Muốn trâu bò không đói qua mùa khô và mùa lũ, cần dự trữ thức ăn thô từ lúc cỏ và phụ phẩm còn dư: ủ chua cỏ, thân cây ngô khi còn xanh, phơi khô cỏ và rơm, rồi cất ở nơi cao ráo, kín mưa. Lượng dự trữ tính theo số con nhân với số ngày thiếu cỏ mà gia đình từng gặp, cộng thêm một khoảng dư cho những năm khắc nghiệt hơn. Đến mùa khó mới đi tìm cỏ thì vừa đắt vừa thiếu.
Bài này nói về những cách dự trữ hộ nuôi nhỏ và vừa làm được bằng tay, không cần máy móc lớn. Khẩu phần cụ thể cho từng con theo tuổi, cân nặng, đang có chửa hay cho sữa nên hỏi cán bộ khuyến nông, thú y ở địa phương. Phần dưới là nguyên lý và các bước làm.
Hai mùa thiếu cỏ và vì sao ngày càng căng
Người nuôi trâu bò ở nhiều vùng quen với cảnh thiếu cỏ hai lần trong năm. Mùa khô, cỏ trên bãi chăn và bờ ruộng khô cháy, mọc chậm, trâu bò đi cả ngày không no. Mùa lũ, bãi chăn ven sông, ruộng trũng ngập nước nhiều tuần, cỏ bị vùi bùn, trâu bò phải nhốt chuồng mà không có gì sẵn để cho ăn. Ở vùng núi phía Bắc, những đợt rét đậm kéo dài cũng làm cỏ ngừng mọc và trâu bò yếu đi nhanh.
Khi thời tiết cực đoan xảy ra thường hơn, những mùa thiếu cỏ có xu hướng dài hơn, khó đoán hơn. Một năm hạn kéo dài thêm vài tuần, một trận lũ đến sớm, là đủ để đàn gầy sút, bò chửa khó đẻ, bê nghé còi cọc, có hộ phải bán trâu bò với giá thấp chỉ vì không còn gì cho ăn.
Điểm đáng tiếc là cùng một năm, có những tháng cỏ và phụ phẩm dư thừa: cỏ mọc um tùm mùa mưa, thân lá ngô sau thu bắp, rơm sau gặt lúa thường bị đốt bỏ hoặc vứt ven đường. Dự trữ thức ăn thô chính là chuyển phần dư của tháng nhiều sang tháng thiếu, một trong những cách thích ứng rẻ và hiệu quả nhất cho người nuôi trâu bò.
Tính lượng cần dự trữ cho đàn
Bắt đầu từ ghi chép hoặc trí nhớ: những năm gần đây, mùa khô thiếu cỏ kéo dài khoảng bao nhiêu tuần, mùa lũ trâu bò phải nhốt chuồng bao nhiêu ngày. Lấy con số dài nhất từng gặp, cộng thêm một khoảng dư. Đó là số ngày cần có thức ăn dự trữ.
Tiếp theo là lượng mỗi con ăn một ngày. Con số này phụ thuộc vào cân nặng, giống, đang làm việc, mang thai hay cho sữa, và loại thức ăn: cỏ tươi nặng nước nên phải ăn nhiều về khối lượng, cỏ khô và rơm nhẹ hơn. Hãy hỏi khuyến nông hoặc thú y để có mức tham khảo hợp với đàn nhà mình, rồi nhân với số con và số ngày. Ra được tổng lượng, bạn sẽ thấy cần bao nhiêu túi ủ, bao nhiêu cây rơm, bao nhiêu diện tích trồng cỏ.
Thường thì con số cuối cùng sẽ lớn hơn người nuôi tưởng. Đó là lúc cân nhắc thêm hai việc: giảm bớt số con trước mùa khó, nhất là con già, con kém, và kết hợp nhiều nguồn thức ăn thay vì trông vào một thứ. Dự trữ đủ cho số con vừa phải tốt hơn dự trữ thiếu cho một đàn đông.
Ủ chua cỏ và thân cây ngô: các bước cơ bản
Ủ chua là cách giữ thức ăn xanh trong điều kiện kín khí để lên men chua, bảo quản được nhiều tháng. Các bước chính cho hộ gia đình:
- Chọn nguyên liệu khi còn xanh: cỏ voi, cỏ trồng cắt đúng lứa, thân lá ngô ngay sau khi bẻ bắp khi lá còn xanh nhiều.
- Nếu nguyên liệu quá nhiều nước, phơi tái vài giờ cho bớt ướt; quá khô thì khó ủ đạt.
- Băm nhỏ thành đoạn ngắn để dễ nén chặt và dễ ăn.
