Tưới nhỏ giọt đưa nước chậm vào ngay vùng rễ, nên ít bốc hơi và ít chảy tràn; tưới phun mưa rải nước đều trên một vùng rộng, hợp rau màu và cây trồng dày. Cả hai tiết kiệm nước rõ rệt so với tưới tràn hay kéo vòi tưới gốc, nhất là trong mùa khô khi mỗi thùng nước đều quý.
Mức tiết kiệm thực tế tuỳ vườn, tuỳ cây và tuỳ cách vận hành. Bài này giúp chọn kiểu tưới hợp cây, hiểu các bộ phận của một hệ thống đơn giản, lắp theo thứ tự, và tránh lỗi làm hệ thống nghẹt, tưới không đều sau một mùa.
Tưới nhỏ giọt và tưới phun mưa khác nhau thế nào
Hai kiểu tưới dùng chung nhiều bộ phận nhưng hợp với những vườn khác nhau.
| Điểm so sánh | Tưới nhỏ giọt | Tưới phun mưa |
|---|---|---|
| Cách đưa nước | Nhỏ từng giọt vào gốc | Phun hạt nhỏ trên một vùng |
| Lượng nước | Ít nhất, gần như không thất thoát | Ít hơn tưới tràn, mất một phần do gió và bốc hơi |
| Hợp với | Cây ăn trái, cây trồng theo hàng, cây trên liếp | Rau ăn lá, vườn ươm, cỏ, cây trồng dày |
| Áp lực cần | Thấp, có thể chảy từ bồn đặt cao | Cao hơn, thường cần máy bơm |
| Dễ nghẹt | Dễ nghẹt nếu nước bẩn, cần lọc kỹ | Béc ít nghẹt hơn nhưng vẫn cần lọc |
| Ảnh hưởng lá | Lá khô, ít bệnh do ẩm lá | Lá ướt, tưới chiều tối dễ phát sinh bệnh |
Nhiều vườn kết hợp cả hai: nhỏ giọt cho hàng cây ăn trái, phun mưa cho luống rau. Không cần chọn một kiểu cho cả vườn.
Vì sao tưới tiết kiệm lại giúp vườn qua mùa khô
Khi tưới tràn hoặc kéo vòi tưới mạnh, một phần lớn nước chảy ra ngoài vùng rễ, thấm xuống sâu quá tầm rễ hoặc bốc hơi trên mặt đất nóng. Cây chỉ dùng được một phần. Tưới nhỏ giọt đưa nước chậm vào đúng chỗ rễ đang hút, giữ một vùng đất ẩm đều quanh gốc trong khi lối đi giữa các hàng vẫn khô, nên cỏ dại cũng mọc ít hơn.
Lợi ích thứ hai là đều. Tưới tay thì gốc gần vòi được nhiều, gốc xa được ít, người mệt thì tưới qua loa. Hệ thống tưới mở van là mọi gốc nhận nước như nhau, đúng giờ đã định. Trong mùa khô dài, sự đều đặn này giúp cây không bị sốc vì lúc ngập lúc khô.
Lợi ích thứ ba là tiết kiệm công. Một người có thể tưới cả vườn bằng cách mở vài van, thời gian còn lại để làm việc khác. Với gia đình thiếu người làm vì con cái đi làm xa, đây thường là lý do chính để đầu tư.
Cái giá phải trả là vốn ban đầu và việc bảo trì. Hệ thống không phải lắp xong là quên; phải rửa lọc, kiểm tra đầu nhỏ giọt, sửa chỗ rò. Vườn nào không có người để ý thường thì hệ thống hỏng dần sau một hai mùa.
Một hệ thống tưới đơn giản gồm những gì
Dù mua trọn bộ hay tự ráp, một hệ thống tưới cho vườn nhà thường có các phần sau, đi theo thứ tự từ nguồn nước tới gốc cây:
- Nguồn nước: ao, giếng, bồn trữ nước mưa. Nguồn phải đủ cho cả mùa khô, nên tính trước lượng nước cần.
- Máy bơm hoặc bồn đặt cao: tưới nhỏ giọt cho vườn nhỏ có thể dùng bồn đặt trên giá cao để nước tự chảy; phun mưa thường cần máy bơm.
- Bộ lọc: lọc lưới hoặc lọc đĩa đặt ngay sau bơm. Đây là bộ phận quan trọng nhất để hệ thống không nghẹt.
- Van tổng và van chia khu: chia vườn thành vài khu tưới lần lượt, để áp lực đủ mạnh cho mỗi khu.
- Ống chính và ống nhánh: ống chính dẫn nước dọc vườn, ống nhánh chạy theo từng hàng cây.
