Nuôi tôm dưới tán rừng ngập mặn là cách nuôi tôm quảng canh trong những vuông có một phần diện tích giữ rừng: tôm sống ở mương và mặt nước giữa các hàng cây, ăn thức ăn tự nhiên, nước thay theo con nước thuỷ triều. Năng suất thấp hơn nuôi ao chuyên, nhưng chi phí thấp, ít bệnh hơn, rừng giữ bờ, chắn sóng và là nguồn thức ăn cho tôm. Với vùng ven biển ngày càng chịu triều cường và xói lở, đây là mô hình vừa giữ sinh kế vừa giữ đất.
Bài này giải thích mô hình ở mức nguyên lý cho hộ đang nhận khoán hoặc có đất trong vùng rừng ngập mặn ven biển. Tỷ lệ diện tích rừng phải giữ, cách khai thác, quyền và nghĩa vụ của hộ nhận khoán được quy định theo pháp luật và quy định của địa phương; hãy hỏi ban quản lý rừng, UBND xã và khuyến nông để biết quy định hiện hành.
Mô hình tôm – rừng là gì
Ở nhiều vùng ven biển phía Nam, đặc biệt quanh mũi Cà Mau, có những vuông đất nằm trong vùng rừng ngập mặn được giao khoán cho hộ gia đình. Trong mỗi vuông, một phần diện tích là rừng đước, rừng mắm, phần còn lại là mương và mặt nước. Người dân giữ rừng, đồng thời nuôi tôm, cua trong mương, theo một cách gọi chung là tôm – rừng hay tôm sinh thái.
Khác với ao nuôi tôm thâm canh có quạt, có thức ăn công nghiệp, có hoá chất xử lý nước, mô hình tôm – rừng gần như dựa hoàn toàn vào tự nhiên. Nước được lấy vào và xả ra qua cống theo con nước lớn, ròng. Tôm giống được thả với mật độ thấp, cộng thêm tôm cá tự nhiên theo nước vào. Thức ăn chủ yếu là sinh vật nhỏ, mùn bã từ lá rừng phân huỷ. Người nuôi thu tỉa theo con nước, mỗi tháng có thể thu nhiều lần với lượng nhỏ.
Mô hình này không mới. Nó là cách sống chung với rừng mà nhiều thế hệ dân ven biển đã làm. Điều mới là trong bối cảnh khí hậu thay đổi, mô hình được nhìn nhận như một giải pháp thích ứng dựa vào thiên nhiên: rừng được giữ thì bờ biển được giữ, nghề được giữ.
Rừng giúp gì cho tôm và cho đất
Nguồn thức ăn tự nhiên. Lá rụng phân huỷ trong nước tạo ra mùn bã và nuôi sống nhiều sinh vật nhỏ, là thức ăn của tôm. Nhờ đó người nuôi gần như không phải mua thức ăn.
Che mát và giữ nước ổn định. Tán rừng che bớt nắng, giúp nước mương không nóng quá trong những ngày nắng gắt. Rễ cây và đáy bùn giúp nước ít biến động hơn so với ao đất trống.
Lọc nước. Hệ rễ chằng chịt giữ lại phù sa, chất thải, giúp nước trong vuông sạch hơn. Đây là một lý do tôm – rừng ít bùng phát dịch so với ao nuôi dày.
Giữ bờ, chắn sóng. Rừng ngập mặn làm giảm sức sóng và gió, giữ đất không bị xói. Ở những nơi rừng bị phá để mở ao, bờ biển thường lùi vào nhanh, ao và nhà cửa phía sau bị đe doạ.
Nơi sinh sản của nhiều loài. Rừng là nơi tôm, cua, cá con trú ẩn và lớn lên. Giữ rừng là giữ nguồn lợi thuỷ sản tự nhiên cho cả vùng, không chỉ cho riêng vuông nhà mình.
Vận hành vuông tôm – rừng theo con nước
Mỗi vùng và mỗi vuông có cách làm riêng, nhưng nhịp chung của một vuông tôm – rừng thường gồm các việc sau:
- Giữa các vụ, sên vét mương để giữ độ sâu, gia cố bờ và cống, kiểm tra cống đóng mở kín.
- Lấy nước vào vuông vào lúc con nước lớn, khi nước sạch và độ mặn phù hợp; tránh lấy khi kênh đục hoặc vùng xung quanh đang có tôm bệnh.
- Thả giống có nguồn gốc rõ ràng, đã được thuần, với mật độ thấp phù hợp sức chứa tự nhiên của vuông.
