ThichUng.comThích Ứng
Chăn nuôi và thuỷ sản thích ứng

Mô hình lúa – tôm vùng ven biển: vì sao hợp đất nhiễm mặn và cái khó khi làm

Lúa – tôm luân canh theo mùa nước mặn ngọt ở ven biển: vì sao hợp đất nhiễm mặn, cách bố trí ruộng, lịch một năm và những cái khó người làm phải tính trước.

Wide aerial view of rice fields bordered by shrimp ditches in the coastal Mekong delta, farmer on a narrow earth bank, small sluice gate, bright midday sky

Lúa – tôm là cách luân canh theo mùa: mùa khô, khi nước mặn vào đồng, ruộng được dùng để nuôi tôm; mùa mưa, nước ngọt rửa bớt mặn thì cấy một vụ lúa. Mô hình hợp với đất ven biển nhiễm mặn theo mùa vì nó không chống lại nước mặn mà tận dụng nó, giảm rủi ro so với làm lúa ba vụ trên đất đã mặn hoặc nuôi tôm thâm canh liên tục. Cái khó là rửa mặn phụ thuộc lượng mưa, tôm có thể bệnh, và cả cánh đồng phải đồng lòng về lịch lấy nước.

Bài này giải thích mô hình ở mức nguyên lý cho hộ đang cân nhắc chuyển đổi hoặc mới làm. Thông số kỹ thuật cụ thể như độ mặn bao nhiêu thì cấy được, mật độ thả bao nhiêu khác nhau theo vùng và thay đổi theo năm, nên bạn cần hỏi khuyến nông, trạm thuỷ sản địa phương và những hộ làm lâu năm trong cùng cánh đồng.

Mô hình lúa – tôm vận hành thế nào

Ở nhiều vùng ven biển đồng bằng sông Cửu Long, nước sông và kênh rạch có hai mùa rõ: mùa khô nước mặn lấn sâu vào đất liền, mùa mưa nước ngọt từ mưa và từ thượng nguồn đẩy mặn ra. Làm lúa ba vụ trên những cánh đồng này ngày càng rủi ro vì vụ khô hay bị mặn tấn công. Lúa – tôm chọn cách sống theo nhịp đó: không cố giữ nước ngọt quanh năm.

Một ruộng lúa – tôm thường có mương bao chạy quanh hoặc dọc ruộng, sâu hơn mặt ruộng, bờ bao chắc và cống để lấy, xả nước. Mùa khô, nước lợ mặn được đưa vào, tôm sống trong mương và lên mặt ruộng khi ngập nước. Hết vụ tôm, khi mưa đã đủ, người làm xả nước mặn, giữ nước mưa trên ruộng để rửa mặn bề mặt, rồi cấy hoặc gieo lúa. Trong vụ lúa, tôm hoặc cua, cá có thể vẫn được nuôi xen ở mương với mật độ thấp tuỳ cách làm từng nơi.

Điểm cốt lõi là hai vụ hỗ trợ nhau. Gốc rạ và phần thân lúa sau thu hoạch phân huỷ thành nguồn thức ăn tự nhiên cho vụ tôm. Ngược lại, chất thải của tôm trên mặt ruộng góp phần làm màu cho vụ lúa. Nếu làm đúng, người nuôi dùng ít thức ăn công nghiệp và ít hoá chất hơn nhiều so với nuôi tôm ao chuyên.

Vì sao hợp với đất nhiễm mặn theo mùa

Biến nước mặn thành nguồn lợi theo mùa. Thay vì đắp đê ngăn mặn tốn kém và vẫn có năm thất bại, lúa – tôm dùng chính mùa mặn để nuôi tôm. Mùa mặn không còn là mùa bỏ hoang ruộng.

Giảm rủi ro dồn một chỗ. Thu nhập đến từ hai nguồn trong năm. Năm tôm kém thì còn lúa, năm lúa kém vì mưa ít thì vụ tôm vẫn có phần. Đây là cách chia rủi ro mà nhiều hộ ven biển đã chọn khi thời tiết khó đoán hơn.

Đầu vào thấp hơn nuôi tôm chuyên. Mật độ thả thường thấp, tôm sống nhờ nhiều vào thức ăn tự nhiên, nên vốn bỏ ra mỗi vụ ít hơn, hộ nhỏ cũng tham gia được.

Sản phẩm dễ đi theo hướng sạch. Vụ lúa trên đất có tôm hạn chế dùng thuốc bảo vệ thực vật vì sẽ ảnh hưởng đến tôm; vụ tôm ít hoá chất. Một số nơi đã có hợp tác xã làm theo hướng sinh thái, có liên kết bao tiêu; bạn nên hỏi kỹ điều kiện trước khi tham gia.

