Sau mỗi lần lội nước ngập, việc cần làm ngay là rửa chân bằng nước sạch và xà phòng, lau thật khô từng kẽ ngón, kiểm tra xem có vết xước nào không, rồi để chân khô thoáng ít nhất vài giờ. Vết xước dù nhỏ phải rửa và che lại; vết thương sâu, do vật gỉ đâm, hoặc chỗ da sưng đỏ, nóng, đau tăng, kèm sốt thì cần đi khám, không tự chữa.
Mưa lớn dồn trong thời gian ngắn ngày càng hay gặp, nhiều khu phố và đường làng ngập vài lần trong một mùa, có nơi ngập cả tuần. Người đi làm, học sinh, người buôn bán phải lội nước nhiều lần mỗi ngày. Da chân ngâm trong nước bẩn lâu và lặp đi lặp lại là nguồn của nhiều phiền toái kéo dài cả mùa. Bài này nói những việc làm được tại nhà và những lúc phải giao cho bác sĩ.
Nước ngập làm gì với da chân
Nước ngập ở phố và làng không chỉ là nước mưa. Nó lẫn nước cống, nước thải, rác, phân động vật, dầu mỡ và đủ thứ vụn sắc như mảnh kính, đinh, vỏ lon. Khi chân ngâm lâu trong nước, lớp da ngoài cùng ngấm nước, mềm và nhăn lại, mất bớt khả năng che chắn. Lúc đó, chỉ một cú va nhẹ hay cọ xát với dép cũng đủ làm trầy da, và vi khuẩn, nấm có sẵn trong nước có đường đi vào.
Vùng kẽ ngón chân là chỗ chịu thiệt nhất. Kẽ chân hẹp, ít thoáng, sau khi lội về thường vẫn ẩm vì không ai lau tới. Da ở đó trắng bợt, nứt, ngứa, có khi rát, dân gian hay gọi là nước ăn chân. Nếu cứ để ẩm và tiếp tục lội mỗi ngày, chỗ nứt có thể bị nấm hoặc vi khuẩn xâm nhập, kéo dài nhiều tuần.
Ngoài da, nước ngập còn là đường lây của một số bệnh khác, trong đó có bệnh do xoắn khuẩn từ nước tiểu chuột và gia súc đi vào qua vết xước. Đây là lý do vết thương nhỏ ở chân trong mùa ngập đáng được coi trọng hơn ngày thường.
Người có bệnh tiểu đường, bệnh mạch máu ngoại vi, người già, người đang dùng thuốc ảnh hưởng tới miễn dịch là những người cần cẩn thận nhất. Ở họ, vết xước nhỏ có thể lâu lành và dễ nhiễm trùng nặng mà ban đầu không thấy đau nhiều.
Trước khi lội: giảm số lần và thời gian chân chạm nước
Hỏi xem có đường tránh không. Nhiều khi chỉ cần đi vòng một đoạn hoặc chờ thêm một lúc cho nước rút là tránh được cả quãng ngập. Với những khu ngập lặp lại, nhớ sẵn lối đi cao hơn cho mùa mưa.
Ủng hoặc giày nhựa kín mũi. Ủng cao su cao hơn mặt nước là tốt nhất. Không có ủng thì giày nhựa kín mũi, đế dày giúp chống đâm chém từ vụn sắc dưới nước tốt hơn nhiều so với dép tông hay đi chân đất.
Che vết thương có sẵn. Nếu chân đang có vết xước, vết loét, nên tránh lội. Bắt buộc phải lội thì che kín vết thương bằng băng không thấm nước và đi ủng, về nhà tháo ra rửa và thay băng ngay.
Giữ một đôi dép khô và khăn riêng ở chỗ làm. Người đi làm qua đoạn ngập có thể để sẵn ở chỗ làm một đôi dép khô, một khăn nhỏ và đôi tất sạch. Lội tới nơi thì rửa, lau khô, thay đồ, không đi giày ướt cả ngày.
Đi chậm, dò đường. Dưới mặt nước đục có thể là hố ga mất nắp, ổ gà, cành cây. Đi chậm, dò chân trước khi dồn sức, tránh đoạn nước chảy xiết. Phần an toàn khi đi xe qua đường ngập là chuyện khác, bài này chỉ nói đi bộ lội nước.
Sau mỗi lần lội: năm phút chăm chân
Việc này nên thành phản xạ như cởi áo mưa: về tới nhà là làm luôn, trước khi ngồi nghỉ hay ăn uống. Năm phút mỗi lần đỡ được rất nhiều phiền toái về sau.
- Rửa chân bằng nước sạch và xà phòng, kỳ nhẹ cả kẽ ngón, gót, móng; không chà mạnh bằng bàn chải cứng làm trầy da đang mềm.
