước, nước trái cây, cháo loãng, sữa theo lời dặn của nhân viên y tế. Nếu người bệnh uống không được hoặc nôn nhiều, đó là lý do đi khám lại ngay.
Ghi chép mỗi ngày. Một tờ giấy ghi giờ sốt, nhiệt độ đo được, lượng nước uống, số lần đi tiểu, dấu hiệu bất thường. Khi tái khám, đưa tờ này cho bác sĩ, giúp họ đánh giá nhanh hơn.
Ăn mềm, tránh đồ ăn có màu sẫm. Thức ăn mềm, dễ tiêu. Một số nhân viên y tế dặn tránh đồ ăn uống màu đỏ, nâu, đen trong thời gian bệnh để không nhầm với dấu hiệu chảy máu khi nôn hay đi ngoài.
Không tự ý dùng thuốc. Chỉ dùng thuốc bác sĩ đã kê, đúng cách đã dặn. Không tự thêm thuốc theo lời mách, không tự truyền dịch, không cạo gió hay chích lể.
Câu hỏi thường gặp
Lăng quăng bao lâu thì thành muỗi?
Trong điều kiện trời ấm, lăng quăng thường cần khoảng một tuần để nở thành muỗi, có khi nhanh hơn khi nóng. Vì vậy dọn và đổ nước đọng ít nhất mỗi tuần một lần là đủ cắt vòng đời. Lu, bồn đang dùng cần đậy kín và súc thành, vì trứng bám ở mép nước.
Muỗi truyền sốt xuất huyết đốt vào giờ nào?
Muỗi vằn chủ yếu đốt vào ban ngày, nhiều nhất là sáng sớm và chiều tối. Do đó, trẻ nhỏ ngủ trưa, người già nằm nghỉ ban ngày và người đang ốm nên nằm trong màn. Lưới chắn cửa sổ giúp giảm muỗi vào nhà trong những ngày phải mở cửa nhiều.
Đã phun thuốc diệt muỗi thì còn cần dọn lăng quăng không?
Vẫn cần. Thuốc phun chủ yếu diệt muỗi trưởng thành đang bay lúc phun, không diệt được lăng quăng nằm trong lu, chậu, lốp xe. Vài ngày sau lăng quăng nở thành lứa muỗi mới. Dọn vật chứa nước là việc quyết định, phun chỉ hỗ trợ khi có ổ dịch.
Hết sốt rồi có phải là khỏi sốt xuất huyết không?
Chưa chắc. Giai đoạn nguy hiểm thường rơi vào khoảng ngày thứ ba đến ngày thứ bảy, đúng lúc người bệnh bắt đầu hạ sốt. Cần tiếp tục theo dõi, tái khám đúng hẹn và đưa đi khám ngay nếu đau bụng, nôn nhiều, chảy máu, li bì hay tay chân lạnh.
Nghi sốt xuất huyết có nên tự mua thuốc hạ sốt không?
Không nên tự mua theo thói quen. Một số loại thuốc hạ sốt, giảm đau có thể làm tăng nguy cơ chảy máu ở người sốt xuất huyết. Hãy đi khám và dùng thuốc theo đúng hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ đã biết người bệnh đang nghi sốt xuất huyết.
Nhà sạch mà hàng xóm còn nhiều lăng quăng thì sao?
Muỗi bay không xa nhưng đủ để qua lại giữa các nhà gần nhau, nên một ổ lăng quăng bên cạnh vẫn ảnh hưởng tới cả xóm. Cách tốt là cùng tổ dân phố hay thôn xóm tổ chức dọn chung, báo cho cán bộ y tế xã hoặc phường những chỗ đọng nước công cộng.