Trong mùa nóng ẩm, đồ ăn đã nấu chín không nên để ở nhiệt độ phòng quá khoảng hai giờ, và vào những ngày rất nóng thì nên rút xuống khoảng một giờ, theo khuyến cáo an toàn thực phẩm phổ biến. Đồ ăn chưa dùng ngay phải làm nguội nhanh và cho vào tủ lạnh. Khi mất điện, giữ cửa tủ đóng kín; thịt, cá, sữa, đồ nấu sẵn đã ấm lên lâu thì bỏ, không ngửi hay nếm thử để quyết định.
Ngộ độc thực phẩm không chỉ đến từ quán xá. Rất nhiều ca bắt đầu từ chính bếp nhà: nồi canh để trên bếp từ trưa tới tối, cơm nguội để qua đêm ngoài mâm, tủ lạnh nhét chật trong đợt nắng nóng, hay mất điện cả buổi rồi vẫn tiếc không bỏ. Mùa nóng kéo dài hơn và những đợt mất điện giữa ngày nắng gắt khiến các tình huống này gặp nhiều hơn. Phần dưới là cách xử lý từng tình huống.
Vì sao trời nóng ẩm thì đồ ăn hỏng nhanh hơn
Phần lớn vi khuẩn gây ngộ độc sinh sôi mạnh trong khoảng nhiệt độ ấm, mà nhiệt độ trong bếp vào ngày hè nằm đúng khoảng đó. Ở nhiệt độ thích hợp, số vi khuẩn có thể tăng gấp đôi sau một khoảng thời gian ngắn, nên một nồi thức ăn để ngoài vài giờ có thể đã khác hẳn lúc vừa nấu, dù nhìn và ngửi vẫn bình thường.
Một số vi khuẩn còn sinh ra độc tố chịu nhiệt. Điều này có nghĩa là đun lại thật sôi không phải lúc nào cũng làm đồ ăn an toàn trở lại. Đây là lý do của lời khuyên quen thuộc: đừng để đồ ăn nằm ngoài quá lâu rồi tin rằng hâm lại là xong.
Độ ẩm cao cũng giúp nấm mốc phát triển trên đồ khô như bánh mì, lạc, ngô, gạo để lâu. Có loại nấm mốc sinh độc tố không bị phá huỷ khi nấu. Đồ khô bị mốc nên bỏ cả phần, không cắt bỏ chỗ mốc rồi dùng tiếp, nhất là với lạc, ngô, các loại hạt.
Khi mùa nóng kéo dài hơn và nhiều đợt nắng gắt liên tiếp, những thói quen bảo quản vốn ổn trong mùa mát bắt đầu không còn đủ. Gia đình cần chỉnh lại một vài nếp nhỏ trong bếp cho hợp với khí hậu đã khác, chứ không cần mua sắm gì nhiều.
Thời gian đồ ăn được để ngoài: mốc dễ nhớ cho bếp nhà
Bảng dưới gom những mốc thường được khuyến cáo trong an toàn thực phẩm, dùng để tham khảo. Khi không chắc đồ ăn đã để bao lâu, chọn bỏ.
| Tình huống | Mốc thời gian nên theo | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Đồ ăn chín để trên bàn, trên bếp ngày bình thường | Không quá khoảng hai giờ | Ăn xong cất ngay phần thừa vào tủ lạnh |
| Đồ ăn chín để ngoài trong ngày rất nóng, bếp nóng | Không quá khoảng một giờ | Nấu vừa đủ ăn, chia phần cất ngay từ đầu |
| Cơm, canh, thức ăn thừa trong tủ lạnh | Nên ăn trong một đến hai ngày | Hâm thật nóng đều, chỉ hâm phần sẽ ăn |
| Thịt, cá sống trong ngăn mát | Nấu trong một đến hai ngày | Chưa nấu thì cho vào ngăn đá |
| Đồ ăn mang đi làm, đi học không có túi giữ lạnh | Ăn trong buổi sáng | Dùng hộp giữ lạnh, chai nước đá để kèm |
Mốc thời gian chỉ là sàn an toàn chung. Đồ ăn có nước dừa, nước cốt, trứng sống, hải sản, nước chấm pha sẵn, rau sống trộn hỏng nhanh hơn, nên dùng càng sớm càng tốt.
Dùng tủ lạnh cho đúng trong mùa nóng
Đừng nhét chật. Tủ lạnh cần không khí lạnh lưu thông. Nhét kín các ngăn làm có chỗ không đủ lạnh, nhất là mùa nóng khi tủ đã phải chạy nhiều. Dọn đồ cũ, đồ hết hạn mỗi tuần.
Làm nguội nhanh rồi mới cất. Nồi canh, nồi thịt kho lớn nên chia ra hộp nhỏ, nông để nguội nhanh rồi cho vào tủ, không để nguyên nồi ngoài bếp cả buổi chờ nguội. Có thể đặt hộp vào chậu nước mát cho nguội nhanh hơn.