- Tráng lại bằng nước sạch cho hết xà phòng.
- Lau khô bằng khăn sạch, khô, lau riêng từng kẽ ngón chân. Có thể dùng quạt thổi cho kẽ chân khô hẳn.
- Nhìn kỹ lòng bàn chân, kẽ ngón, mắt cá: có vết xước, vết đâm, phỏng nước, chỗ đỏ nào không. Người khó cúi có thể nhờ người nhà nhìn giúp hoặc dùng gương.
- Để chân trần hoặc đi dép hở cho thoáng vài giờ. Không mang ngay tất và giày kín.
- Ủng, giày nhựa rửa sạch, úp ngược cho ráo; giày vải ướt thì nhồi giấy báo cũ cho hút nước và phơi chỗ thoáng, không đi lại khi chưa khô.
Nếu da chân khô nứt sau nhiều ngày lội và rửa, có thể dùng kem dưỡng ẩm thông thường cho mu bàn chân và gót, nhưng không bôi vào kẽ ngón, vì kẽ ngón cần khô chứ không cần thêm ẩm.
Xử lý vết xước và vết thương nhỏ ở chân
Với vết xước nông, rửa ngay bằng nước sạch và xà phòng cho trôi hết bùn đất, rồi rửa lại bằng nước muối sinh lý nếu có. Sát khuẩn bằng dung dịch sát khuẩn dùng cho vết thương mà gia đình vẫn dùng, che bằng gạc hoặc băng sạch. Mỗi ngày thay băng ít nhất một lần, thay ngay khi băng ướt hoặc bẩn.
Trong mùa ngập, quan trọng nhất là không để vết thương đang lành ngâm lại vào nước bẩn. Nếu bắt buộc phải lội tiếp, che bằng băng không thấm nước, đi ủng, về tới nhà là tháo ra rửa và thay băng mới. Nhiều vết xước nhỏ biến thành nhiễm trùng chỉ vì cứ ngâm đi ngâm lại mỗi ngày.
Vết thương do vật nhọn, vật gỉ đâm sâu, vết rách dài, vết thương có dị vật như mảnh kính, gai, cần đến cơ sở y tế để được làm sạch đúng cách. Ở đó, nhân viên y tế cũng sẽ hỏi về việc tiêm phòng uốn ván của người bị thương, nên nếu nhớ lần tiêm gần nhất thì nói rõ, có sổ tiêm chủng thì mang theo.
Không đắp lá, đắp thuốc lào, bôi kem đánh răng hay các thứ mách bảo khác lên vết thương. Những thứ này không sạch, có thể làm vết thương nhiễm bẩn thêm và khiến bác sĩ khó đánh giá khi khám.
Nước ăn chân, nấm kẽ chân và nhiễm trùng: phân biệt để biết lúc nào đi khám
Bảng dưới chỉ giúp gia đình nhận ra mức độ để quyết định tự chăm hay đi khám, không dùng để tự chẩn đoán. Khi phân vân, đi khám là lựa chọn an toàn.
| Biểu hiện thường thấy | Việc nên làm tại nhà | Lúc nào cần đi khám |
|---|---|---|
| Da kẽ chân trắng bợt, nhăn, hơi rát sau khi lội | Rửa, lau thật khô, để thoáng, hạn chế lội | Không đỡ sau vài ngày giữ khô |
| Ngứa nhiều ở kẽ chân, da tróc vảy, nứt kẽ, có mùi | Giữ khô, tất sạch mỗi ngày, không dùng chung khăn, dép | Ngứa kéo dài, lan rộng, nứt chảy dịch |
| Mụn nước nhỏ ở kẽ chân, lòng bàn chân | Không chọc vỡ, giữ sạch khô | Mụn nước nhiều, lan rộng, có mủ |
| Vùng da đỏ, sưng, nóng, đau tăng dần quanh một vết xước | Không tự nặn, không đắp lá | Cần khám sớm trong ngày |
| Vệt đỏ chạy dài lên cẳng chân, sốt, ớn lạnh, chân sưng to | Không chờ | Đi khám ngay hoặc gọi cấp cứu |
Không tự mua kem bôi chứa thuốc theo lời người bán hay người quen, vì nhiều loại kem trộn nhiều thành phần có thể làm bệnh da nặng hơn hoặc che mất dấu hiệu. Dược sĩ và bác sĩ sẽ hỏi kỹ biểu hiện trước khi khuyên dùng gì.
Người tiểu đường và người cao tuổi: cẩn thận gấp đôi
Tránh lội nếu có thể. Với người tiểu đường, việc tránh lội nước ngập đáng được đặt lên trước nhiều việc khác. Nhờ người nhà đi chợ, đổi lịch tái khám sang hôm nước rút, đi đường vòng xa hơn mà khô.
