Di dời đàn vật nuôi trước lũ chỉ an toàn khi đã có kế hoạch từ đầu mùa: biết đưa đàn đi đâu, đi đường nào, bằng phương tiện gì, bắt đầu đi khi nước tới mốc nào và mỗi người trong nhà làm việc gì. Đợi nước vào sân mới tính thì đường đã ngập, phương tiện đã kín, trâu bò hoảng loạn, người và vật đều gặp nguy. Kế hoạch tốt biến việc di dời từ một cuộc chạy vội thành một việc làm có thứ tự.
Bài này tập trung vào việc chuẩn bị cho cả mùa, áp dụng cho hộ nuôi trâu bò, lợn, gia cầm ở vùng ven sông, vùng trũng và vùng lũ miền Trung. Việc ứng phó trong những ngày có cảnh báo cụ thể luôn phải theo chỉ đạo của chính quyền địa phương; kế hoạch của gia đình là để khi có lệnh, mọi thứ đã sẵn sàng.
Vì sao đợi nước lên mới di dời là muộn
Ở nhiều vùng, nước lũ lên rất nhanh, nhất là ở miền Trung nơi sông ngắn, dốc. Có những trận chỉ trong vài giờ nước đã từ ruộng tràn vào nhà. Khi đó, những con đường đất thấp dẫn ra chỗ cao đã ngập trước tiên, xuồng ghe trong xóm đều đang bận chở người, và người lớn phải lo cho trẻ nhỏ, người già trước. Vật nuôi gần như luôn bị đặt sau cùng, và thường là không kịp.
Trâu bò khi bị dồn đi trong nước chảy, mưa to, trời tối rất dễ hoảng, giằng dây, bỏ chạy, có thể kéo người ngã. Lợn bơi kém, đi xa trong nước dễ kiệt sức. Gia cầm chở vội trong bao, lồng chật dễ chết ngạt. Những tình huống này đã gây thiệt hại không chỉ cho vật nuôi mà cả cho người, khi có người cố quay lại cứu trâu bò lúc nước đã dâng cao.
Nguyên tắc đầu tiên vì vậy là an toàn của người luôn đứng trước tài sản. Kế hoạch di dời đàn được lập sẵn chính là để người không phải liều mình vào phút chót. Khi chính quyền đã yêu cầu sơ tán người, mọi người trong gia đình đi theo hướng dẫn, không quay lại vì vật nuôi.
Chọn nơi đến cho đàn: thoả thuận từ trước
Tìm chỗ cao thật sự. Nơi đến phải cao hơn mức nước lớn nhất mà xóm từng biết, không chỉ cao hơn nhà mình một chút. Hỏi người lớn tuổi về những năm ngập sâu nhất, xem nước đã lên tới đâu.
Thoả thuận với chủ đất hoặc chính quyền. Có thể là đồi, gò, nền nhà người thân ở chỗ cao, khu đất chung mà UBND xã cho phép tập kết vật nuôi. Hỏi và thoả thuận từ đầu mùa, không phải lúc nước đã lên.
Đủ chỗ cho cả đàn và người chăm. Tính diện tích đủ để buộc trâu bò không quá sát nhau, có chỗ quây lợn, có chỗ đặt lồng gia cầm, và có chỗ trú cho người trông đàn nếu phải ở lại.
Có nguồn nước sạch và chỗ che. Vật nuôi ở nơi tạm vẫn cần nước uống sạch và chỗ tránh mưa gió. Nơi không có gì thì phải chuẩn bị bạt, cọc, thùng chứa nước mang theo.
Nhiều hộ dùng chung một nơi. Khi cả xóm dùng chung một điểm cao, nên có thoả thuận ai để đàn ở đâu, ai trông lúc nào, để tránh lẫn đàn, tranh chỗ và lây bệnh giữa các đàn.
Đường đi, phương tiện và người làm
Từ nhà tới nơi đến có thể có nhiều đường, nhưng đường nào còn đi được khi nước bắt đầu lên mới là đường thật. Hãy đi thử đường đó một lần trong mùa khô, để ý những đoạn thấp, cầu tạm, đoạn ven sông có thể sạt. Chọn một đường chính và một đường dự phòng, nói rõ cho cả nhà biết.
