Khi vườn bị úng sau mưa lớn, việc gấp nhất là tháo nước ra khỏi vùng rễ càng sớm càng tốt, rồi để đất thông thoáng cho rễ thở lại; sau đó mới tính tỉa, bón và phòng bệnh. Rễ ngâm trong nước lâu thiếu không khí sẽ chết dần, và cây có thể chưa héo ngay mà vài tuần sau mới suy.
Mưa lớn dồn trong vài ngày đang xảy ra ở nhiều vùng với kiểu khó đoán hơn trước. Bài này đi qua lý do úng làm hại cây, việc trong một hai ngày đầu, cách nhìn cây đoán mức hư, chăm cây sau khi nước rút, khi nào cần hỏi khuyến nông, và cách làm vườn để những mùa sau ít úng hơn.
Vì sao úng nước giết rễ nhanh
Rễ cây cần không khí trong đất để thở. Đất bình thường có những khe nhỏ chứa không khí xen giữa các hạt đất. Khi nước đọng lại, các khe này đầy nước, rễ thiếu không khí, hoạt động hút nước và dinh dưỡng ngừng lại. Nghe có vẻ ngược đời, nhưng cây bị úng nhiều khi lại héo như thiếu nước, vì rễ đã không còn hút được.
Nếu tình trạng kéo dài, rễ non chết và thối, tạo điều kiện cho nấm bệnh trong đất tấn công. Mức chịu úng khác nhau rất nhiều giữa các loại cây: có cây chịu được vài ngày, có cây chỉ một hai ngày rễ đã hư. Cây đang mang trái, cây mới trồng và cây có bộ rễ vốn yếu thường chịu kém hơn.
Một điểm hay bị bỏ qua: úng không chỉ xảy ra khi thấy nước đứng trên mặt vườn. Đất sét chặt, liếp thấp, mạch nước ngầm dâng cao có thể làm vùng rễ ngập nước dù mặt đất trông chỉ hơi ướt. Đào một hố nhỏ ở mép tán, thấy nước rỉ đầy hố là vùng rễ đang úng.
Nhiệt độ cũng làm mọi thứ nặng thêm. Mưa lớn xen giữa những ngày nắng nóng khiến nước đọng trong vườn ấm lên, lượng không khí hoà trong nước càng ít, rễ ngạt nhanh hơn so với ngập trong mùa mát. Đây là lý do những đợt mưa dồn giữa mùa nóng thường gây hại nặng hơn người ta tưởng, dù nước rút chỉ sau một hai ngày.
Việc cần làm trong một hai ngày đầu
Thời gian là yếu tố quyết định. Ngay khi mưa ngớt và đi lại an toàn trong vườn, hãy làm theo thứ tự sau.
- Ngắt điện máy bơm, đèn vườn nếu đang ngập, kiểm tra an toàn điện trước khi lội vào vườn.
- Mở đường thoát: khơi rãnh, phá chỗ đất bồi chặn mương, mở cống hoặc dùng máy bơm tiêu nếu có, đưa nước ra mương chung.
- Đào rãnh tạm từ những chỗ trũng đọng nước ra mương gần nhất, ưu tiên khu có cây giá trị và cây trẻ.
- Cào bỏ lớp bùn, rác đọng quanh gốc để đất mặt thông thoáng, nhưng không cuốc sâu.
- Dựng lại cây đổ nghiêng nếu rễ chưa bật hẳn, chèn cọc chống tạm; cây bật gốc nặng thì hỏi người có kinh nghiệm trước khi dựng.
- Không đi lại nhiều trên đất đang nhão quanh gốc, vì giẫm làm đất chặt lại, rễ càng khó thở.
- Ghi lại khu nào ngập, ngập bao lâu, cao bao nhiêu, chụp ảnh nếu cần báo thiệt hại cho xã.
Nhìn cây đoán mức hư sau úng
Mấy ngày sau khi nước rút, quan sát cây để biết nên làm gì tiếp. Bảng chỉ giúp định hướng; tình trạng cụ thể nên nhờ cán bộ khuyến nông xem.