Đồ sống để ngăn dưới, đồ chín ở trên. Thịt cá sống đựng hộp kín, đặt ngăn dưới cùng để nước không nhỏ xuống đồ chín, rau ăn sống. Không để chung thớt, dao giữa đồ sống và đồ chín.
Mở tủ ít và nhanh. Mỗi lần mở tủ lâu là hơi lạnh thoát ra. Ngày nóng, cả nhà nên mở tủ khi đã biết lấy gì. Kiểm gioăng cửa tủ, gioăng hở làm tủ không giữ được lạnh.
Có một nhiệt kế tủ lạnh nếu được. Nhiệt kế nhỏ đặt trong ngăn mát giúp biết tủ có đủ lạnh không. Ngăn mát thường được khuyên giữ dưới khoảng năm độ. Tủ cũ, tủ để sát tường nóng có thể không đạt mức này trong đợt nắng gắt.
Khi mất điện giữa đợt nóng: giữ gì, bỏ gì
Việc đầu tiên khi mất điện là giữ cửa tủ lạnh đóng kín. Theo khuyến cáo phổ biến, tủ đóng kín có thể giữ ngăn mát đủ lạnh trong vài giờ, còn ngăn đá đầy giữ được lâu hơn nhiều so với ngăn đá vơi. Mỗi lần mở tủ để kiểm tra lại làm mất bớt thời gian đó.
Những gia đình ở nơi hay mất điện vào mùa nóng có thể chuẩn bị trước vài thứ rẻ: vài chai nước để sẵn trong ngăn đá cho đầy ngăn và làm đá giữ lạnh khi cần, một thùng giữ lạnh, ít túi đá. Khi biết trước có lịch cắt điện, chuyển đồ dễ hỏng như thịt, cá, sữa sang thùng giữ lạnh có đá, đóng kín.
Khi có điện lại, phân loại đồ trong tủ. Thịt, cá, hải sản, sữa, trứng đã nấu, đồ ăn nấu sẵn, nước chấm pha sẵn mà đã ấm lên lâu thì bỏ. Đồ trong ngăn đá còn tinh thể đá, còn lạnh cứng thì thường có thể cho đông lại hoặc nấu ngay. Rau củ nguyên, trái cây nguyên vỏ, đồ khô ít bị ảnh hưởng hơn.
Nguyên tắc quan trọng: không ngửi, không nếm thử để quyết định. Vi khuẩn và độc tố gây ngộ độc thường không làm đồ ăn đổi mùi vị rõ rệt. Tiếc vài trăm gam thịt còn hơn cả nhà phải vào viện.
Đi chợ, nấu nướng, mang cơm trong ngày nóng
Nhiều rủi ro nằm ở khâu trước khi đồ ăn vào tủ và sau khi ra khỏi bếp. Dưới đây là thứ tự việc nên làm trong một ngày hè.
- Đi chợ sớm khi trời còn mát, mua đồ khô và rau trước, thịt cá sau cùng, về nhà cất ngay.
- Không để thịt cá trong cốp xe, giỏ xe phơi nắng khi còn ghé nơi khác.
- Rửa tay trước khi nấu; rửa rau dưới vòi nước chảy; dùng thớt riêng cho đồ sống và đồ chín.
- Nấu chín kỹ thịt, cá, trứng; hạn chế món tái, gỏi sống trong những đợt nóng kéo dài.
- Nấu vừa đủ ăn trong bữa; phần dư chia hộp, làm nguội nhanh, cất tủ lạnh trong vòng một đến hai giờ.
- Mang cơm đi làm: dùng hộp kín, túi giữ lạnh, thêm một chai nước đá; cơm hộp nên ăn trong buổi, không để qua chiều.
- Đồ ăn hâm lại phải nóng đều tới giữa; không hâm đi hâm lại nhiều lần cùng một nồi.
Nước uống và nước đá cũng là nguồn rủi ro trong mùa nóng. Nước đá làm từ nguồn nước không rõ, để trong thùng không sạch có thể gây bệnh như đồ ăn. Ở nhà, làm đá từ nước đã đun sôi để nguội.
Ai cần cẩn thận nhất và món nào dễ gây ngộ độc
Trẻ nhỏ, người già, phụ nữ mang thai, người bệnh mạn tính. Ở những người này, ngộ độc dễ gây mất nước nhanh hoặc biến chứng nặng hơn. Đồ ăn cho họ nên nấu mới, ăn ngay, tránh món sống, tái.
Đồ hộp, đồ đóng gói phồng, móp, rỉ. Hộp phồng nắp, móp méo, rỉ sét, chảy nước nên bỏ, không mở thử. Đồ đóng gói tự làm, ủ kín lâu ngày không rõ cách làm cũng là nguồn rủi ro.