- Cho vào túi ủ chuyên dụng, hố ủ lót bạt hoặc bể xây, từng lớp một, nén thật chặt để đẩy hết không khí ra.
- Nếu cán bộ khuyến nông hướng dẫn bổ sung chất phụ gia lên men, rải đều giữa các lớp theo đúng hướng dẫn.
- Buộc kín miệng túi hoặc phủ bạt kín hố, chèn vật nặng lên trên, kiểm tra không bị thủng, không để nước mưa lọt vào.
- Để yên cho lên men vài tuần theo hướng dẫn rồi mới mở dùng; mỗi lần lấy xong buộc kín lại ngay.
Thức ăn ủ đạt thường có màu vàng xanh, mùi chua dịu dễ chịu. Thức ăn có mùi thối, mùi hôi khó chịu, mốc trắng, mốc xanh hoặc nhớt nhão là hỏng, không cho trâu bò ăn. Khi mới cho ăn, trộn dần với thức ăn quen thuộc để trâu bò làm quen.
Phơi khô cỏ và trữ rơm: cách cũ vẫn hiệu quả
Cắt cỏ đúng lúc để phơi. Cỏ phơi khô nên cắt vào những ngày nắng liên tục, khi cỏ chưa già quá. Cỏ già nhiều xơ, trâu bò ăn kém và ít dinh dưỡng. Rải mỏng, đảo đều để khô nhanh và không bị mốc lõi.
Rơm phải khô hẳn trước khi đánh đống. Rơm còn ẩm đánh đống sẽ bốc nóng, mốc và mục ở giữa. Phơi rơm thật khô trên sân hoặc trên ruộng sau gặt, rồi mới bó hoặc đánh cây rơm.
Cây rơm đặt trên nền cao. Cây rơm truyền thống nên dựng trên nền kê cao, có mái che hoặc phủ bạt phần chóp để nước mưa không thấm xuống. Ở vùng hay ngập, đặt cây rơm ở chỗ cao nhất, xa chỗ nước có thể tràn tới.
Rơm nghèo dinh dưỡng, cần bổ sung. Rơm giúp trâu bò no bụng nhưng nghèo chất. Có những cách xử lý rơm cho dễ tiêu hơn; nếu muốn làm, hãy học từ lớp tập huấn của khuyến nông vì cần làm đúng cách và đúng tỷ lệ. Cho ăn rơm kèm thêm cỏ xanh, cỏ ủ hoặc thức ăn bổ sung theo hướng dẫn.
Cất giữ chống mưa lũ và chuột
Thức ăn dự trữ mất trắng vì cất sai chỗ là chuyện không hiếm. Túi ủ để dưới đất sát chuồng bị ngập là hỏng cả túi. Cỏ khô để trên gác mái dột thì mốc. Cây rơm dựng ở góc vườn trũng ngấm nước từ dưới lên. Trước mùa mưa lũ, hãy đi một vòng xem toàn bộ chỗ cất trữ, đặt câu hỏi: nếu nước lên bằng năm ngập nhất, chỗ này có bị ngấm không.
Túi ủ nên xếp trên giàn hoặc bệ cao, trong nhà kho có mái, tránh nắng chiếu trực tiếp làm túi giòn rách. Kiểm tra túi định kỳ, thấy lỗ thủng do chuột cắn hoặc vật nhọn chọc thì dán lại ngay vì không khí lọt vào là thức ăn bắt đầu hỏng. Cỏ khô đóng kiện hoặc bó chặt cất trên gác, nơi thoáng, khô.
Ở vùng lũ, một số hộ chia thức ăn dự trữ thành hai nơi: một phần ở nhà, một phần gửi ở chỗ cao hơn như nhà người thân hay kho chung của xóm. Nếu phải di dời trâu bò trong mùa lũ, thức ăn ở nơi đến sẽ quyết định đàn có trụ được những ngày đó hay không.
Trồng cỏ dự trữ: chủ động nguồn thức ăn lâu dài
Dự trữ chỉ phát huy khi có nguyên liệu để dự trữ. Nhiều hộ đã dành một phần đất kém hiệu quả, đất bờ, đất vườn tạp để trồng cỏ thay vì chỉ trông vào bãi chăn tự nhiên. Một khoảnh cỏ trồng cắt được nhiều lứa trong mùa mưa, phần dư đem ủ chua để dành mùa khô.
Khi chọn loại cỏ trồng, nên hỏi khuyến nông về những giống cỏ đã được trồng thành công trong vùng, chịu được hạn, chịu được ngập ngắn ngày nếu vùng đó hay ngập. Mỗi vùng đất và khí hậu hợp với giống cỏ khác nhau, trồng theo phong trào có khi không lên. Trồng thử một diện tích nhỏ trước, xem cỏ mọc thế nào qua một mùa khô, rồi mới mở rộng.
