ThichUng.comThích Ứng
Trồng trọt thích ứng

Trồng xen, đa dạng cây trong vườn: chia rủi ro khi một vụ gặp hạn hoặc lũ

Trồng xen, đa dạng cây giúp vườn không mất trắng khi gặp hạn hoặc lũ: các kiểu trồng xen, nguyên tắc ghép cây hợp nhau, cách lập kế hoạch và lỗi hay gặp.

Overhead drone view of a Vietnamese family garden with layered rows of banana, papaya, beans and leafy vegetables beneath tall coconut palms, a farmer walking a narrow path

Trồng xen và đa dạng cây trong vườn là trồng nhiều loại cây có nhu cầu nước, thời gian sinh trưởng và đầu ra khác nhau trên cùng mảnh đất, để khi hạn, lũ hay giá xuống làm hỏng một cây thì vẫn còn cây khác cho thu. Vườn đa dạng hiếm khi mất trắng cùng lúc, và nếu ghép đúng, các cây còn hỗ trợ nhau: cây cao che bóng, cây họ đậu nuôi đất, cây phủ đất giữ ẩm.

Nhưng trồng xen không phải trồng lộn xộn. Ghép sai thì các cây tranh nước, tranh sáng, khó chăm và khó bán. Bài này nêu các kiểu trồng xen, nguyên tắc ghép cây, cách lập kế hoạch cho vườn nhà, và những lỗi hay gặp.

Vì sao vườn đa dạng chịu rủi ro tốt hơn

Một vườn chỉ trồng một loại cây giống như bỏ hết trứng vào một giỏ. Năm hạn trúng lúc cây ra hoa, năm mưa dồn trúng lúc thu hoạch, năm giá xuống thấp, là cả nhà mất thu nhập cùng một lúc. Thời tiết càng thất thường thì rủi ro này càng lớn.

Vườn đa dạng chia rủi ro theo nhiều chiều. Chiều thời gian: cây ngắn ngày cho thu trong vài tháng, cây dài ngày cho thu theo năm, nên lúc nào cũng có một nguồn đang chạy. Chiều thời tiết: cây chịu hạn và cây cần nước, cây chịu úng và cây cần đất cao, không cùng hỏng trong một kiểu thời tiết. Chiều thị trường: các cây có người mua khác nhau, giá lên xuống không cùng lúc.

Ngoài ra, vườn nhiều tầng giữ đất tốt hơn: tán cây cao che bớt nắng cho tầng dưới, rễ nhiều độ sâu khác nhau giữ đất trên dốc, lá rụng thành lớp phủ. Nhiều vùng ở Nam Bộ và Tây Nguyên đã có truyền thống vườn nhiều tầng như vậy từ lâu; thích ứng ngày nay là làm lại kiểu vườn đó có tính toán hơn.

Các kiểu trồng xen thường gặp

Mỗi kiểu hợp một hoàn cảnh. Một vườn có thể dùng nhiều kiểu ở các khu khác nhau.

KiểuCách làmHợp với
Xen theo hàngHai loại cây trồng xen kẽ hàng trên cùng thửaRau màu, cây họ đậu xen bắp
Xen theo tầngCây cao, cây trung bình, cây thấp, cây phủ đất trong cùng vườnVườn cây ăn trái, vườn nhà
Xen cây ngắn ngày trong cây dài ngàyTrồng màu giữa hàng cây lâu năm khi cây còn nhỏVườn mới trồng, chờ cây lớn
Luân canhĐổi loại cây giữa các vụ trên cùng thửaRuộng lúa màu, rau màu
Gối vụTrồng cây sau khi cây trước chưa thu xongTận dụng thời gian, né thời tiết xấu

Với hộ nhỏ, kiểu dễ bắt đầu nhất là xen cây ngắn ngày trong vườn cây lâu năm còn non, và luân canh trên thửa rau màu.

Luân canh lúa với một vụ màu hoặc cây họ đậu cũng giúp cắt vòng đời của một số sâu bệnh, cải thiện đất và giảm nước tưới trong vụ khô. Nhiều vùng đồng bằng đã chuyển một vụ lúa thiếu nước sang vụ màu theo cách này.

Nguyên tắc ghép cây hợp nhau

Rễ ở độ sâu khác nhau. Cây rễ sâu ghép với cây rễ nông để không tranh nước cùng một tầng đất.

Chiều cao và nhu cầu sáng khác nhau. Cây ưa sáng trồng ở tầng trên hoặc chỗ trống; cây chịu bóng trồng dưới tán. Cây thấp không đặt ở phía bị cây cao che gần hết ngày.

Có cây họ đậu. Cây họ đậu có nốt sần giúp đất thêm đạm, thân lá sau thu hoạch làm phân, làm lớp phủ.