- Thay nước định kỳ theo con nước, xả nước cũ và lấy nước mới qua cống.
- Thu tỉa bằng cách đặt lú, đóng cống xả theo con nước ròng để bắt tôm theo dòng chảy.
- Theo dõi độ mặn, màu nước, tôm có dấu hiệu bất thường thì báo thú y thuỷ sản.
- Chăm rừng: không chặt ngoài phần được phép, trồng dặm chỗ cây chết theo hướng dẫn của ban quản lý rừng.
Nhịp làm việc theo con nước đòi hỏi người nuôi nắm lịch thuỷ triều của vùng mình. Người làm lâu năm thường thuộc lòng lịch con nước theo âm lịch; người mới nên hỏi họ và ghi lại cho riêng vuông của mình.
Bờ, mương và cống: giữ vuông qua triều cường
Trong mô hình tôm – rừng, bờ bao và cống là hạ tầng quyết định. Bờ yếu thì triều cường tràn qua, tôm thoát ra ngoài và nước bên ngoài vào không kiểm soát. Cống hở thì không giữ được nước khi cần. Những năm gần đây, nhiều nơi ghi nhận triều cường cao hơn trước vào các tháng cuối năm, nên việc kiểm tra và gia cố bờ cần làm trước những tháng triều lớn, không đợi tới khi đã tràn.
Gia cố bờ ở vùng rừng ngập mặn nên tận dụng chính rừng: trồng hoặc giữ cây sát chân bờ phía ngoài để rễ giữ đất, đắp bờ bằng đất nện chặt thay vì đổ đất xốp. Những đoạn bờ đã có dấu hiệu sạt, nứt nên được đánh dấu và xử lý sớm. Việc dùng vật liệu cứng như bê tông, đá hộc ở quy mô lớn thường cần thiết kế và cho phép của cơ quan quản lý, không tự làm.
Mương trong vuông cần được sên vét định kỳ vì lá rụng và phù sa dần lấp đáy. Mương cạn thì tôm không có chỗ trú khi trời nóng, nước dễ nóng và thiếu oxy. Bùn sên vét nên được đắp lên bờ hoặc đưa tới chỗ được phép, không đổ vào rừng làm chết rễ cây. Cống cần được kiểm tra cửa đóng mở, lưới chắn, chỗ rò rỉ trước mỗi vụ, vì cống hỏng giữa vụ là mất kiểm soát cả vuông.
Những cái khó của mô hình
Cái khó đầu tiên là thu nhập. Năng suất tôm – rừng thấp hơn nhiều so với ao nuôi chuyên, nên thu nhập mỗi vụ không cao. Với những hộ có diện tích nhỏ, thu nhập từ tôm – rừng có khi không đủ sống, buộc phải có thêm nghề phụ. Đây là lý do một số nơi đã có hộ phá rừng mở rộng mặt nước để nuôi nhiều hơn, điều vi phạm quy định và làm mất chính nền tảng của mô hình.
Cái khó thứ hai là tán rừng và đáy vuông. Rừng quá dày, ít ánh sáng xuống mặt nước thì sinh vật làm thức ăn cho tôm ít đi. Lá rụng quá nhiều mà nước thay không đủ thì đáy mương tích mùn, nước có thể bị xấu. Cân bằng giữa giữ rừng và giữ mặt nước nuôi cần sự hướng dẫn của ban quản lý rừng và kỹ thuật viên, không tự ý tỉa rừng theo ý mình.
Cái khó thứ ba đến từ chính khí hậu: triều cường cao hơn có thể tràn bờ, mưa lớn bất thường làm độ mặn trong vuông đổi nhanh, xói lở bờ biển ở một số đoạn làm mất cả vuông. Những rủi ro này không loại bỏ được, chỉ giảm được bằng cách giữ bờ chắc, giữ rừng phía ngoài và theo dõi nước thường xuyên.
Sản phẩm sinh thái và hướng đi lâu dài
Tôm nuôi trong rừng ngập mặn ít dùng hoá chất, thức ăn tự nhiên, nên được một số thị trường đánh giá cao như sản phẩm sinh thái. Ở một số nơi, hộ nuôi tham gia tổ hợp tác, hợp tác xã để được hướng dẫn quy trình, được đánh giá chứng nhận theo các tiêu chuẩn nuôi sinh thái, có liên kết với doanh nghiệp thu mua. Điều kiện tham gia, quyền lợi và nghĩa vụ mỗi nơi một khác, cần hỏi kỹ trước khi cam kết.