Ngoài cỏ, nhiều phụ phẩm ở địa phương có thể dùng làm thức ăn thô: thân lá lạc, dây khoai lang, thân chuối, ngọn mía, vỏ và bã của các loại cây trồng trong vùng. Thu gom và dự trữ được những thứ này vừa giảm lãng phí, vừa giảm việc đốt phụ phẩm ngoài đồng, góp phần giảm khói bụi mùa khô.
Cho ăn trong mùa khó: chuyển đổi và theo dõi
Đến lúc dùng thức ăn dự trữ, cách cho ăn cũng cần lưu ý để trâu bò không bị rối loạn tiêu hoá:
- Chuyển dần từ thức ăn đang ăn sang thức ăn dự trữ trong nhiều ngày, không đổi đột ngột.
- Cho ăn thức ăn ủ chua đã mở trong thời gian ngắn, không để phần đã mở phơi ngoài không khí lâu.
- Luôn có đủ nước sạch, nhất là khi trâu bò ăn nhiều cỏ khô, rơm.
- Ưu tiên phần thức ăn tốt nhất cho con chửa, con đang cho sữa, bê nghé.
- Theo dõi phân, độ nhai lại, độ béo gầy của đàn; thấy con nào bỏ ăn, chướng bụng hay ỉa chảy thì gọi thú y.
- Ghi lại lượng đã dùng mỗi tuần để biết dự trữ còn đủ bao lâu và điều chỉnh sớm.
Mùa khó qua đi, hãy xem lại: dự trữ thừa hay thiếu, loại nào trâu bò ăn tốt, loại nào hỏng nhiều. Những ghi chép đó giúp năm sau chuẩn bị sát hơn.
Nếu năm nào cũng thiếu ở cùng một giai đoạn, đó là tín hiệu nên tăng diện tích trồng cỏ hoặc giảm quy mô đàn cho vừa với nguồn thức ăn của gia đình. Nhiều hộ nuôi lâu năm cho biết đàn vừa đủ ăn quanh năm thường mang lại thu nhập ổn định hơn một đàn đông mà mùa nào cũng phải chạy đi mua cỏ.
Câu hỏi thường gặp
Ủ chua cỏ cho bò để được bao lâu?
Nếu ủ đạt và giữ kín khí, thức ăn ủ chua có thể bảo quản được nhiều tháng. Thời gian cụ thể tuỳ nguyên liệu, cách ủ và loại túi, hố; hãy theo hướng dẫn của khuyến nông và kiểm tra màu, mùi mỗi lần mở để chắc thức ăn còn tốt.
Làm sao biết thức ăn ủ chua bị hỏng?
Thức ăn ủ đạt có màu vàng xanh và mùi chua dịu. Nếu có mùi thối, mùi hôi khó chịu, có mốc trắng hoặc mốc xanh, hoặc nhớt nhão thì đã hỏng, không nên cho trâu bò ăn mà bỏ đi và xem lại khâu nén, buộc kín.
Rơm có đủ để nuôi trâu bò qua mùa khô không?
Rơm giúp trâu bò no bụng nhưng nghèo dinh dưỡng, không nên là thức ăn duy nhất kéo dài. Nên cho ăn kèm cỏ xanh, cỏ ủ chua hoặc thức ăn bổ sung theo hướng dẫn của khuyến nông, thú y, nhất là với con chửa và con đang cho sữa.
Nên dự trữ thức ăn thô cho bò bao nhiêu?
Lấy số ngày thiếu cỏ dài nhất gia đình từng gặp, cộng thêm khoảng dư, nhân với lượng mỗi con ăn một ngày và số con. Mức ăn tham khảo theo cân nặng, giống và tình trạng con vật nên hỏi khuyến nông hoặc thú y địa phương.
Thân cây ngô sau thu hoạch có ủ chua được không?
Được, và đây là nguyên liệu ủ chua phổ biến. Nên ủ ngay sau khi bẻ bắp khi thân lá còn xanh nhiều, băm nhỏ, nén chặt và buộc kín. Thân ngô đã khô vàng thì ủ khó đạt, nên phơi khô cất như rơm.
Ở vùng hay ngập nên cất thức ăn cho trâu bò ở đâu?
Đặt túi ủ, cỏ khô, cây rơm ở chỗ cao nhất, trên giàn hoặc bệ kê, có mái che, cao hơn mức nước lớn nhất từng gặp. Có thể gửi một phần ở nhà người thân hoặc kho chung ở chỗ cao để dùng khi phải di dời đàn.