- Đầu nhỏ giọt hoặc béc phun: gắn trên ống nhánh tại mỗi gốc hoặc theo khoảng cách đều trên luống.
- Nút bịt cuối ống và van xả: để mở ra xả cặn định kỳ.
Nên mua vật tư ở cửa hàng có hướng dẫn lắp và bảo hành; nhờ cán bộ khuyến nông hoặc hộ đã lắp trong xóm xem giúp bản phác trước khi mua.
Lắp hệ thống tưới cho vườn nhà từng bước
Trình tự dưới đây áp dụng cho vườn nhà quy mô nhỏ. Vườn lớn, địa hình dốc nhiều nên nhờ người có kinh nghiệm thiết kế.
- Vẽ sơ đồ vườn: vị trí nguồn nước, các hàng cây, chỗ cao chỗ thấp, khoảng cách giữa các gốc.
- Chia khu tưới: mỗi khu chừng vài hàng cây, sao cho khu xa nhất và cao nhất vẫn có đủ nước.
- Lắp bộ lọc và van tổng ngay sau nguồn nước hoặc máy bơm, đặt chỗ dễ tháo rửa.
- Đặt ống chính dọc theo đầu các hàng, tránh lối đi của người và xe, chôn nông hoặc cố định để không bị dẫm.
- Nối ống nhánh vào ống chính qua van khu, kéo dọc mỗi hàng cây, bịt đầu cuối.
- Gắn đầu nhỏ giọt hoặc béc đúng vị trí gốc, với cây lớn thì hai đầu mỗi gốc ở hai phía.
- Xả rửa trước khi chạy: mở cuối ống cho nước chảy mạnh vài phút để đẩy cặn, rồi mới bịt lại.
- Chạy thử và kiểm tra: đi dọc từng hàng xem đầu nào không ra nước, chỗ nào rò, gốc nào ẩm ít.
Sau lần chạy thử đầu tiên, đào nhẹ cạnh vài gốc ở đầu và cuối hàng để xem vùng đất ẩm rộng và sâu bao nhiêu. Đó là cách đơn giản nhất để biết nên tưới bao lâu mỗi lần.
Tưới bao lâu, bao nhiêu lần là vừa
Xem đất chứ đừng xem đồng hồ. Đào hoặc bóp đất ở độ sâu rễ: đất vón được thành cục là đủ ẩm, đất rời là thiếu, đất nhão dính tay là thừa. Từ đó điều chỉnh thời gian tưới.
Tưới sáng sớm hoặc chiều mát. Ít bốc hơi hơn giữa trưa. Với phun mưa, tránh tưới tối muộn vì lá ướt qua đêm dễ phát sinh bệnh.
Tưới ít mà đều hơn tưới nhiều một lần. Với nhỏ giọt, chia thành các lần tưới ngắn giúp nước không thấm sâu quá rễ.
Thay đổi theo giai đoạn cây. Cây ra hoa, nuôi trái thường cần nước đều hơn. Hỏi khuyến nông về lịch tưới hợp với từng loại cây trong vùng.
Giảm tưới khi trời mưa. Có hệ thống rồi thì dễ quên tắt. Sau một trận mưa thấm đất, ngưng tưới vài ngày và kiểm tra lại độ ẩm trước khi mở van.
Kết hợp với phủ gốc. Lớp rơm, cỏ khô phủ trên đường ống nhỏ giọt giữ nước không bốc hơi, che ống khỏi nắng, giúp mỗi lần tưới giữ ẩm lâu hơn. Đây là cặp đôi hiệu quả nhất cho vườn mùa khô.
Tính nguồn nước trước khi lắp
Hệ thống tưới tiết kiệm chỉ giúp được khi có nước để tưới. Trước khi mua vật tư, hãy ước lượng vườn cần bao nhiêu nước mỗi ngày trong mùa khô, rồi so với lượng nước ao, giếng, bồn còn lại từ đầu tới cuối mùa. Cách ước lượng thô: đếm số gốc, nhân với lượng nước mỗi gốc cần mỗi ngày theo khuyến cáo cho loại cây đó, rồi nhân số ngày khô.
Nếu tính ra nguồn nước không đủ cả mùa, phải chọn: ưu tiên tưới cho cây giá trị nhất hoặc cây đang nuôi trái, giảm diện tích rau mùa khô, đào thêm ao hoặc làm thêm bồn hứng nước mưa. Hệ thống tưới không tạo ra nước; nó chỉ giúp chia nước còn lại cho khéo.
