Với tay chân miệng và phần lớn bệnh truyền nhiễm hay gặp ở trẻ nhỏ theo mùa, hai việc phòng quan trọng nhất là rửa tay bằng xà phòng cho cả trẻ lẫn người chăm, và lau rửa đồ chơi, bề mặt trẻ hay chạm hằng ngày. Khi trẻ đang mắc, phải đưa đi khám ngay nếu sốt cao khó hạ hoặc kéo dài, giật mình chới với, run tay chân, đi loạng choạng, nôn nhiều, li bì, quấy khóc liên tục, thở nhanh hay khó thở.
Nhiều phụ huynh và cô giáo nhận thấy lịch bệnh của trẻ không còn gọn gàng như trước: tay chân miệng có năm tăng sớm, có năm kéo dài; cúm và bệnh hô hấp bùng lên vào những đợt chuyển mùa thất thường. Bài này không giúp tự chẩn đoán, mà giúp gia đình và nhà trường chuẩn bị nếp vệ sinh đều tay quanh năm và nhận ra lúc nào phải giao trẻ cho bác sĩ.
Lịch bệnh của trẻ đang thay đổi thế nào
Trước đây, nhiều địa phương quen với nhịp tương đối đều: tay chân miệng có những đợt tăng trong năm, cúm và bệnh hô hấp nhiều vào mùa lạnh hoặc lúc giao mùa, tiêu chảy hay gặp khi trời nóng ẩm hoặc khô lạnh tuỳ nguyên nhân. Những năm gần đây, cơ quan y tế nhiều lần nhắc rằng số ca có thể tăng sớm hơn dự kiến hoặc kéo dài qua nhiều tháng, nên không nên chờ đến "mùa" mới chuẩn bị.
Thời tiết thất thường góp phần vào điều này theo nhiều cách. Nóng ẩm kéo dài giúp một số mầm bệnh tồn tại lâu hơn trên bề mặt và trong môi trường. Những đợt lạnh đột ngột rồi ấm lại làm trẻ dễ bị nhiễm bệnh đường hô hấp. Mưa lũ ảnh hưởng tới nước sạch và vệ sinh. Cùng với đó, trẻ nhỏ ở nhóm lớp đông, chơi chung đồ chơi, hay cho tay vào miệng nên lây cho nhau rất nhanh.
Vì vậy cách nghĩ hữu ích hơn là: giữ nếp vệ sinh cơ bản quanh năm, tăng cường vào những lúc địa phương thông báo số ca tăng. Phụ huynh nên để ý thông báo của trường và trạm y tế xã, phường, vì đây là nguồn cập nhật sát nhất với nơi mình sống.
Một điều cũng cần nói rõ: trẻ ốm vặt vài lần một năm khi mới đi nhà trẻ là chuyện nhiều gia đình gặp, không phải lỗi của cha mẹ hay cô giáo. Mục tiêu là giảm số lần lây lan và nhận ra sớm ca nặng, không phải để trẻ không bao giờ ốm.
Tay chân miệng: những điều phụ huynh cần nắm
Lây qua đâu. Bệnh do virus đường ruột, lây qua nước bọt, dịch mũi họng, dịch từ nốt phỏng và phân của người bệnh, qua tay và đồ dùng, đồ chơi bị dính các dịch này. Người lớn có thể mang virus mà không có biểu hiện rõ, vẫn lây cho trẻ.
Biểu hiện hay gặp. Trẻ thường sốt, đau họng, biếng ăn, chảy nước dãi, có vết loét trong miệng, sau đó nổi phỏng nước ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, mông, đầu gối. Biểu hiện có thể khác nhau giữa các trẻ, có trẻ chỉ có vài nốt. Việc xác định bệnh do bác sĩ làm.
Không có thuốc đặc trị, chăm sóc là chính. Phần lớn trẻ bệnh nhẹ được bác sĩ hướng dẫn theo dõi tại nhà. Không tự dùng thuốc theo lời mách, không chọc vỡ nốt phỏng, không bôi thuốc không rõ nguồn gốc lên vết loét.
Rửa tay bằng xà phòng tốt hơn chỉ dùng dung dịch khô. Với virus gây tay chân miệng, ngành y tế khuyến cáo rửa tay bằng xà phòng và nước sạch; dung dịch rửa tay khô chỉ nên dùng khi không có chỗ rửa, không thay thế được.
Nghỉ học khi đang bệnh. Trẻ mắc bệnh nên nghỉ học, ở nhà theo hướng dẫn của bác sĩ và nhà trường để không lây cho bạn. Thời gian nghỉ cụ thể nên hỏi bác sĩ khám cho trẻ.
Vệ sinh ở nhà: việc hằng ngày và khi có người ốm
Phần lớn việc phòng bệnh cho trẻ diễn ra ở nhà, bằng những thao tác nhỏ lặp lại. Dưới đây là thứ tự mà nhiều gia đình có con nhỏ làm được.
- Rửa tay cho trẻ bằng xà phòng trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh, sau khi chơi ngoài sân; người lớn rửa tay trước khi nấu ăn, cho trẻ ăn và sau khi thay tã.
