Vật nuôi bị stress nhiệt khi cơ thể không thải kịp lượng nhiệt nhận vào và tự sinh ra; dấu hiệu sớm dễ thấy nhất là thở nhanh, ăn ít đi, uống nhiều hơn và tìm chỗ mát nằm. Ở mức này, đưa vào chỗ mát, cho nước và gió thường đủ để con vật hồi lại. Khi đã thấy thở há miệng dồn dập không dịu, nằm bẹp không đứng dậy, run, loạng choạng hay co giật thì phải gọi thú y ngay, không chờ thêm.
Bài này giúp người nuôi phân biệt ba mức nặng nhẹ ở từng loài, biết việc cần làm ngay tại chuồng, những việc không nên làm và cách ghi chép để mùa nóng sau đỡ hơn. Bài không chẩn đoán bệnh và không nói về thuốc: một con vật mệt trong ngày nóng có thể là do nóng, cũng có thể do bệnh khác trùng lúc, và chỉ thú y khám tận nơi mới phân biệt được.
Stress nhiệt là gì và vì sao ngày càng hay gặp
Mỗi loài vật nuôi có một khoảng nhiệt độ và độ ẩm mà cơ thể thấy dễ chịu. Ra ngoài khoảng đó, con vật phải dồn sức để tự làm mát: thở nhanh hơn, uống nhiều hơn, ăn ít đi để giảm nhiệt sinh ra từ tiêu hoá, nằm duỗi trên nền mát. Nếu nóng kéo dài hoặc gắt quá mức con vật xoay xở được, cơ thể bắt đầu bị ảnh hưởng: tăng trọng chậm, gà đẻ ít và vỏ trứng mỏng, bò giảm sữa, khả năng sinh sản kém đi, và nặng nhất là sốc nhiệt rồi chết.
Điều đáng lưu ý là độ ẩm làm mọi thứ nặng thêm. Cùng một nhiệt độ, ngày oi ẩm khiến vật nuôi khổ hơn ngày nóng khô, vì hơi nước khó bay khỏi đường thở và da. Đó là lý do nhiều người nuôi thấy đàn mệt vào những ngày trời không quá nắng nhưng hầm hập, nhất là trước cơn mưa giông.
Ở nhiều vùng của Việt Nam, cơ quan khí tượng đã nêu xu thế các đợt nắng nóng xuất hiện thường hơn và kéo dài hơn. Với người chăn nuôi, điều đó có nghĩa là stress nhiệt không còn là chuyện vài ngày giữa hè mà có thể lặp lại nhiều đợt trong năm. Biết nhận ra sớm và có phản xạ đúng giúp đàn qua từng đợt mà không bị thiệt hại cộng dồn.
Dấu hiệu theo từng loài, từ nhẹ đến nặng
Bảng dưới gom những dấu hiệu người nuôi nhìn được bằng mắt. Đây là để nhận biết và quyết định khi nào cần hỗ trợ, không phải để tự chẩn đoán bệnh.
| Loài | Mức nhẹ — theo dõi | Mức vừa — làm mát ngay | Mức nặng — gọi thú y |
|---|---|---|---|
| Lợn | Nằm duỗi, tách xa nhau, nằm chỗ nền ướt, ăn chậm | Thở nhanh bằng bụng, thở há miệng, da đỏ hơn thường, bỏ ăn | Thở dồn dập không dịu, loạng choạng, nằm không dậy, run, co giật |
| Gà, vịt | Xoè cánh, đứng tách đàn, uống nhiều, ăn ít | Há mỏ thở liên tục, nằm sát nền, gà đẻ giảm rõ | Lờ đờ, nhắm mắt, ngã nghiêng, chết rải rác trong ngày |
| Bò, trâu | Tìm bóng mát, đứng nhiều hơn nằm, uống nhiều | Thở nhanh rõ, chảy nhiều nước dãi, giảm ăn, bò sữa giảm sữa | Thở há miệng lè lưỡi, loạng choạng, nằm không dậy, run |
Một dấu hiệu chung dễ thấy là đàn tách xa nhau và nằm im hơn thường lệ. Khi thấy cả đàn cùng có biểu hiện vào giờ nóng nhất thì gần như chắc là nóng; khi chỉ một vài con nặng hẳn trong khi cả đàn bình thường thì cần nghĩ đến bệnh khác và báo thú y.