Lịch một năm của ruộng lúa – tôm (nguyên lý)

Thời điểm cụ thể khác nhau theo vùng và theo năm mưa sớm hay muộn. Bảng dưới chỉ mô tả thứ tự việc trong một năm điển hình để bạn hình dung:

Giai đoạnThời gian tương đốiViệc chính
Cải tạo ruộngCuối mùa mưa sang đầu mùa khôSên vét mương, gia cố bờ, sửa cống, phơi đáy
Vụ tômMùa khô, khi nước kênh đủ mặnLấy nước qua lắng lọc, thả giống, theo dõi nước, thu tỉa
Rửa mặnĐầu mùa mưaThu hoạch tôm, xả nước mặn, giữ nước mưa rửa mặt ruộng, đo độ mặn
Vụ lúaGiữa mùa mưaGieo cấy giống chịu mặn hợp vùng, có thể nuôi xen thuỷ sản ở mương
Thu lúaCuối mùa mưaThu hoạch, để lại rạ làm nguồn thức ăn tự nhiên cho vụ tôm sau

Mấu chốt của cả năm là giai đoạn rửa mặn. Gieo lúa khi mặt ruộng còn mặn là lý do thất bại phổ biến nhất của vụ lúa trong mô hình này. Đo độ mặn nước trên ruộng trước khi gieo, và hỏi khuyến nông về ngưỡng tham khảo cho giống đang dùng.

Những cái khó người làm phải tính trước

Cái khó đầu tiên là phụ thuộc vào mưa. Năm mưa đến muộn hoặc ít, nước ngọt không đủ rửa mặn, vụ lúa phải lùi lịch, có khi phải bỏ. Một số hộ có ao trữ nước ngọt để bổ sung, nhưng phần lớn vẫn trông vào trời. Người làm cần chấp nhận rằng có năm vụ lúa chỉ đạt thấp, và không vay mượn đầu tư lớn dựa trên giả định năm nào cũng trúng cả hai vụ.

Cái khó thứ hai là dịch bệnh trên tôm. Nước lấy chung từ kênh, ruộng này bệnh thì ruộng bên cạnh dễ bị theo. Con giống không rõ nguồn gốc, lấy nước không qua lắng là những đường dẫn bệnh vào ruộng. Khi tôm chết bất thường, cần báo cán bộ thuỷ sản hoặc thú y thuỷ sản ở xã, không xả nước ruộng bệnh ra kênh chung.

Cái khó thứ ba là công sức và vốn ban đầu để đào mương, đắp bờ, làm cống. Đây là khoản lớn với hộ nhỏ, và nếu bờ yếu thì mùa mưa lớn có thể vỡ, mất trắng cả tôm lẫn công sức. Ngoài ra, mô hình đòi hỏi kỹ năng ở cả hai nghề, trồng lúa trên đất mặn và nuôi tôm, nên người mới chuyển đổi thường mất vài vụ mới quen.

Giống tôm và nước vào ruộng: hai cửa chặn bệnh

Mua giống có nguồn gốc rõ ràng. Con giống là đường dẫn bệnh vào ruộng phổ biến nhất. Nên mua ở cơ sở có giấy kiểm dịch, hỏi rõ giống đã được thuần ở độ mặn gần với độ mặn ruộng nhà chưa. Giống rẻ không rõ nguồn có thể làm mất cả vụ, tốn hơn nhiều so với khoản tiết kiệm lúc mua.

Có chỗ lắng nước trước khi đưa vào ruộng. Nước kênh mùa khô thường đục và có thể mang mầm bệnh từ nơi khác. Một ao nhỏ hoặc đoạn mương dùng để lắng, để nước ổn định vài ngày rồi mới đưa vào ruộng giúp giảm rủi ro. Cách xử lý nước cụ thể nên hỏi kỹ thuật viên thuỷ sản địa phương.

Thả mật độ vừa phải. Sức chứa của ruộng lúa – tôm dựa vào thức ăn tự nhiên, không phải thức ăn công nghiệp. Thả dày để mong thu nhiều thường làm tôm thiếu thức ăn, nước nhanh bẩn và dễ bệnh. Hãy hỏi những hộ làm tốt trong cùng cánh đồng về mật độ họ dùng.

Theo dõi nước và tôm hằng ngày. Mỗi ngày đi thăm ruộng, nhìn màu nước, xem tôm có nổi đầu, tấp bờ hay bỏ ăn không, đo độ mặn sau những trận mưa lớn. Phát hiện sớm thì còn kịp xử lý, để vài ngày mới thấy thì thường đã muộn.

Làm chung cả cánh đồng: chuyện không làm một mình được

Lúa – tôm khó làm thành công ở từng thửa riêng lẻ. Nếu nhà này lấy nước mặn vào nuôi tôm trong khi nhà bên cạnh đang cần nước ngọt cho lúa, nước mặn thấm qua bờ sẽ làm hỏng lúa của nhà bên. Ngược lại, nhà nuôi tôm xả nước bệnh ra kênh thì cả cánh đồng chịu. Vì vậy, nơi làm tốt thường có tổ hợp tác hoặc hợp tác xã thống nhất lịch lấy nước, xả nước, lịch thả giống và lịch gieo cấy.

