ThichUng.comThích Ứng
Hiểu đúng về thích ứng

Giải pháp dựa vào thiên nhiên: rừng ngập mặn, cây xanh, vùng trũng giúp gì

Rừng ngập mặn giảm sóng, rừng đầu nguồn giữ nước, cây xanh làm mát, ao hồ và vùng trũng chứa lũ. Giải pháp dựa vào thiên nhiên làm được gì, giới hạn ở đâu.

Young mangrove saplings planted in rows on a muddy Vietnamese coastline with mature mangrove forest behind, low angle at water level, soft morning mist, silver and green palette

Giải pháp dựa vào thiên nhiên là dùng chính rừng, cây xanh, ao hồ, đất ngập nước, bãi bồi để giảm tác động của khí hậu thay cho, hoặc cùng với, công trình bê tông. Rừng ngập mặn làm sóng yếu đi trước khi chạm đê, rừng đầu nguồn giữ nước và đất, hàng cây làm phố mát hơn, ao hồ và vùng trũng chứa nước mưa, nước lũ. Ưu điểm là rẻ hơn về lâu dài, tự lớn lên và có thêm lợi ích khác; nhược điểm là cần đất, cần thời gian và không thay được mọi công trình.

Khái niệm này được nhiều tổ chức quốc tế về bảo tồn và các chương trình khí hậu sử dụng, ở Việt Nam còn gặp dưới tên thích ứng dựa vào hệ sinh thái. Thật ra cách làm không xa lạ: lũy tre làng, hàng phi lao ven biển, ao làng, cánh đồng ngập mùa nước nổi đều là những giải pháp như vậy mà ông bà đã dùng. Bài viết giải thích từng loại, so sánh với công trình cứng và chỉ ra phần gia đình góp được.

Giải pháp dựa vào thiên nhiên là gì

Hiểu đơn giản, đây là cách để thiên nhiên làm một phần việc bảo vệ con người. Thay vì chỉ xây kè bê tông để chặn sóng, người ta giữ và trồng dải rừng ngập mặn phía ngoài để sóng yếu đi. Thay vì chỉ mở rộng cống thoát nước, thành phố giữ lại hồ, kênh, công viên trũng làm chỗ chứa nước khi mưa lớn. Thay vì chỉ lắp thêm điều hoà, khu dân cư trồng cây để che nắng cho tường và mặt đường.

Một giải pháp được coi là dựa vào thiên nhiên khi nó đạt ba điều cùng lúc: giải quyết được một vấn đề cụ thể của con người như ngập, nóng, xói lở; giữ hoặc phục hồi được hệ sinh thái chứ không phá nó; và đem lại lợi ích cho cộng đồng sống quanh đó. Trồng một hàng cây ngoại lai không hợp đất, cần tưới nhiều, che mất ánh sáng của vườn nhà bên thì chưa phải giải pháp tốt dù có màu xanh.

Giải pháp loại này thường được gọi là hạ tầng xanh, đặt cạnh hạ tầng xám là bê tông, sắt thép. Hai loại không loại trừ nhau. Ở nhiều nơi, cách hiệu quả nhất là kết hợp: đê bê tông phía trong, rừng ngập mặn phía ngoài; cống thoát nước kèm hồ điều hoà.

Rừng ngập mặn: lớp áo giáp mềm của bờ biển

Rừng ngập mặn với các loài như đước, mắm, bần, vẹt mọc ở vùng bãi bồi nơi nước mặn và nước ngọt gặp nhau. Hệ rễ chằng chịt và thân cây dày làm sóng mất dần năng lượng khi đi qua dải rừng, nên phía sau rừng sóng nhỏ hơn hẳn. Đê nằm sau một dải rừng rộng chịu lực sóng ít hơn, đỡ hư hại khi bão. Rễ cây còn giữ phù sa lại, làm bãi bồi cao dần, chống lại xói lở.

Rừng ngập mặn là nơi sinh sản và nuôi dưỡng của nhiều loài tôm, cua, cá, sò, nên giữ rừng cũng là giữ nguồn lợi cho người dân ven biển. Mô hình nuôi tôm dưới tán rừng ở vùng Cà Mau là một ví dụ được nhắc nhiều về việc kết hợp sinh kế với bảo vệ rừng. Đất rừng ngập mặn còn tích trữ nhiều các-bon, nên đây là giải pháp vừa thích ứng vừa góp phần giảm nhẹ.

Trồng rừng ngập mặn không đơn giản. Cây non chỉ sống ở nơi có cao độ bãi, độ mặn, thời gian ngập triều phù hợp; trồng sai chỗ thì chết hàng loạt. Nhiều chương trình đã rút kinh nghiệm phải làm hàng rào giảm sóng tạm thời để cây non bám rễ, phải chọn đúng loài theo từng vùng. Phần việc của người dân thường là cùng trồng, chăm, bảo vệ rừng theo kế hoạch của địa phương, và không chặt phá để mở đầm.