Thời gian sinh trưởng lệch nhau. Hai cây cần nhiều nước cùng một lúc thì tranh nhau. Ghép cây có giai đoạn cần nước lệch nhau.

Không cùng sâu bệnh chính. Hai cây cùng họ, cùng loại sâu bệnh trồng sát nhau dễ lây lan. Hỏi khuyến nông về cặp cây nên tránh.

Dễ chăm, dễ thu hoạch. Ghép sao cho đi lại tưới, thu hái thuận tiện; vườn rối thì người chăm mệt và bỏ dở.

Ví dụ giả định: một vườn nhà ở vùng hay hạn và hay ngập

Nhà cô Thu có một mảnh vườn chừng vài công, phía trước cao, phía sau trũng gần mương. Trước đây cô trồng toàn một loại cây ăn trái. Năm hạn, cây ra hoa rụng nhiều; năm mưa dồn, phần vườn sau úng chết mấy cây. Thu nhập cả năm phụ thuộc vào một mùa trái.

Cô chia lại vườn. Phần cao trước nhà giữ cây ăn trái chính, dưới tán xen cây chịu bóng và một số rau gia vị. Hàng rào phía nắng trồng cây họ đậu leo, vừa che gió vừa lấy hạt. Phần sau trũng, cô lên liếp, trồng chuối và các cây chịu ẩm, rãnh giữa liếp để thoát nước và nuôi ít cá. Giữa các hàng cây non chưa giao tán, cô trồng màu ngắn ngày theo hai vụ.

Sau vài năm, thu nhập của vườn rải ra nhiều thời điểm: rau và màu cho tiền chợ hằng tháng, chuối cho thu quanh năm, cây ăn trái cho một mùa lớn. Một năm hạn làm giảm mùa trái nhưng màu và chuối vẫn có. Đây là ví dụ giả định để minh hoạ cách nghĩ; loại cây cụ thể phải theo đất, nước và đầu ra từng vùng.

Lập kế hoạch đa dạng hoá vườn nhà

Trước khi trồng thêm cây, nên có một kế hoạch trên giấy để tránh vườn thành rối.

  1. Vẽ sơ đồ vườn: chỗ cao, chỗ trũng, hướng nắng, nguồn nước, cây đang có.
  2. Ghi lại rủi ro chính của từng khu: khu hay khô, khu hay úng, khu bị gió.
  3. Chọn cây cho từng khu theo rủi ro đó, ưu tiên cây đã có người trong vùng trồng thành công.
  4. Xếp tầng và khoảng cách: tính chiều cao và độ rộng tán khi cây trưởng thành, không chỉ lúc mới trồng.
  5. Xếp lịch: cây nào thu tháng nào, cần nước nhiều tháng nào, để thu nhập và nhu cầu nước rải ra.
  6. Hỏi đầu ra cho mỗi loại cây mới trước khi trồng nhiều.
  7. Trồng dần qua các mùa, mỗi năm thêm một phần, không làm lại cả vườn một lúc.

Kế hoạch nên được xem lại mỗi năm cùng sổ ghi chép mùa vụ. Cây nào chăm tốn công mà thu ít thì thay, cây nào hợp thì nhân thêm.

Những lỗi hay gặp khi trồng xen

Trồng quá dày. Thấy đất trống là trồng thêm, vài năm sau tán giao nhau, cây tranh sáng, sâu bệnh tăng, năng suất giảm. Tính khoảng cách theo kích thước cây trưởng thành.

Ghép hai cây cùng khát nước. Mùa khô cả hai cùng thiếu nước, tranh nhau, cùng suy.

Quá nhiều loại, mỗi loại một ít. Không đủ lượng để bán cho thương lái, chỉ đủ ăn trong nhà. Đa dạng nhưng nên có vài cây chủ lực đủ lượng để bán.

Bỏ quên công chăm. Mỗi cây một lịch bón, tưới, thu hái khác nhau, vườn đa dạng tốn công quản lý hơn vườn một cây. Ghi lịch rõ ràng giúp đỡ rối.

Trồng cây lan mạnh không kiểm soát. Một số cây phủ đất hoặc cây leo lan nhanh, chèn ép cây chính. Hỏi người đã trồng trước khi đưa vào vườn.

Mua giống trôi nổi cho đủ loại. Vì muốn nhiều loại, nhiều người mua cây giống không rõ nguồn gốc, mang theo sâu bệnh vào vườn. Mua ở cơ sở rõ ràng, hỏi khuyến nông khi đưa cây mới vào.