Kiểm chân mỗi tối. Cảm giác ở bàn chân người tiểu đường lâu năm có thể giảm, vết xước không thấy đau. Mỗi tối nhìn kỹ lòng bàn chân, kẽ ngón, gót, nhờ người nhà xem giúp nếu mắt kém.
Không cắt da, khêu móng khi chân đang mềm. Sau khi ngâm nước, da và móng mềm, cắt khêu rất dễ chạm vào thịt. Đợi chân khô hẳn, cắt móng thẳng ngang, không khoét khoé.
Vết thương nhỏ cũng hỏi bác sĩ. Ở người tiểu đường, một vết loét nhỏ ở bàn chân có thể nặng lên nhanh. Có vết thương ở chân trong mùa ngập thì báo bác sĩ đang theo dõi bệnh hoặc đến cơ sở y tế sớm, không chờ xem có tự lành không.
Người già hay trượt ngã khi lội. Mặt đường trơn bùn, nước che ổ gà làm người già dễ ngã. Có người đi kèm, dùng gậy dò đường, tránh lội vào buổi tối.
Những thói quen nên bỏ trong mùa ngập
Nhiều thói quen vô hại ngày thường lại thành rắc rối khi phải lội nước liên tục. Rà lại trong nhà xem có ai đang làm những việc dưới đây không.
- Đi chân đất lội nước vì tiếc giày, rồi về nhà không rửa chân ngay.
- Mang tất, giày còn ẩm từ hôm trước vì không có đôi thay.
- Cả nhà dùng chung một chiếc khăn lau chân để ở cửa.
- Ngâm chân nước muối nóng thật lâu cho đỡ ngứa, làm da càng bợt và nứt.
- Bôi bất kỳ kem nào có sẵn trong nhà lên chỗ ngứa, chỗ loét mà không biết là kem gì.
- Nặn mụn mủ, chọc mụn nước ở bàn chân bằng kim không sạch.
- Coi vết đâm nhỏ là chuyện vặt, không rửa, không theo dõi, lại tiếp tục lội hôm sau.
Đổi một vài thói quen nhỏ như có đôi dép khô riêng ở cửa, mỗi người một khăn lau chân, giày thay phiên hai đôi là đủ giảm phần lớn chuyện ngứa chân và nhiễm trùng da trong mùa ngập kéo dài.
Câu hỏi thường gặp
Lội nước ngập về có cần rửa chân bằng nước muối không?
Rửa bằng nước sạch và xà phòng là đủ cho da lành, sau đó lau thật khô. Nước muối sinh lý dùng để rửa lại vết xước. Không cần ngâm chân nước muối nóng lâu, vì ngâm lâu làm da kẽ chân càng bợt và dễ nứt.
Bị nước ăn chân có tự khỏi không?
Nếu chỉ là da kẽ chân bợt, rát nhẹ do ngâm nước, giữ khô và hạn chế lội vài ngày thường đỡ. Nếu ngứa kéo dài, tróc vảy lan rộng, nứt chảy dịch hoặc có mụn mủ thì nên đi khám để được hướng dẫn, không tự bôi kem trộn theo lời mách.
Bị vật gỉ đâm khi lội nước có cần đi khám không?
Nên đi. Vết đâm do vật gỉ thường sâu, bẩn, khó làm sạch ở nhà, và cần được hỏi về phòng uốn ván. Rửa ngay bằng nước sạch, che lại rồi đến cơ sở y tế. Nếu nhớ lần tiêm phòng uốn ván gần nhất, nói rõ với nhân viên y tế.
Người tiểu đường lội nước ngập cần chú ý gì?
Nên tránh lội nếu có thể. Nếu đã lội, rửa và lau khô chân ngay, kiểm tra kỹ lòng bàn chân và kẽ ngón mỗi tối vì cảm giác đau có thể giảm. Bất kỳ vết xước, vết loét nào ở chân cũng nên báo bác sĩ sớm, không chờ tự lành.
Đi dép tông lội nước có được không?
Không nên nếu có lựa chọn khác. Dép tông để hở cả bàn chân, dễ tuột và không chống được mảnh kính, đinh dưới nước đục. Ủng cao su hoặc giày nhựa kín mũi, đế dày an toàn hơn nhiều. Lội xong vẫn phải rửa và lau khô chân.
Dấu hiệu nào cho thấy vết thương ở chân bị nhiễm trùng nặng?
Da quanh vết thương đỏ, sưng, nóng, đau tăng dần, chảy mủ, có vệt đỏ chạy lên cẳng chân, kèm sốt, ớn lạnh là dấu hiệu cần đi khám ngay. Không tự nặn, không đắp lá hay bôi thuốc không rõ thành phần lên vết thương.