Rừng đầu nguồn và cây trên sườn dốc

Ở vùng núi, rừng đầu nguồn làm nhiệm vụ như một miếng bọt biển khổng lồ. Tán cây đón bớt nước mưa, lớp lá mục và rễ cây giúp nước thấm xuống đất thay vì chảy tràn trên mặt, rồi nhả dần ra suối trong mùa khô. Khi rừng mất, nước mưa chảy nhanh xuống thung lũng, lũ lên nhanh và đục ngầu đất đá, mùa khô suối lại cạn sớm.

Rễ cây cũng giữ đất trên sườn dốc. Rừng không ngăn được mọi vụ sạt lở, nhất là khi mưa cực lớn kéo dài làm đất bão hoà nước sâu bên dưới, nhưng sườn đồi còn rừng tự nhiên thường ổn định hơn sườn đã trọc hoặc đã bị cắt chân để mở đường, làm nhà. Vì vậy các chuyên gia thường nhấn mạnh hai việc song song: giữ rừng và không xẻ chân taluy để dựng nhà.

Với hộ gia đình ở vùng đồi núi, giải pháp dựa vào thiên nhiên gần nhất là trồng cây theo đường đồng mức, làm ruộng bậc thang có bờ cỏ giữ đất, giữ lại dải cây ven suối thay vì phát quang sát mép nước. Trồng cây lâu năm xen cây ngắn ngày trên đất dốc vừa giữ đất vừa chia rủi ro thu nhập.

Cây xanh trong làng, trong phố

Một cây tán rộng che nắng cho tường và mái nhà có thể làm mặt tường mát hơn rõ rệt so với tường phơi nắng trực tiếp, và lá cây còn làm mát không khí xung quanh nhờ hơi nước thoát ra. Nhiều hàng cây cộng lại giúp cả con đường, cả khu phố bớt nóng. Đây là lý do cây xanh được coi là một trong những cách chống nóng đô thị rẻ và bền nhất.

Ở nông thôn, lũy tre, hàng cây quanh vườn từng có tác dụng chắn gió, giữ đất, che nắng cho nhà. Khi nhiều nơi chặt tre, chặt cây để mở rộng đường, xây nhà kiên cố, những tác dụng ấy mất theo. Trồng lại cây đúng chỗ, đúng loài là cách lấy lại phần nào lớp che chắn đã mất.

Chọn cây cần cẩn thận. Cây rễ ăn ngang mạnh không nên trồng sát móng nhà, cây giòn gãy không nên trồng cạnh đường dây điện hay lối đi, cây cần nhiều nước không hợp vùng hạn. Ở vùng hay có bão, nên chọn loài rễ cọc sâu, tán thưa vừa phải, tỉa cành định kỳ trước mùa mưa bão. Cây trên vỉa hè, đất công thì cần xin phép và phối hợp với tổ dân phố, chính quyền phường.

Ao hồ, vùng trũng, bãi bồi: chỗ để nước đi

Nước mưa và nước lũ cần chỗ để đi. Ao làng, hồ, đầm, kênh rạch, ruộng trũng, bãi bồi ven sông là những chỗ chứa tự nhiên. Khi chúng còn, mưa lớn được chia ra nhiều nơi, nước rút nhanh hơn; khi chúng bị lấp để xây dựng, nước dồn vào nhà và đường.

Ở đồng bằng sông Cửu Long, mùa nước nổi là một ví dụ lớn: những cánh đồng ngập theo mùa ở vùng thượng nguồn chứa một lượng nước lũ khổng lồ, giảm lũ cho vùng phía dưới, đồng thời đem phù sa và cá tôm. Nhiều nhà khoa học đã nêu lo ngại khi các vùng chứa lũ bị khép kín bằng đê bao để làm thêm vụ lúa. Ở các thành phố, xu hướng mới là làm hồ điều hoà, công viên trũng có thể ngập tạm khi mưa lớn, gọi chung là cách làm đô thị thấm nước.

Ở quy mô gia đình, giữ lại một cái ao trong vườn, một khoảng sân đất có cỏ, một rãnh dẫn nước về chỗ thấm đều là cách tạo chỗ cho nước đi. Ao vừa trữ nước tưới mùa khô, vừa chứa nước mưa mùa mưa, vừa làm khu vườn mát hơn.

So với công trình cứng: mạnh ở đâu, yếu ở đâu

Giải pháp dựa vào thiên nhiên không phải lúc nào cũng tốt hơn công trình bê tông. Bảng dưới so sánh để thấy khi nào dùng loại nào, hoặc kết hợp cả hai.