| Cây có biểu hiện | Mức ảnh hưởng thường gặp | Hướng xử lý |
|---|---|---|
| Lá vẫn xanh, chỉ hơi rũ rồi tươi lại | Nhẹ, rễ còn hoạt động | Giữ đất thoáng, theo dõi, chưa bón |
| Lá vàng, rụng rải rác | Một phần rễ đã hư | Giữ thoát nước, tỉa bớt trái, đợi rễ non mới bón nhẹ |
| Lá rũ cả ngày dù đất đã ẩm | Rễ hư nhiều, không hút được | Che bớt nắng gắt cho cây trẻ, giảm tải trái, hỏi khuyến nông |
| Rễ nâu đen, mềm nhũn, có mùi khó chịu | Thối rễ, có thể kèm nấm bệnh | Hỏi ngay cán bộ bảo vệ thực vật về cách xử lý |
| Vỏ gốc nứt, chảy nhựa, thối cổ rễ | Nặng, nguy cơ chết cây | Hỏi chuyên môn, cân nhắc trồng lại khi đất ổn |
Có thể kiểm tra rễ bằng cách đào nhẹ một góc ở mép tán. Rễ khoẻ thường có màu sáng, chắc; rễ hư thì sẫm màu, tuột vỏ khi kéo nhẹ.
Chăm cây sau khi nước rút
Rễ cần thời gian để mọc lại. Những tuần sau úng, việc chăm nên nhẹ tay:
- Giữ đất thông thoáng: xới rất nhẹ mặt đất đã khô se để phá lớp váng, không cuốc sâu làm đứt rễ.
- Chưa bón phân ngay: rễ hư không hút được, phân dễ làm cháy rễ. Đợi thấy rễ non, đọt non rồi mới bón nhẹ, chia nhỏ theo hướng dẫn.
- Tỉa bớt trái và cành hư để giảm tải cho bộ rễ đang yếu.
- Phủ lại gốc bằng lớp rơm mỏng khi đất đã ráo, để giữ ẩm ổn định, tránh nắng gắt sau mưa làm đất nứt.
- Theo dõi sâu bệnh trong vài tuần, vì sau úng cây yếu dễ bị bệnh rễ, bệnh lá. Thấy bất thường thì hỏi cán bộ bảo vệ thực vật, không tự phun theo lời đồn.
- Với rau màu ngắn ngày bị úng nặng, thường tính nhanh có nên gieo lại hay không thay vì cố giữ.
Trong giai đoạn này, nếu trời nắng gắt ngay sau mưa, cây trẻ có bộ rễ hư có thể cần che bớt nắng vài ngày bằng lưới hoặc tàu lá, vì rễ chưa hút đủ nước để bù cho lá.
Rau màu, cây ngắn ngày bị úng: cứu hay gieo lại
Với rau màu và cây ngắn ngày, bài toán khác cây ăn trái. Rau ăn lá ngập một hai ngày thường thối nhũn, vàng lá hàng loạt; cây họ bầu bí, cà, ớt bị úng dễ héo xanh rồi chết rải rác trong tuần sau đó. Vì chu kỳ ngắn, nhiều khi gieo lại nhanh hơn và chắc hơn là cố cứu luống đã hư nặng.
Cách quyết định: sau khi nước rút hai ba ngày, đếm thử một luống xem bao nhiêu phần trăm cây còn đứng, lá còn xanh, đọt còn tươi. Nếu phần lớn còn khoẻ, giữ lại và chăm nhẹ. Nếu phần lớn đã nhũn, héo, hãy dọn sạch, phơi đất cho ráo, lên lại liếp cao hơn rồi gieo đợt mới. Đừng để cây chết thối lại trên luống vì đó là nguồn bệnh cho đợt gieo sau.
Khi gieo lại, nên tính xem còn đủ thời gian trước đợt mưa lớn kế tiếp hoặc trước mùa khô không, và có nên đổi sang loại rau chịu ẩm tốt hơn cho đợt này. Hạt giống dự phòng để sẵn từ đầu mùa giúp gieo lại ngay, không phải chờ.
Ví dụ giả định: vườn cam sau đợt mưa dồn ba ngày
Vườn cam của nhà chú Lợi nằm ở chân đồi, mương thoát nhỏ. Một đợt mưa dồn ba ngày làm nước đọng giữa các hàng cây, có chỗ ngập tới mắt cá chân. Ngay khi mưa ngớt, chú cùng con trai khơi lại mương, đào rãnh tạm từ chỗ trũng nhất ra mương, sau nửa ngày nước rút khỏi mặt vườn.
Một tuần sau, phần lớn cây chỉ hơi vàng lá, nhưng một góc thấp nhất có mấy cây rũ suốt ngày. Chú đào thử mép tán thì thấy rễ nâu sẫm, tuột vỏ. Chú không tự mua thuốc mà nhờ cán bộ bảo vệ thực vật xã xem, được hướng dẫn cách xử lý và dặn chưa bón phân.
Mùa khô năm đó, chú nâng mô cho góc thấp, đào lại mương rộng và sâu hơn, nối ra mương chung của xóm. Ví dụ này là giả định, nhưng phản ánh trình tự đúng: tháo nước trước, quan sát sau, hỏi chuyên môn khi thấy rễ hư, rồi sửa vườn để lần sau không lặp lại.