Việc làm ngay khi thấy vật nuôi mệt vì nóng
Khi đã thấy dấu hiệu từ mức vừa trở lên, người nuôi có thể làm ngay những việc sau tại chuồng, theo thứ tự:
- Đưa con vật hoặc cả đàn vào chỗ có bóng mát và gió nhất; với gà, mở rộng chuồng, giảm mật độ ngay.
- Đảm bảo nước uống mát, sạch, đủ chỗ cho mọi con cùng uống; thêm máng tạm nếu cần.
- Tạo gió: mở hết rèm phía gió vào, đặt quạt thổi trực tiếp vào chỗ vật nuôi nằm.
- Với lợn, trâu, bò: làm ướt dần thân con vật bằng nước mát, bắt đầu từ chân và thân, rồi để gió thổi cho nước bay hơi.
- Ngừng cho ăn trong giờ nóng, không di chuyển, không tiêm, không cân hay làm việc gì khiến con vật hoảng.
- Đánh dấu những con nặng nhất, theo dõi mỗi lúc một lần cho tới khi trời mát hẳn.
Nếu sau khoảng một, hai giờ làm mát mà con vật vẫn thở dồn dập, vẫn nằm không dậy, hoặc có thêm con trở nặng, đó là lúc gọi thú y. Nhiều trường hợp chết vì nóng xảy ra vì người nuôi chờ quá lâu với hy vọng chiều mát sẽ tự đỡ.
Những con dễ trở nặng nhất trong đàn
Con béo, con nặng cân, con sắp xuất chuồng. Lợn thịt ở giai đoạn cuối, gà thịt gần ngày bán có khối cơ thể lớn, sinh nhiều nhiệt mà diện tích da để thải nhiệt lại ít so với cân nặng. Đây thường là nhóm chết đầu tiên trong những trưa nóng gắt, nên đi kiểm đàn hãy nhìn nhóm này trước.
Con đang mang thai, đang nuôi con, đang cho sữa. Nái chửa kỳ cuối, nái đang nuôi con, bò sữa đang cho sữa nhiều đều phải gánh thêm nhiệt từ việc nuôi bào thai hoặc tạo sữa. Chúng cần chỗ mát nhất trong chuồng và nước không bao giờ được thiếu.
Con mới nhập, mới chuyển chuồng, mới tiêm. Con vật vừa trải qua vận chuyển, đổi chỗ ở hay vừa tiêm phòng thường đã mệt sẵn, gặp thêm nóng thì dễ gục. Nếu có thể, sắp những việc này vào đợt trời mát, và theo dõi kỹ vài ngày sau đó.
Giống cao sản, giống nhập chưa quen khí hậu. Gà công nghiệp lớn nhanh, bò lai cao sản, lợn giống ngoại thường cho năng suất cao nhưng chịu nóng kém hơn giống địa phương. Nuôi những giống này thì chuồng và lịch chăm mùa nóng phải được chuẩn bị chu đáo hơn hẳn.
Khi nào phải gọi thú y, và gọi thì nói gì
Hãy gọi thú y ở xã hoặc người làm thú y quen biết ngay khi gặp một trong các trường hợp: con vật thở dồn dập không dịu sau khi đã được làm mát; loạng choạng, ngã, run hoặc co giật; nằm không đứng dậy; có máu hoặc dịch lạ ở mũi miệng; nhiều con chết trong thời gian ngắn; hoặc bạn không chắc đó là do nóng hay do bệnh. Với lợn nái đang mang thai, bò đang chửa, gà đẻ đang trong giai đoạn đỉnh, sự can thiệp sớm càng có giá trị.
Khi gọi, nói rõ những điều thú y cần để đánh giá từ xa: loài và số con, mấy con có biểu hiện, biểu hiện thế nào, bắt đầu từ khi nào, chuồng đang nóng tới mức nào so với mọi ngày, đã làm gì rồi, đàn có tiêm phòng đầy đủ không. Thông tin rõ giúp thú y quyết định có cần đến ngay hay hướng dẫn qua điện thoại trước.
Một việc quan trọng khác: nếu có chết bất thường nhiều con, đừng tự mổ khám, đừng bán chạy, đừng vứt xác ra kênh mương. Đợt nóng đôi khi trùng với dịch bệnh, và những việc đó có thể làm bệnh lan sang đàn hàng xóm. Báo thú y và chính quyền xã để được hướng dẫn xử lý đúng quy định hiện hành.
Những việc không nên làm
Không tự dùng thuốc hay chế phẩm theo lời mách. Mùa nóng hay có người mách thuốc hạ sốt, thuốc bổ, gói pha nước. Một số thứ có thể hữu ích nhưng chỉ khi dùng đúng loại, đúng cách theo thú y. Dùng sai có khi làm con vật nặng hơn, lại để lại tồn dư trong thịt, sữa, trứng.
