Chọn cây trồng chịu hạn cho vùng thiếu nước là xét năm điều: cây cần nước nhiều nhất vào giai đoạn nào, thời gian sinh trưởng có lọt vào mùa còn nước không, cây có hợp đất nhà không, đầu ra ở đâu, và nhà có đủ công chăm không. Cây hợp nhất thường là cây vừa chịu khô vừa bán được, chứ không phải cây chịu khô giỏi nhất.
Không nên đổi cả rẫy theo lời đồn. Cách an toàn là trồng thử trên một ô nhỏ, ghi chép trong một đến hai vụ, so với cây cũ rồi mới quyết định. Bài này đi lần lượt từ cách hiểu chữ "chịu hạn" tới cách làm ô thử và đọc kết quả.
Cây "chịu hạn" thật ra chịu được gì
Chữ "chịu hạn" hay bị hiểu là cây không cần nước. Thật ra không cây nào không cần nước; cây chịu hạn chỉ là cây có cách sống sót qua thời gian thiếu nước tốt hơn cây khác. Có ba kiểu chính, và hiểu kiểu nào giúp chọn cây đúng hơn.
Kiểu thứ nhất là né hạn: cây có thời gian sinh trưởng ngắn, ra hoa kết hạt xong trước khi mùa khô gắt, như nhiều loại đậu, mè, rau ngắn ngày. Kiểu thứ hai là tìm nước: rễ ăn sâu, lan rộng, lấy được nước ở tầng đất sâu mà cây rễ nông không với tới, như nhiều cây lâu năm đã bén rễ. Kiểu thứ ba là tiết kiệm nước: lá dày, có sáp, ít lá, đóng khí khổng sớm khi trời nóng, hoặc thân trữ nước như thanh long, xương rồng.
Điều cần nhớ là hầu như cây nào cũng có một giai đoạn rất nhạy với thiếu nước, thường là lúc mới trồng, lúc ra hoa và lúc nuôi hạt, nuôi trái. Cây "chịu hạn" mà thiếu nước đúng giai đoạn đó vẫn mất mùa. Vì vậy câu hỏi đúng không phải "cây nào chịu hạn" mà là "cây nào có giai đoạn cần nước rơi vào lúc nhà mình còn nước".
Năm tiêu chí xét trước khi chọn cây
Nhu cầu nước theo giai đoạn. Liệt kê các mốc của cây: trồng, ra hoa, nuôi trái, thu hoạch. Đặt cạnh lịch nước của nhà mình (tháng nào ao còn, tháng nào kênh cạn). Cây có giai đoạn nhạy rơi vào tháng cạn là cây rủi ro, dù được gọi là chịu hạn.
Thời gian sinh trưởng. Vùng chỉ có nước vài tháng sau mùa mưa nên ưu tiên cây ngắn ngày để kịp thu trước khi khô. Cây lâu năm thì phải tính được cách giữ cây sống qua mùa khô đầu tiên, khi rễ còn nông.
Đất nhà. Đất cát giữ nước kém, đất sét nứt nẻ khi khô, đất đồi dốc bị trôi màu. Một cây hợp đất đỏ có thể không hợp đất cát ven biển. Nên hỏi người trồng cây đó trên loại đất giống nhà mình.
Đầu ra. Trồng được mà không bán được là thất bại. Trước khi trồng, hỏi thương lái, hợp tác xã, chợ đầu mối gần nhất xem họ có thu mua cây đó không, mua theo tiêu chuẩn gì, vào mùa nào.
Công chăm và vốn. Có cây dễ sống nhưng tốn công thu hái, có cây cần giàn, cần giống tốt, cần thời gian dài mới có thu. Chọn theo số người trong nhà và số tiền chịu được nếu thử không thành.
Một số nhóm cây hay được cân nhắc ở vùng khô
Bảng chỉ nêu nhóm cây và đặc điểm chung để bà con có điểm bắt đầu khi hỏi khuyến nông, không phải lời khuyên chọn cây cụ thể. Giống cụ thể nên hỏi cán bộ khuyến nông và cơ sở giống có nguồn gốc rõ ràng.