- Mỗi ngày lau các bề mặt trẻ hay chạm: tay nắm cửa, mặt bàn ăn, thành giường, sàn chỗ trẻ bò chơi, bằng nước sạch và chất tẩy rửa thông thường.
- Đồ chơi nhựa rửa bằng xà phòng, tráng nước sạch, phơi khô; đồ chơi vải giặt và phơi nắng.
- Mỗi trẻ một khăn mặt, một cốc uống nước, bàn chải riêng; không mớm thức ăn cho trẻ.
- Khi trong nhà có trẻ đang ốm: dùng chất khử khuẩn dùng trong gia đình cho bề mặt, sàn, nhà vệ sinh theo hướng dẫn trên bao bì hoặc của nhân viên y tế; không trộn lẫn các loại chất tẩy rửa với nhau.
- Tã bẩn, giấy lau mũi bỏ vào túi kín rồi mới bỏ thùng rác; người chăm rửa tay ngay sau đó.
- Cho trẻ ốm ăn riêng, ngủ riêng với anh chị em trong những ngày đang có biểu hiện bệnh, nếu nhà có điều kiện.
Khi nhà có trẻ ốm, người lớn cũng nên tránh đưa trẻ khác tới chơi và báo cho nhà trường biết, để cô giáo theo dõi các trẻ khác trong lớp.
Phòng bệnh ở lớp mầm non: phân việc giữa nhà trường và gia đình
Trẻ ở trường nhiều giờ mỗi ngày, nên phòng bệnh cần hai bên cùng làm. Bảng dưới là cách chia việc mà nhiều trường và phụ huynh đã quen, có thể điều chỉnh theo hướng dẫn của y tế địa phương.
| Việc | Nhà trường | Gia đình |
|---|---|---|
| Rửa tay | Bố trí chỗ rửa tay có xà phòng vừa tầm trẻ, cho trẻ rửa theo giờ | Tập cho trẻ rửa tay đúng cách ở nhà để thành thói quen |
| Đồ chơi, bề mặt | Lau rửa đồ chơi, bàn ghế, sàn hằng ngày; tăng cường khi có ca bệnh | Không gửi đồ chơi riêng chưa rửa sạch vào lớp |
| Theo dõi trẻ | Quan sát trẻ khi đón, báo phụ huynh khi trẻ sốt, có nốt lạ, bỏ ăn | Kiểm tay chân, miệng con mỗi sáng trước khi đi học |
| Khi có trẻ bệnh | Báo y tế xã, phường theo quy định; thông báo chung không nêu tên trẻ | Cho con nghỉ ở nhà, báo cô giáo, đi khám theo hướng dẫn |
| Thông tin | Gửi thông báo phòng bệnh khi địa phương có số ca tăng | Đọc thông báo, hỏi lại khi chưa rõ, không lan truyền tin đồn |
Khi thông báo có ca bệnh trong lớp, nhà trường không nên nêu tên trẻ mắc, và phụ huynh cũng không nên truy hỏi, bàn tán về gia đình trẻ. Mọi trẻ đều có thể mắc bệnh; điều cần là phối hợp để giảm lây, không phải tìm người để trách.
Những bệnh khác của trẻ hay tăng theo mùa
Cúm và bệnh đường hô hấp. Hay tăng vào những đợt trời chuyển lạnh hoặc giao mùa thất thường. Trẻ ho, sổ mũi, sốt nhẹ phần nhiều tự đỡ sau vài ngày, nhưng thở nhanh, thở rít, rút lõm ngực là phải đi khám ngay. Che miệng khi ho, rửa tay, cho trẻ ốm nghỉ học giúp giảm lây trong lớp.
Tiêu chảy. Có loại hay gặp khi trời nóng ẩm do đồ ăn, nước uống kém vệ sinh, có loại hay gặp khi trời khô lạnh do virus. Ăn chín uống sôi, rửa tay sau khi thay tã và trước khi cho trẻ ăn là phần phòng chung cho mọi nguyên nhân.
Thuỷ đậu, sởi và các bệnh phát ban. Một số bệnh phát ban lây rất mạnh qua đường hô hấp ở nơi đông trẻ. Trẻ sốt kèm phát ban nên được khám để xác định bệnh, không tự đoán rồi cho đi học. Phụ huynh không cần phân biệt bệnh, chỉ cần không để trẻ đang sốt, phát ban tới lớp.
Tiêm chủng đủ và đúng lịch. Nhiều bệnh nặng ở trẻ đã có vắc xin trong chương trình tiêm chủng hoặc dịch vụ. Kiểm sổ tiêm chủng của con định kỳ, hỏi trạm y tế xã, phường hoặc cơ sở tiêm chủng về những mũi còn thiếu, nhất là trước khi con bắt đầu đi nhà trẻ.
Dấu hiệu phải đưa trẻ đi khám ngay
Đây là phần quan trọng nhất trong bài. Khi trẻ đang có biểu hiện bệnh, chỉ cần một trong các dấu hiệu dưới đây là đưa trẻ tới cơ sở y tế ngay, không chờ thêm. Trẻ co giật, tím tái, khó thở, li bì khó đánh thức thì gọi cấp cứu.