Phương tiện tuỳ loài vật nuôi: trâu bò thường được dắt bộ, cần đủ dây thừng chắc, có người dắt con đầu đàn; lợn và bê nghé nhỏ có thể cần xe kéo, xe ba gác có quây chắc; gia cầm cần lồng đủ số, không chất quá chật. Nếu phải dùng ghe xuồng, thoả thuận trước với chủ phương tiện và tính số chuyến cần thiết.
Quan trọng không kém là người làm. Lũ đến có thể đúng lúc người lao động chính đi làm xa. Kế hoạch cần ghi rõ: nếu người này vắng thì ai thay, hàng xóm nào có thể giúp. Trẻ nhỏ và người già không nên được giao việc dắt trâu bò trong mưa lũ. Mỗi người biết rõ việc của mình thì khi có lệnh, cả nhà chỉ cần làm theo, không phải bàn lại.
Mốc nước và việc phải làm theo từng mốc
Một cách làm nhiều gia đình vùng lũ đã quen là đặt các mốc theo mức nước hoặc theo cảnh báo của địa phương. Bảng dưới là ví dụ khung; mỗi nhà điều chỉnh theo địa hình và kinh nghiệm của mình:
| Mốc | Dấu hiệu | Việc làm |
|---|---|---|
| Đầu mùa | Bắt đầu mùa mưa lũ theo lịch hằng năm | Kiểm tra nơi đến, đường đi, dây, lồng; tiêm phòng cho đàn theo hướng dẫn thú y; chuyển một phần thức ăn lên nơi cao |
| Chuẩn bị | Địa phương có thông báo nguy cơ lũ, nước sông lên rõ | Bán bớt con sắp xuất chuồng nếu kịp, tập trung đàn về gần chuồng, sắp sẵn đồ mang theo |
| Bắt đầu di dời | Nước chạm mốc gia đình đã đánh dấu, hoặc có yêu cầu của chính quyền | Đưa gia cầm, lợn con, bê nghé đi trước, sau đó trâu bò; khoá điện chuồng |
| Đã di dời | Đàn ở nơi tạm | Cho ăn, uống, kiểm đếm số con, trông giữ, theo dõi sức khoẻ |
| Nước rút | Chính quyền thông báo an toàn, đường đi lại được | Dọn chuồng, làm vệ sinh theo hướng dẫn thú y, rồi mới đưa đàn về |
Mốc nước nên là thứ nhìn được bằng mắt ở nhà mình: một vạch sơn trên cột, một bậc thang, một gốc cây ở mép ruộng. Khi nước chạm mốc, không chờ thêm để xem nước có rút không.
Giảm quy mô đàn trước mùa và làm kế hoạch cùng cả xóm
Cách giảm khó khăn khi di dời hiệu quả nhất là có ít con hơn phải di dời. Nhiều hộ ở vùng lũ đã điều chỉnh lịch nuôi để đàn thịt đạt cỡ bán trước khi vào mùa mưa lũ, chỉ giữ lại đàn sinh sản và số con vừa với sức người, sức phương tiện của gia đình. Lợn thịt, gà thịt sắp xuất chuồng nếu bán được trước mùa thì vừa đỡ lo di dời, vừa đỡ lượng thức ăn phải dự trữ.
Trong số con giữ lại, cần định sẵn thứ tự ưu tiên khi không đủ thời gian đưa hết đi: thường là con giống quý, con đang chửa, trâu bò cày kéo, rồi tới các nhóm khác. Quyết định này khó, nhưng nghĩ trước trong lúc bình tĩnh thì đỡ lúng túng hơn nhiều so với lúc nước đang lên.
Di dời một mình thì khó, cả xóm cùng làm thì dễ hơn. Ở nhiều nơi, trưởng thôn, tổ dân phố đã cùng bà con thống nhất điểm tập kết chung cho vật nuôi, phân công người có xuồng, có xe, có sức khoẻ giúp các hộ neo người như người già sống một mình. Nếu xóm chưa có kế hoạch như vậy, đầu mùa là lúc thích hợp để đề xuất trong buổi họp thôn. Một kế hoạch chung còn giúp tránh cảnh tranh nhau một con đường, một chiếc xuồng vào lúc gấp.
Đồ cần chuẩn bị sẵn trước mùa lũ
Những thứ dưới đây nên được gom vào một chỗ cao, dễ lấy ngay từ đầu mùa, để khi phải đi chỉ cần mang theo:
- Dây thừng chắc đủ cho mỗi con trâu bò, có dự phòng.
- Lồng, bao lưới đủ cho số gia cầm và lợn con hiện có.