Cơm nguội để ngoài qua đêm. Cơm và các món tinh bột để ở nhiệt độ phòng lâu có thể sinh độc tố chịu nhiệt. Cơm thừa cho vào tủ lạnh sớm, ăn trong ngày hôm sau.
Hải sản, gỏi, món trộn trứng sống. Hỏng rất nhanh khi nóng. Mua ở nơi bảo quản lạnh tử tế, nấu và ăn ngay, không để dành.
Thức ăn ở tiệc, đám đông. Mâm cỗ bày ra từ sớm, để ngoài trời nóng nhiều giờ là tình huống ngộ độc tập thể hay gặp. Chủ nhà nên bày món nguội sau cùng, giữ đồ ăn trong tủ hoặc thùng lạnh tới lúc dọn.
Dấu hiệu phải đi khám và việc cần làm khi nghi ngộ độc
Phần lớn ngộ độc nhẹ gây đau bụng, nôn, tiêu chảy rồi đỡ sau một hai ngày nếu được uống đủ nước theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Nhưng các trường hợp dưới đây cần đi khám ngay, không tự xử lý tại nhà.
- Nôn liên tục, không uống được nước; tiêu chảy nhiều lần, phân có máu.
- Sốt cao, đau bụng dữ dội, bụng chướng.
- Dấu hiệu mất nước: khát nhiều, môi khô, tiểu ít hoặc không tiểu, mắt trũng, lả người.
- Nhìn mờ, nhìn đôi, sụp mi, khó nuốt, nói khó, yếu tay chân sau khi ăn: gọi cấp cứu ngay.
- Trẻ nhỏ, người già, phụ nữ mang thai, người có bệnh nền có biểu hiện ngộ độc.
- Nhiều người cùng ăn một bữa cùng có biểu hiện: đưa người bệnh đi khám và báo trạm y tế xã, phường.
Nếu nghi ngộ độc, giữ lại phần thức ăn còn thừa và bao bì, cất vào túi kín trong tủ lạnh, không ăn tiếp, để cơ quan y tế có thể kiểm tra khi cần. Không tự gây nôn cho người bệnh, không tự dùng thuốc cầm tiêu chảy hay kháng sinh theo lời mách.
Câu hỏi thường gặp
Đồ ăn chín để ngoài bao lâu thì nên bỏ?
Theo khuyến cáo an toàn thực phẩm phổ biến, đồ ăn chín không nên để ở nhiệt độ phòng quá khoảng hai giờ, ngày rất nóng thì khoảng một giờ. Quá mốc này nên bỏ, kể cả khi nhìn và ngửi vẫn bình thường, vì vi khuẩn gây ngộ độc thường không làm đổi mùi rõ rệt.
Mất điện bao lâu thì đồ trong tủ lạnh phải bỏ?
Nếu giữ cửa tủ đóng kín, ngăn mát thường giữ đủ lạnh trong vài giờ, ngăn đá đầy giữ lâu hơn. Khi có điện lại, thịt, cá, sữa, đồ nấu sẵn đã ấm lên lâu nên bỏ. Đồ đông lạnh còn tinh thể đá có thể cho đông lại hoặc nấu ngay.
Đun sôi lại thức ăn để lâu có hết độc không?
Không phải lúc nào cũng hết. Một số vi khuẩn sinh độc tố chịu nhiệt, đun sôi không phá huỷ được. Vì vậy cách an toàn là không để đồ ăn nằm ngoài quá lâu ngay từ đầu, cất tủ lạnh sớm, chứ không trông vào việc hâm lại.
Cơm nguội để qua đêm ngoài mâm có ăn được không?
Không nên, nhất là trong mùa nóng. Cơm và các món tinh bột để ở nhiệt độ phòng lâu có thể sinh độc tố chịu nhiệt. Cơm thừa nên cho vào tủ lạnh trong vòng một đến hai giờ sau bữa ăn và dùng trong ngày hôm sau.
Khi nào ngộ độc thực phẩm phải đi viện?
Đi khám ngay khi nôn liên tục, tiêu chảy nhiều hoặc có máu, sốt cao, đau bụng dữ dội, có dấu hiệu mất nước. Nhìn mờ, sụp mi, khó nuốt, yếu tay chân sau khi ăn thì gọi cấp cứu. Trẻ nhỏ, người già, phụ nữ mang thai bị ngộ độc nên khám sớm.
Mang cơm đi làm mùa nóng thế nào cho an toàn?
Dùng hộp kín, túi giữ lạnh kèm một chai nước đá, cất vào tủ lạnh nơi làm việc nếu có. Cơm hộp nên ăn trong buổi sáng hoặc trưa, không để tới chiều. Tránh mang các món dễ hỏng như gỏi, hải sản, món trộn trứng sống.