| Nhóm cây | Điểm mạnh khi thiếu nước | Điều cần lưu ý |
|---|---|---|
| Đậu xanh, đậu đen, đậu phộng | Ngắn ngày, rễ có nốt sần giúp cải tạo đất | Nhạy thiếu nước lúc ra hoa, cần đất thoát nước |
| Mè | Chu kỳ ngắn, chịu đất nghèo | Mưa dầm lúc thu hoạch dễ hư, đầu ra cần hỏi trước |
| Bắp lấy hạt, bắp sinh khối | Rễ khoẻ, dễ bán làm thức ăn chăn nuôi | Thiếu nước lúc trổ cờ phun râu thì hạt lép |
| Khoai mì, khoai lang | Sống được khi khô, ít công | Lâu thu, dễ làm đất bạc màu nếu trồng liên tục |
| Cây lâu năm rễ sâu như điều, xoài | Đã bén rễ thì qua mùa khô tốt hơn cây ngắn ngày | Năm đầu phải tưới giữ cây, lâu mới có thu |
| Thanh long và cây thân trữ nước | Chịu khô, chịu nắng | Đầu tư trụ, giống; phụ thuộc giá bán |
Không có nhóm cây nào thắng tuyệt đối. Một rẫy có hai ba nhóm khác nhau thường an toàn hơn một rẫy toàn một cây chịu hạn giỏi.
Trồng thử trên một ô nhỏ trước khi đổi cả rẫy
Ô thử là cách rẻ nhất để biết cây mới có hợp đất, hợp nước nhà mình không. Làm theo trình tự dưới đây cho kết quả đọc được.
- Chọn chỗ đại diện: ô thử nằm trên loại đất và vị trí giống phần lớn rẫy, không chọn góc tốt nhất cũng không chọn góc xấu nhất.
- Chia hai ô cạnh nhau: một ô trồng cây mới, một ô giữ cây cũ, cùng diện tích, cùng cách chăm để so được.
- Dùng giống có nguồn gốc rõ, hỏi khuyến nông về giống đang được khuyến cáo trong vùng; không mua giống trôi nổi.
- Ghi lượng nước đã dùng: mỗi lần tưới ghi số thùng hoặc số giờ bơm, để biết cây mới thật sự tiết kiệm bao nhiêu.
- Ghi công chăm: số buổi làm cỏ, bón, tưới, thu hái. Nhiều cây chịu hạn tốt nhưng tốn công hơn hẳn.
- Thu hoạch và bán thử: cân sản lượng, mang bán thử ở nơi định bán sau này, ghi giá và yêu cầu của người mua.
- Làm ít nhất hai vụ trước khi kết luận, vì một vụ có thể gặp năm thời tiết bất thường.
Sổ theo dõi ô thử nên có những cột gì
Một cuốn sổ đơn giản, mỗi trang một tuần, là đủ. Các mục nên ghi:
- Ngày, thời tiết chính trong tuần (nắng gắt, mưa, gió khô).
- Độ ẩm đất ước lượng bằng tay: bóp nắm đất ở độ sâu một gang tay, đất vón cục là còn ẩm, đất rời như bột là khô.
- Lượng nước tưới cho từng ô.
- Biểu hiện của cây vào buổi trưa và buổi sáng sớm: héo trưa rồi tươi lại sáng hôm sau là bình thường; sáng sớm vẫn héo là cây đang thiếu nước thật.
- Sâu bệnh lạ, nếu có, kèm việc đã hỏi cán bộ bảo vệ thực vật.
- Công lao động đã bỏ vào từng ô.
- Cuối vụ: sản lượng, giá bán, chi phí, nhận xét của người mua.
Sổ ghi đều sẽ trả lời rõ câu hỏi quan trọng nhất: với cùng lượng nước và công sức, cây nào mang về nhiều hơn cho gia đình.
Sai lầm hay gặp khi đổi sang cây chịu hạn
Tin "cây này không cần tưới". Cây chịu hạn vẫn cần tưới khi mới trồng và lúc ra hoa, nuôi trái. Bỏ mặc từ đầu là cây chết hoặc còi cả đời.
Trồng cùng lúc cả rẫy. Nếu gặp năm hạn bất thường hoặc giống không hợp, thiệt hại là toàn bộ. Ô thử nhỏ giúp biết trước mà không mất nhiều.
Chỉ nhìn năng suất, quên giá và đầu ra. Cây cho sản lượng cao mà không ai mua, hoặc mua giá thấp hơn chi phí, vẫn là lỗ.
Mua giống trôi nổi theo quảng cáo. Giống không rõ nguồn gốc dễ lẫn tạp, không đúng đặc tính chịu hạn như được nói. Nên mua ở nơi được khuyến nông giới thiệu.
Bỏ quên đất. Cây chịu hạn trên đất trơ, không che phủ, không chất hữu cơ vẫn khó sống. Phủ gốc và bổ sung phân hữu cơ hoai giúp đất giữ nước tốt hơn nhiều.