Làm chung còn giúp mua giống có nguồn gốc với số lượng lớn, có cán bộ kỹ thuật đi theo, và dễ thương lượng đầu ra hơn. Những việc như nạo vét kênh nội đồng, sửa cống chung cũng cần cả cộng đồng góp công. Khi xem xét chuyển đổi, hãy hỏi UBND xã và khuyến nông xem vùng mình đã được quy hoạch cho lúa – tôm chưa, cánh đồng có tổ hợp tác nào đang làm không.

Một điều cần lưu ý nữa là chuyển đất lúa sang lúa – tôm có liên quan đến quy hoạch và quy định sử dụng đất của địa phương. Trước khi đào mương, đắp bờ, nên hỏi chính quyền xã về thủ tục theo quy định hiện hành để không gặp rắc rối về sau.

Khi nào lúa – tôm không phải lựa chọn hợp

Mô hình không hợp với mọi nơi. Bạn nên cân nhắc kỹ hoặc tìm cách khác nếu gặp những điều sau:

  • Ruộng nằm ở vùng đã được quy hoạch giữ ngọt, có hệ thống cống ngăn mặn ổn định cho lúa nhiều vụ.
  • Không có nguồn nước lợ mặn đủ trong mùa khô, hoặc mặn vào quá thất thường không đủ cho một vụ tôm.
  • Đất phèn nặng, khi đào mương dễ xì phèn làm hỏng nước nuôi; cần hỏi kỹ thuật trước.
  • Cánh đồng xung quanh làm lúa ngọt, không có sự đồng thuận chuyển đổi chung.
  • Gia đình không đủ người hoặc vốn để làm bờ, cống chắc chắn ngay từ đầu.
  • Không có nguồn giống tôm rõ nguồn gốc gần vùng, phải mua giống trôi nổi.

Trong những trường hợp này, có thể còn những cách thích ứng khác như đổi giống lúa chịu mặn, đổi lịch vụ né mặn, chuyển sang cây trồng cạn hoặc nuôi thuỷ sản khác. Trao đổi với khuyến nông để chọn hướng hợp với ruộng của mình hơn là làm theo phong trào.

Câu hỏi thường gặp

Mô hình lúa tôm là gì?

Đó là cách luân canh trên cùng một ruộng theo mùa nước: mùa khô khi nước mặn vào thì nuôi tôm, mùa mưa khi nước ngọt rửa bớt mặn thì cấy một vụ lúa. Ruộng thường có mương bao, bờ chắc và cống để chủ động lấy, xả nước.

Vì sao lúa tôm hợp với vùng nhiễm mặn?

Vì mô hình tận dụng mùa mặn để nuôi tôm thay vì chống mặn tốn kém, đồng thời giữ được một vụ lúa trong mùa mưa. Thu nhập đến từ hai nguồn, rủi ro được chia ra, và đầu vào thấp hơn nuôi tôm chuyên hay cố làm lúa nhiều vụ trên đất mặn.

Vụ lúa trong mô hình lúa tôm hay thất bại vì sao?

Lý do phổ biến nhất là gieo cấy khi mặt ruộng chưa rửa đủ mặn, thường do mưa đến muộn hoặc ít. Cần đo độ mặn nước trên ruộng trước khi gieo, dùng giống chịu mặn hợp vùng và hỏi khuyến nông về ngưỡng tham khảo.

Có thể làm lúa tôm một mình trên ruộng nhà được không?

Rất khó làm tốt nếu chỉ một thửa riêng lẻ, vì lịch lấy nước mặn ngọt của các ruộng liền kề ảnh hưởng lẫn nhau và bệnh tôm lây qua nước chung. Nên tham gia tổ hợp tác hoặc hợp tác xã để thống nhất lịch thời vụ cả cánh đồng.

Chuyển ruộng lúa sang lúa tôm có cần xin phép không?

Việc chuyển đổi liên quan đến quy hoạch và quy định sử dụng đất của địa phương. Trước khi đào mương, đắp bờ, nên hỏi UBND xã về thủ tục theo quy định hiện hành và hỏi khuyến nông xem vùng mình có được quy hoạch cho mô hình này không.

Tôm trong ruộng lúa tôm bị chết thì làm gì?

Báo ngay cán bộ thuỷ sản hoặc thú y thuỷ sản ở xã để được hướng dẫn, không tự xả nước ruộng bệnh ra kênh chung vì sẽ làm bệnh lây sang ruộng khác. Ghi lại thời điểm, biểu hiện và tình trạng nước để người có chuyên môn đánh giá.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138