Trồng xen trên đất dốc và vùng hay lũ

Trên đất dốc ở vùng núi và Tây Nguyên, mưa lớn dồn dập cuốn trôi lớp đất mặt nếu đất để trống. Trồng xen theo đường đồng mức, tức là các hàng cây chạy ngang sườn dốc chứ không chạy từ trên xuống, kết hợp hàng cây phân xanh hoặc cỏ chắn giữa các băng, giúp giữ đất và nước rất hiệu quả. Rễ nhiều tầng của vườn đa dạng cũng giữ sườn đất chắc hơn một loại cây trồng thuần.

Ở vùng hay lũ, cách chia rủi ro thường theo thời gian: thu hoạch cây ngắn ngày trước mùa lũ, để đất nghỉ hoặc để nước lũ mang phù sa vào trong mùa nước, rồi trồng lại khi nước rút. Cây lâu năm thì đặt trên phần đất cao, trên mô, phần đất thấp dành cho cây ngắn ngày, cây chịu ẩm. Vườn ở vùng này nên có ít nhất một nhóm cây thu hoạch được trước mùa nước lên.

Ở cả hai vùng, việc chọn cặp cây cụ thể nên dựa vào kinh nghiệm của nông dân địa phương và hướng dẫn của khuyến nông, vì đất dốc, đất bãi ven sông mỗi nơi một khác. Không nên chép nguyên mô hình từ vùng khác về.

Đa dạng không chỉ nằm trên cây trồng

Đa dạng hoá để chia rủi ro không dừng ở việc trồng nhiều cây. Đa dạng giống trong cùng một loại cây, với thời gian chín sớm muộn khác nhau, giúp né một đợt thời tiết xấu. Đa dạng lịch xuống giống, chia hai ba đợt, giúp không cả vụ trùng một đợt hạn hay mưa dồn. Đa dạng đầu ra, vừa bán tươi vừa sơ chế, vừa bán thương lái vừa bán qua hợp tác xã, giúp không phụ thuộc một người mua.

Ở cấp gia đình, đa dạng còn là kết hợp trồng trọt với chăn nuôi nhỏ, nuôi cá trong mương vườn, hay một nguồn thu ngoài nông nghiệp. Thân lá cây trồng làm thức ăn, phân chuồng bón lại cho cây, cá trong mương vừa có thu vừa tận dụng nước. Những vòng khép kín nhỏ như vậy giúp gia đình bớt phải mua vật tư và chịu được năm mất mùa tốt hơn.

Mức đa dạng phù hợp tuỳ sức lao động và kinh nghiệm của từng nhà. Bắt đầu từ một hai thay đổi nhỏ, làm quen, rồi mới mở rộng.

Câu hỏi thường gặp

Trồng xen có làm giảm năng suất cây chính không?

Có thể giảm nếu ghép sai, trồng quá dày hoặc hai cây tranh nước, tranh sáng. Ghép đúng theo nguyên tắc rễ khác tầng, chiều cao khác nhau, thời gian cần nước lệch nhau thì tổng thu của vườn thường ổn định hơn dù năng suất từng cây có thể thấp hơn trồng thuần.

Vườn cây ăn trái mới trồng nên xen cây gì?

Thường xen cây ngắn ngày như rau màu, cây họ đậu giữa các hàng khi cây chính còn nhỏ, để có thu trong lúc chờ và giữ đất không trống. Khi tán cây chính giao nhau thì giảm dần cây xen. Loại cụ thể nên hỏi khuyến nông địa phương.

Luân canh và trồng xen khác nhau thế nào?

Trồng xen là nhiều loại cây cùng có mặt trên thửa đất trong cùng thời gian. Luân canh là đổi loại cây giữa các vụ trên cùng thửa. Cả hai đều giúp chia rủi ro và cải thiện đất, có thể dùng kết hợp.

Đa dạng cây trồng có tốn nhiều công hơn không?

Thường tốn công quản lý hơn vì mỗi cây có lịch chăm và thu hoạch riêng. Bù lại, thu nhập rải đều quanh năm và ít rủi ro mất trắng. Lập lịch rõ ràng, không trồng quá nhiều loại giúp giảm gánh nặng.

Trồng xen cây họ đậu có lợi gì cho vườn?

Cây họ đậu có nốt sần ở rễ giúp đất thêm đạm, thân lá sau thu hoạch dùng làm phân xanh hoặc lớp phủ giữ ẩm. Nhiều loại đậu cũng ngắn ngày, cho thu nhanh, hợp xen giữa các hàng cây dài ngày.

Có nên trồng thật nhiều loại cây để an toàn nhất không?

Không nên trồng quá nhiều loại mà mỗi loại một ít, vì khó bán và khó chăm. Nên có vài cây chủ lực đủ lượng để bán, kèm một số cây phụ chia rủi ro về thời tiết và thời điểm thu hoạch.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138