Ví dụ giả định: một rẫy vùng khô thử đổi cây trong hai năm
Nhà chị Hạnh có một rẫy đất đồi, trước giờ trồng một vụ bắp nhờ nước mưa. Ba năm gần đây mưa dứt sớm, bắp trổ cờ đúng lúc khô, hạt lép nhiều. Chị không chặt bỏ ngay mà tách một góc rẫy, chia hai ô: một ô vẫn bắp, một ô trồng đậu xanh xuống giống sớm hơn khoảng hai tuần so với lịch cũ.
Vụ đầu, ô đậu xanh thu hoạch xong trước đợt khô gắt, năng suất không cao nhưng ổn định; ô bắp vẫn lép một phần. Chị ghi lại số lần tưới cứu, số công hái đậu, và mang đậu bán thử cho thương lái quen. Vụ thứ hai thời tiết thuận hơn, ô bắp khá lên, ô đậu vẫn đều tay.
Sau hai vụ, chị quyết định không bỏ bắp mà chia rẫy: phần gò khô nhanh chuyển sang đậu xuống giống sớm, phần chân dốc giữ ẩm tốt hơn vẫn trồng bắp, sau vụ đậu thì cày vùi thân lá làm phân. Ví dụ này là giả định, nhưng cho thấy cách nghĩ: thử nhỏ, ghi chép, rồi chia rẫy theo độ rủi ro chứ không đổi trắng đen một lần.
Khi nào nên nhân rộng, khi nào nên dừng
Sau hai vụ, đặt sổ ghi của hai ô cạnh nhau. Nên nhân rộng khi cây mới dùng ít nước hơn rõ rệt, công chăm nằm trong sức nhà mình, đã bán được ít nhất một lần với giá đủ bù chi phí, và không gặp sâu bệnh lạ mà khuyến nông cũng chưa có cách xử lý.
Nên dừng hoặc thử cây khác khi cây mới chỉ sống được nhờ tưới nhiều, khi người mua ép giá hoặc không ổn định, hoặc khi nhà không đủ công chăm. Dừng sớm sau một ô thử là thành công của cách làm cẩn thận, không phải thất bại.
Khi nhân rộng, vẫn nên đi từng bước: năm đầu mở rộng thêm một phần, giữ lại một phần cây cũ. Rẫy có nhiều cây khác nhau vẫn là tấm đệm tốt nhất trước năm thời tiết bất thường. Nếu nhiều hộ trong xóm cùng thử một cây, cùng nhau tìm đầu ra sẽ dễ hơn từng nhà đi bán lẻ.
Câu hỏi thường gặp
Cây chịu hạn có cần tưới nước không?
Có. Cây chịu hạn chỉ sống qua thời gian thiếu nước tốt hơn cây khác, nhưng vẫn cần tưới lúc mới trồng, lúc ra hoa và lúc nuôi trái, nuôi hạt. Thiếu nước đúng các giai đoạn này thì cây chịu hạn vẫn giảm năng suất mạnh.
Đất khô cằn nên trồng cây gì trước?
Thường nên bắt đầu bằng cây ngắn ngày và cây họ đậu để vừa có thu vừa cải tạo đất, kết hợp phủ gốc và bổ sung phân hữu cơ. Loại cây cụ thể nên hỏi khuyến nông địa phương và người trồng trên loại đất giống nhà mình.
Trồng thử cây mới cần bao nhiêu diện tích?
Không cần nhiều, chỉ cần đủ để cân được sản lượng và so với cây cũ, thường là một phần nhỏ của rẫy. Quan trọng là hai ô cạnh nhau, cùng đất, cùng cách chăm, và ghi chép đều qua ít nhất hai vụ.
Làm sao biết cây đang thiếu nước thật hay chỉ héo trưa?
Cây héo vào buổi trưa nắng rồi tươi lại vào sáng sớm hôm sau thường là phản ứng bình thường. Nếu sáng sớm lá vẫn rũ, mép lá cháy, đất ở độ sâu một gang tay khô rời như bột thì cây đang thiếu nước thật.
Có nên mua giống chịu hạn theo quảng cáo trên mạng không?
Không nên mua giống không rõ nguồn gốc. Giống trôi nổi dễ lẫn tạp và không đúng đặc tính được giới thiệu. Nên hỏi cán bộ khuyến nông về giống đang được khuyến cáo trong vùng và mua ở cơ sở có nguồn gốc rõ ràng.
Đổi sang cây chịu hạn rồi có quay lại cây cũ được không?
Được nếu chỉ chuyển đổi cây trồng mà không làm hỏng đất hay thay đổi mặt bằng quá nhiều. Đó cũng là lý do nên đổi từng phần, giữ lại một phần cây cũ, để còn đường lui khi cây mới không như mong đợi.