- Sốt cao, dùng biện pháp hạ sốt theo hướng dẫn mà không đỡ, hoặc sốt kéo dài nhiều ngày.
- Giật mình chới với, nhất là khi đang ngủ, hoặc giật mình nhiều lần.
- Run tay chân, đi loạng choạng, ngồi không vững, yếu tay chân.
- Nôn nhiều, không uống được, đi ngoài nhiều lần, tiểu ít, môi khô, mắt trũng.
- Ngủ li bì, khó đánh thức, hoặc quấy khóc liên tục, vật vã không dỗ được.
- Thở nhanh, thở khó, rút lõm lồng ngực, da nổi vân tím, tay chân lạnh.
- Trẻ dưới ba tháng tuổi bị sốt, hoặc trẻ có bệnh nền mà bị ốm.
Phụ huynh không cần phân biệt bệnh gì mới được đưa con đi khám. Thấy những dấu hiệu trên là đủ lý do. Khi đi, mang theo sổ tiêm chủng và ghi chép về diễn biến sốt, ăn uống, đi tiểu trong những ngày qua.
Chăm trẻ ốm tại nhà khi bác sĩ cho theo dõi
Cho ăn mềm, mát, chia nhiều bữa. Trẻ loét miệng thường đau khi ăn. Cháo, súp, sữa để nguội bớt, chia bữa nhỏ, không ép ăn nhiều một lúc. Tránh đồ chua, cay, nóng làm vết loét rát hơn.
Giữ đủ nước. Cho uống nước, sữa thường xuyên từng ngụm nhỏ. Trẻ uống ít, tiểu ít là dấu hiệu cần đưa đi khám lại.
Vệ sinh răng miệng và da. Lau miệng nhẹ nhàng theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Tắm bằng nước ấm, lau khô, mặc quần áo rộng, cắt móng tay cho trẻ để không gãi vỡ nốt phỏng.
Ghi chép mỗi ngày. Một tờ giấy ghi giờ và mức sốt, lượng ăn uống, số lần đi tiểu, những dấu hiệu lạ. Ghi chép này giúp bác sĩ đánh giá khi tái khám.
Tái khám đúng hẹn. Kể cả khi trẻ có vẻ đỡ, vẫn tái khám theo hẹn của bác sĩ, nhất là trong vài ngày đầu của bệnh, khi các biến chứng nếu có thường xuất hiện.
Câu hỏi thường gặp
Bệnh tay chân miệng lây qua đường nào?
Bệnh lây qua nước bọt, dịch mũi họng, dịch từ nốt phỏng và phân của người bệnh, thông qua tay và đồ dùng, đồ chơi bị dính các dịch này. Người lớn có thể mang virus mà không biểu hiện rõ. Rửa tay bằng xà phòng và lau rửa đồ chơi là hai cách phòng chính.
Dùng nước rửa tay khô có phòng được tay chân miệng không?
Không thay thế được rửa tay bằng xà phòng và nước sạch. Với virus gây tay chân miệng, ngành y tế khuyến cáo ưu tiên rửa tay xà phòng. Dung dịch rửa tay khô chỉ nên dùng tạm khi đang ở chỗ không có nước, về nhà vẫn rửa lại bằng xà phòng.
Trẻ bị tay chân miệng khi nào phải đi viện ngay?
Khi trẻ sốt cao khó hạ hoặc kéo dài, giật mình chới với, run tay chân, đi loạng choạng, nôn nhiều, li bì, quấy khóc liên tục, thở nhanh hay khó thở, da nổi vân tím. Trẻ co giật, tím tái hoặc khó đánh thức thì gọi cấp cứu.
Trẻ bị tay chân miệng nghỉ học bao lâu?
Thời gian nghỉ phụ thuộc diễn biến bệnh của từng trẻ, nên hỏi bác sĩ khám cho trẻ và làm theo hướng dẫn của nhà trường. Trong thời gian nghỉ, trẻ ở nhà, hạn chế tiếp xúc với trẻ khác, cả nhà rửa tay thường xuyên để không lây cho anh chị em.
Lớp có trẻ bị tay chân miệng thì phụ huynh nên làm gì?
Kiểm tay chân, miệng và theo dõi nhiệt độ của con mỗi ngày, tăng rửa tay ở nhà, lau rửa đồ chơi. Nếu con có biểu hiện sốt, loét miệng, nốt phỏng thì cho nghỉ và đi khám. Không truy hỏi hay bàn tán về gia đình trẻ đã mắc bệnh.
Thời tiết thất thường có làm trẻ dễ ốm hơn không?
Những đợt chuyển lạnh đột ngột, nóng ẩm kéo dài hay mưa lũ đều có thể làm tăng một số bệnh ở trẻ, như bệnh hô hấp, tiêu chảy, tay chân miệng. Giữ nếp vệ sinh quanh năm và theo dõi thông báo của y tế địa phương giúp gia đình chủ động hơn.