- Thức ăn cho vài ngày đầu ở nơi tạm: cỏ khô, rơm, cám trong bao kín.
- Thùng, can chứa nước sạch và máng uống gọn nhẹ.
- Bạt, cọc, dây để dựng chỗ che mưa.
- Đèn pin, áo mưa, ủng cho người trông đàn.
- Sổ ghi số con của từng loài, đặc điểm nhận dạng trâu bò, để kiểm đếm và tránh lẫn đàn.
Ghi đặc điểm nhận dạng như màu lông, vết đốm, sừng, hoặc đánh dấu bằng cách thú y hướng dẫn giúp nhận lại đàn nếu trâu bò lạc hoặc lẫn với đàn nhà khác ở nơi tập kết chung. Chụp ảnh từng con bằng điện thoại cũng là cách đơn giản để lưu lại.
Chăm đàn ở nơi tạm và khi đưa về
Những ngày ở nơi tạm, vật nuôi thường bị lạnh, mệt và căng thẳng. Cho ăn đều đặn từ thức ăn đã chuẩn bị, giữ nước uống sạch, không cho uống nước lũ đục. Buộc trâu bò đủ xa nhau, quây lợn chắc chắn, đặt lồng gia cầm nơi cao ráo có che chắn. Kiểm đếm mỗi ngày, để ý con nào bỏ ăn, đi lại khó khăn hay có vết thương do di chuyển.
Ở điểm tập kết chung nhiều đàn, nguy cơ lây bệnh cao hơn. Hạn chế để đàn nhà mình tiếp xúc với đàn khác, không dùng chung máng ăn uống nếu tránh được. Thấy vật nuôi có biểu hiện bệnh, sốt, chết bất thường, báo ngay thú y xã và người phụ trách điểm tập kết.
Khi nước rút, đừng vội đưa đàn về chuồng cũ. Chuồng cần được dọn bùn, rửa, phơi khô và làm vệ sinh tiêu độc theo hướng dẫn của thú y. Bãi chăn vừa ngập có thể còn rác, vật nhọn, cỏ bị vùi bùn; tránh thả ra ngay. Sau lũ, chính quyền và thú y địa phương thường có hướng dẫn về tiêm phòng bổ sung, hỗ trợ tái đàn theo quy định hiện hành; hỏi UBND xã để biết cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Khi nào nên bắt đầu di dời trâu bò trước lũ?
Nên bắt đầu khi nước chạm mốc gia đình đã đánh dấu từ đầu mùa hoặc khi chính quyền địa phương yêu cầu, không đợi nước vào sân. Đi sớm khi đường còn khô thì an toàn cho cả người và vật nuôi.
Đưa vật nuôi đi đâu khi lũ về?
Đưa tới nơi cao hơn mức nước lớn nhất từng biết, như đồi, gò, nhà người thân ở chỗ cao hoặc khu đất mà UBND xã cho phép tập kết. Nên thoả thuận nơi đến từ đầu mùa thay vì đợi khi nước đã lên.
Có nên quay lại cứu trâu bò khi nước đã lên cao không?
Không nên. An toàn của người luôn đứng trước tài sản. Kế hoạch lập sẵn từ đầu mùa là để không ai phải liều mình vào phút chót. Khi chính quyền đã yêu cầu sơ tán, mọi người đi theo hướng dẫn và không quay lại vì vật nuôi.
Cần chuẩn bị gì để di dời gia cầm trước lũ?
Chuẩn bị đủ lồng, bao lưới theo số con, không chất quá chật để tránh chết ngạt. Mang theo thức ăn trong bao kín, máng uống, bạt che mưa. Gia cầm, lợn con và bê nghé nên được đưa đi trước, sau đó mới tới trâu bò.
Ở điểm tập kết chung, làm sao tránh lây bệnh cho đàn?
Hạn chế cho đàn nhà mình tiếp xúc với đàn khác, không dùng chung máng ăn uống nếu tránh được, giữ nước uống sạch. Thấy vật nuôi có biểu hiện bệnh hoặc chết bất thường thì báo ngay thú y xã và người phụ trách điểm tập kết.
Sau lũ bao lâu thì đưa đàn về chuồng cũ?
Chỉ đưa về khi chính quyền thông báo an toàn, chuồng đã được dọn bùn, rửa, khô ráo và làm vệ sinh tiêu độc theo hướng dẫn thú y. Bãi chăn vừa ngập nên kiểm tra rác, vật nhọn trước khi thả đàn ra.