Khi tham gia những chương trình như vậy, người nuôi thường phải tuân thủ chặt hơn: giữ đủ tỷ lệ rừng, không dùng hoá chất cấm, ghi chép nhật ký nuôi, mua giống từ nguồn được chấp nhận. Đổi lại, đầu ra có thể ổn định hơn. Đó là sự đánh đổi mỗi gia đình tự cân nhắc theo hoàn cảnh của mình.
Về lâu dài, giá trị lớn nhất của mô hình không nằm ở giá tôm mà ở chỗ nó giữ được đất. Những vùng ven biển còn rừng thường chịu đựng triều cường và bão tốt hơn những vùng đã mất rừng. Gia đình giữ rừng hôm nay là đang giữ chỗ sống và chỗ làm cho con cháu sau này.
Những điều cần biết trước khi nhận khoán hoặc làm tôm – rừng
Nếu gia đình đang cân nhắc tham gia mô hình, những câu hỏi dưới đây nên được hỏi rõ với ban quản lý rừng, UBND xã và khuyến nông:
- Vuông thuộc loại rừng nào, quyền sử dụng và thời hạn khoán ra sao theo quy định hiện hành.
- Tỷ lệ diện tích rừng phải giữ trong vuông là bao nhiêu, phần mặt nước được phép là bao nhiêu.
- Được khai thác gỗ, củi trong vuông không, khi nào, theo thủ tục gì.
- Có chương trình hỗ trợ giống, kỹ thuật, trồng dặm rừng nào đang áp dụng không.
- Có tổ hợp tác, hợp tác xã nào đang làm tôm sinh thái trong vùng để tham gia không.
- Khi xảy ra thiên tai, xói lở, gia đình cần báo ai và có chính sách hỗ trợ nào.
Hỏi trước những điều này giúp tránh vi phạm vô tình, chẳng hạn chặt rừng vượt phần được phép hay đào mương sai quy định, và giúp gia đình biết rõ mình được gì, phải làm gì trong suốt thời gian nhận khoán.
Câu hỏi thường gặp
Nuôi tôm dưới tán rừng ngập mặn là gì?
Đó là cách nuôi tôm quảng canh trong những vuông có một phần diện tích giữ rừng ngập mặn. Tôm sống ở mương và mặt nước giữa các hàng cây, ăn thức ăn tự nhiên, nước được thay theo con nước thuỷ triều, hầu như không dùng thức ăn công nghiệp.
Vì sao tôm rừng ít bị bệnh hơn tôm nuôi ao?
Vì mật độ thả thấp, tôm ăn thức ăn tự nhiên, nước được thay theo con nước và rễ rừng giúp lọc bớt chất thải. Tuy vậy, tôm rừng vẫn có thể bệnh nếu giống kém hoặc nước vào bị nhiễm, nên vẫn cần theo dõi và báo thú y thuỷ sản khi bất thường.
Có được chặt rừng trong vuông để mở rộng ao nuôi không?
Việc khai thác, chặt rừng trong vuông khoán phải theo quy định pháp luật và quy định của địa phương, thường có tỷ lệ rừng bắt buộc phải giữ. Hãy hỏi ban quản lý rừng và UBND xã trước khi làm bất cứ việc gì với cây rừng.
Thu nhập từ tôm rừng có đủ sống không?
Năng suất tôm rừng thấp hơn nuôi ao chuyên nên thu nhập mỗi vụ thường không cao. Với hộ có diện tích nhỏ, nhiều gia đình kết hợp thêm cua, cá và nghề phụ khác. Tham gia hợp tác xã nuôi sinh thái ở một số nơi giúp đầu ra ổn định hơn.
Rừng ngập mặn giúp gì cho vùng ven biển khi khí hậu thay đổi?
Rừng ngập mặn làm giảm sức sóng và gió, giữ đất không bị xói, là nơi sinh sản của nhiều loài thuỷ sản. Những vùng còn rừng thường chịu triều cường và bão tốt hơn vùng đã mất rừng, giữ được cả đất ở lẫn sinh kế.
Người mới nuôi tôm rừng cần học gì trước?
Cần nắm lịch con nước của vùng, cách đóng mở cống lấy và xả nước, cách thả giống mật độ thấp và thu tỉa theo con nước. Nên hỏi những hộ làm lâu năm, ban quản lý rừng và khuyến nông, đồng thời ghi chép riêng cho vuông của mình.