Ở vùng ven biển và vùng hay hạn, nên đo độ mặn nguồn nước từ đầu mùa khô và ghi lại hằng tuần. Nước bắt đầu lợ là dấu hiệu phải chuyển sang nguồn khác hoặc giảm tưới, trước khi cây có biểu hiện.
Bắt đầu nhỏ: lắp thử một khu trước
Nhiều hộ đầu tư một lần cho cả vườn rồi gặp lỗi thiết kế: áp lực không đủ, khu xa không có nước, chọn sai loại đầu nhỏ giọt. Cách an toàn là lắp thử một khu nhỏ, vài hàng cây gần nguồn nước nhất, chạy qua một mùa khô. Trong mùa đó ghi lại số giờ bơm, số lần rửa lọc, chỗ hay nghẹt, cây ở khu thử so với khu tưới tay thế nào.
Sau một mùa, gia đình sẽ biết hệ thống có hợp với nguồn nước và công sức nhà mình không, cần lọc mạnh hơn hay không, nên dùng nhỏ giọt hay phun mưa cho từng khu. Khi đó mở rộng sẽ ít sai và đỡ tốn. Một số địa phương có chương trình hỗ trợ tưới tiết kiệm theo quy định hiện hành; hỏi cán bộ nông nghiệp ở UBND xã xem năm nay có hay không.
Lỗi hay gặp và cách giữ hệ thống bền
Bỏ qua bộ lọc hoặc lâu không rửa. Nước ao, nước kênh có rong, cát, phù sa làm nghẹt đầu nhỏ giọt rất nhanh. Rửa lọc định kỳ, mùa khô nước đục thì rửa dày hơn.
Một khu quá dài, quá nhiều đầu. Đầu xa nhất gần như không ra nước. Chia khu nhỏ hơn hoặc dùng loại đầu nhỏ giọt bù áp nếu vườn dài.
Không xả cuối ống. Cặn tích ở cuối ống làm nghẹt dần từ cuối hàng lên. Mỗi tháng mở nút cuối xả vài phút.
Để ống phơi nắng, chuột cắn. Ống nhựa phơi nắng lâu giòn, nứt; chuột, sóc cắn ống tìm nước mùa khô. Chôn nông, phủ rơm, kiểm tra thường xuyên.
Bơm nước nhiễm mặn hoặc phèn qua hệ thống. Nước mặn hại cây và đóng cặn trong ống. Đo độ mặn nguồn nước trước mùa khô, nếu cao thì ưu tiên nguồn trữ khác.
Câu hỏi thường gặp
Tưới nhỏ giọt tiết kiệm được bao nhiêu nước so với tưới tràn?
Mức tiết kiệm tuỳ loại cây, đất, cách vận hành và nguồn nước, nên không có con số chung cho mọi vườn. Điều chắc chắn là nước đi thẳng vào vùng rễ nên ít thất thoát hơn rõ rệt; cách biết chính xác là ghi lượng nước trước và sau khi lắp.
Vườn nhỏ có cần máy bơm để tưới nhỏ giọt không?
Không nhất thiết. Vườn nhỏ có thể dùng bồn chứa đặt trên giá cao để nước tự chảy xuống ống nhỏ giọt. Tưới phun mưa thì thường cần máy bơm để đủ áp lực cho béc phun đều.
Đầu nhỏ giọt bị nghẹt thì xử lý thế nào?
Trước hết rửa bộ lọc và xả cuối ống để đẩy cặn. Đầu nào vẫn không ra nước thì tháo ra rửa hoặc thay mới. Về lâu dài, nên lọc kỹ hơn và rửa lọc định kỳ, nhất là khi dùng nước ao, nước kênh.
Rau màu nên tưới nhỏ giọt hay phun mưa?
Rau ăn lá trồng dày thường hợp phun mưa vì cần làm ẩm đều cả luống. Rau trồng theo hàng như cà, ớt, dưa có thể dùng nhỏ giọt để lá khô, ít bệnh. Nhiều vườn kết hợp cả hai tuỳ luống.
Có thể dùng nước giếng nhiễm mặn để tưới nhỏ giọt không?
Không nên. Nước mặn hại rễ cây và để lại cặn muối trong ống, trong đất. Nên đo độ mặn nguồn nước trước mùa khô, hỏi khuyến nông mức chấp nhận cho loại cây đang trồng, và ưu tiên nguồn nước ngọt đã trữ.
Hệ thống tưới dùng được bao lâu?
Tuỳ chất lượng vật tư và cách giữ gìn. Ống được che nắng, lọc được rửa đều, đầu nhỏ giọt được kiểm tra thường xuyên thì dùng được nhiều mùa. Ống phơi nắng, để chuột cắn và không lọc thì hỏng nhanh.