Tiêu chíDựa vào thiên nhiênCông trình cứng
Chi phí ban đầuThường thấp hơnThường cao
Chi phí duy tuThấp, tự phục hồi nếu được bảo vệCần sửa chữa, nâng cấp định kỳ
Thời gian có tác dụngChậm, cây cần nhiều năm để lớnNhanh, xây xong là dùng được
Diện tích cầnNhiều đấtÍt đất hơn
Lợi ích kèm theoThuỷ sản, bóng mát, các-bon, cảnh quanÍt lợi ích kèm theo
Độ chắc chắnKhó tính trước chính xácThiết kế theo mức chịu lực cụ thể
Khi khí hậu thay đổi thêmCó thể tự thích nghi một phầnPhải nâng cấp nếu vượt mức thiết kế

Kết luận thực tế: nơi cần bảo vệ ngay và chắc chắn như khu dân cư đông, công trình cứng là cần; nơi có đất và có thời gian, giải pháp dựa vào thiên nhiên nên được ưu tiên hoặc làm kèm để giảm tải cho công trình.

Hộ gia đình góp phần thế nào

Phần lớn giải pháp dựa vào thiên nhiên làm ở quy mô cộng đồng, nhưng mỗi gia đình đều góp được một phần, vừa cho mình vừa cho làng.

  • Giữ lại hoặc đào ao trong vườn khi có đất, làm nơi trữ nước và chứa nước mưa.
  • Trồng cây che nắng phía tây và phía nam nhà, chọn loài hợp đất và hợp gió bão vùng mình.
  • Không đổ bê tông kín toàn bộ sân, giữ một phần đất, cỏ, gạch có khe cho nước thấm.
  • Không chặt phá rừng ngập mặn, rừng ven suối; tham gia các đợt trồng, chăm rừng của thôn, xã.
  • Ở đất dốc, trồng cây theo đường đồng mức, giữ bờ cỏ, không xẻ chân đồi làm nhà.
  • Báo cho chính quyền khi thấy ao hồ, kênh rạch, rừng phòng hộ bị lấn chiếm.

Những việc này nhỏ, nhưng khi cả xóm cùng làm, thiên nhiên quanh làng trở thành lớp bảo vệ thứ hai bên cạnh đê điều và nhà cửa.

Câu hỏi thường gặp

Giải pháp dựa vào thiên nhiên có thay được đê biển không?

Thường không thay hoàn toàn mà làm việc cùng đê. Dải rừng ngập mặn đủ rộng phía ngoài làm sóng yếu đi, giảm hư hại cho đê và giảm chi phí duy tu. Ở nơi đông dân và sóng mạnh, đê vẫn cần; rừng là lớp bảo vệ bổ sung.

Trồng cây gì quanh nhà để giảm nóng mà không hại móng?

Nên chọn cây tán rộng vừa phải, rễ cọc ăn sâu, trồng cách tường đủ xa theo độ lớn của cây khi trưởng thành. Loài cụ thể tuỳ khí hậu và đất từng vùng, nên hỏi cán bộ nông nghiệp hoặc vườn ươm địa phương. Tránh cây rễ lan mạnh sát móng và đường ống.

Vì sao rừng ngập mặn trồng nhiều mà vẫn chết?

Thường vì trồng sai chỗ: bãi quá thấp ngập lâu, quá cao ít ngập, sóng quá mạnh khi cây còn non, hoặc chọn sai loài. Các chương trình hiện nay chú trọng khảo sát bãi, làm hàng rào giảm sóng tạm và chọn loài phù hợp trước khi trồng.

Giải pháp dựa vào thiên nhiên có tốn kém không?

Chi phí ban đầu thường thấp hơn công trình bê tông, nhưng cần đất, cần công chăm sóc trong vài năm đầu và cần thời gian để phát huy. Về lâu dài, nhờ tự phục hồi và đem lại thêm lợi ích như thuỷ sản, bóng mát, nhiều giải pháp loại này có lợi về kinh tế.

Ao trong vườn có làm nhiều muỗi hơn không?

Ao nước đọng tù, nhiều rác có thể thành nơi muỗi đẻ. Ao có thả cá ăn lăng quăng, bờ ao được dọn cỏ, nước có lưu thông thì ít muỗi hơn nhiều. Điều quan trọng hơn là dọn các dụng cụ chứa nước nhỏ quanh nhà, nơi muỗi truyền bệnh hay đẻ trứng.

Người dân thành phố làm được gì theo hướng dựa vào thiên nhiên?

Trồng cây trên ban công, sân thượng, xin trồng cây trước nhà cùng tổ dân phố, giữ lại khoảng đất thấm nước trong sân, không xả rác xuống kênh, hồ. Góp ý khi có dự án lấp hồ, chặt cây cũng là một cách đóng góp.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138