Khi nào cần hỏi khuyến nông, bảo vệ thực vật
Nên hỏi chuyên môn khi thấy rễ thối nâu đen, gốc chảy nhựa, cây rũ kéo dài dù đất đã ráo, hoặc cả một khu vườn suy cùng lúc. Đây có thể là dấu hiệu bệnh rễ do nấm phát triển sau úng, cần xử lý đúng cách và đúng loại thuốc nếu cần dùng, do cán bộ bảo vệ thực vật hướng dẫn.
Cũng nên báo cho cán bộ nông nghiệp ở UBND xã khi thiệt hại lớn. Sau các đợt mưa lũ, xã thường thống kê thiệt hại; tuỳ quy định hiện hành, có thể có hỗ trợ giống, vật tư cho hộ bị thiệt hại. Ảnh chụp, ghi chép ngày ngập, diện tích, số cây hư là căn cứ quan trọng.
Không nên mua chế phẩm, thuốc theo quảng cáo "cứu rễ thần tốc". Nhiều trường hợp cây sẽ tự phục hồi nếu được thoát nước tốt và chăm nhẹ tay, còn trường hợp thối rễ nặng thì cần chẩn đoán đúng bệnh trước khi dùng bất cứ thứ gì.
Làm vườn ít úng cho những mùa sau
Lên liếp, trồng trên mô. Cây ăn trái ở vùng thấp nên trồng trên mô hoặc liếp cao để vùng rễ chính luôn nằm trên mực nước thường gặp. Mức cao bao nhiêu tuỳ địa hình và quy định nếu là đất lúa chuyển đổi.
Hệ thống mương thoát chủ động. Mương vườn phải nối được ra mương chung, có chỗ đặt máy bơm tiêu khi cần. Nạo vét định kỳ trước mùa mưa.
Bờ bao theo khu. Ở vùng thấp, nhiều vườn cùng làm bờ bao chung, có cống điều tiết, thay vì mỗi nhà đắp riêng đẩy nước sang nhau.
Chọn cây và gốc ghép chịu úng tốt hơn. Khi trồng mới ở vùng hay úng, hỏi khuyến nông về loại cây, gốc ghép phù hợp hơn với đất ẩm.
Tăng chất hữu cơ cho đất. Đất nhiều mùn tơi xốp, thoát nước tốt hơn đất sét chặt. Phủ gốc và bón phân hữu cơ hoai giúp cải thiện dần qua các năm.
Câu hỏi thường gặp
Cây bị ngập úng bao lâu thì chết?
Tuỳ loại cây, tuổi cây, đất và nhiệt độ. Có cây chịu được vài ngày, có cây chỉ một hai ngày đã hư rễ. Vì vậy cách an toàn là tháo nước ra khỏi vùng rễ càng sớm càng tốt, không đợi xem cây có héo hay không.
Vì sao cây bị úng lại héo như thiếu nước?
Vì khi đất ngập, rễ thiếu không khí và ngừng hút nước. Cây đứng trong nước mà vẫn không lấy được nước, nên lá rũ như thiếu nước. Nếu kéo dài, rễ sẽ thối và cây suy yếu dần.
Sau úng có nên bón phân ngay cho cây phục hồi không?
Không nên bón ngay. Rễ hư không hút được, phân dễ làm cháy rễ. Đợi đất ráo, cây ra rễ non và đọt non rồi bón nhẹ, chia nhỏ theo hướng dẫn của khuyến nông địa phương.
Làm sao biết rễ cây đã bị thối?
Đào nhẹ một góc ở mép tán và xem rễ. Rễ khoẻ thường sáng màu, chắc; rễ thối sẫm nâu đen, mềm, tuột vỏ khi kéo nhẹ, có thể có mùi khó chịu. Thấy rễ thối nhiều thì hỏi cán bộ bảo vệ thực vật.
Vườn hay bị úng thì nên làm gì lâu dài?
Lên liếp hoặc trồng trên mô, làm mương thoát nối với mương chung, cùng hàng xóm làm bờ bao có cống điều tiết, chọn cây và gốc ghép hợp đất ẩm, và tăng chất hữu cơ cho đất để thoát nước tốt hơn.
Vườn bị thiệt hại do mưa lớn có được hỗ trợ không?
Tuỳ từng đợt thiên tai và quy định hiện hành. Bà con nên báo thiệt hại cho UBND xã, giữ ảnh chụp và ghi chép về thời gian ngập, diện tích, số cây hư để làm căn cứ khi xã thống kê.