Không ép ăn, ép uống. Con vật đang mệt nặng mà bị đổ nước, nhét thức ăn vào miệng rất dễ sặc. Hãy đặt nước ở chỗ con vật với tới được và để nó tự uống.
Không dội ào nước lạnh lên đầu. Làm mát quá gấp có thể gây sốc cho con vật đang kiệt sức. Làm ướt dần từ chân lên thân, kết hợp gió, là cách an toàn hơn.
Không di chuyển đàn giữa trưa. Dồn đàn sang chỗ khác vào giờ nóng nhất khiến con vật hoảng, chạy nhảy sinh thêm nhiệt. Nếu buộc phải chuyển, chờ tới chiều mát hoặc chuyển từng ít một, nhẹ nhàng.
Hậu quả lâu dài và cách ghi chép cho mùa sau
Stress nhiệt không chỉ gây thiệt hại trong ngày. Sau một đợt nóng kéo dài, người nuôi thường thấy lợn chậm lớn, gà đẻ thưa và trứng vỏ mỏng, bò sữa giảm sữa và mất thời gian để hồi lại, nái và bò phối giống khó đậu hơn. Những thiệt hại ngấm ngầm này cộng lại nhiều khi lớn hơn cả vài con chết, nhưng ít được tính vì không nhìn thấy ngay.
Cách đơn giản để mùa sau đỡ hơn là ghi chép. Một cuốn sổ nhỏ treo ở chuồng, mỗi ngày nóng ghi vài dòng: trời thế nào, giờ nào đàn mệt nhất, ô nào nặng nhất, đã làm gì, con nào phải gọi thú y, kết quả ra sao. Cuối mùa đọc lại, bạn sẽ thấy rõ chỗ nào trong chuồng cần cải tạo trước, nhóm vật nuôi nào cần chú ý, và lịch xuất bán, phối giống nên dời thế nào để tránh rơi vào tháng nóng nhất.
Ghi chép cũng giúp khi trao đổi với thú y và khuyến nông. Thay vì nói chung chung đàn hay bị nóng, bạn có thể đưa ra những ngày cụ thể, dấu hiệu cụ thể, và người có chuyên môn sẽ tư vấn sát hơn về cải tạo chuồng hay chọn giống chịu nóng tốt hơn cho những lứa sau.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao phân biệt lợn bị nóng với lợn bị bệnh?
Khi cả đàn cùng thở nhanh, nằm duỗi vào giờ nóng nhất và dịu lại khi trời mát hoặc được làm mát thì khả năng cao là do nóng. Khi chỉ vài con nặng hẳn, sốt kéo dài cả lúc trời mát hoặc có thêm biểu hiện lạ thì cần báo thú y để khám.
Gà há mỏ thở có phải lúc nào cũng nguy hiểm không?
Gà há mỏ thở là cách gà thải nhiệt nên thấy vào giờ nóng là chuyện thường gặp. Đáng lo khi gà há mỏ liên tục cả lúc trời đã dịu, lờ đờ, nằm sát nền, ngã nghiêng hoặc chết rải rác. Lúc đó cần làm mát ngay và gọi thú y.
Có nên cho vật nuôi uống nước pha điện giải khi trời nóng không?
Một số chế phẩm bổ sung có thể hữu ích trong đợt nóng nhưng nên dùng theo hướng dẫn của thú y hoặc cán bộ khuyến nông, đúng loại và đúng cách. Tự pha theo lời mách bảo có thể không đúng liều và không hợp với từng loài.
Bò bị nóng thường có biểu hiện gì đầu tiên?
Bò thường tìm chỗ bóng mát, đứng nhiều hơn nằm, uống nhiều nước hơn và thở nhanh hơn thường lệ. Mức nặng hơn là chảy nhiều nước dãi, giảm ăn, bò sữa giảm sữa rõ rệt. Thở há miệng lè lưỡi hoặc loạng choạng là lúc phải gọi thú y.
Vật nuôi chết nhiều con trong đợt nóng thì xử lý thế nào?
Không tự mổ khám, không bán chạy, không vứt xác ra kênh mương hay bãi đất. Hãy báo ngay thú y và chính quyền xã để được hướng dẫn xử lý theo quy định hiện hành, vì đợt nóng có thể trùng với dịch bệnh và lây sang đàn khác.
Stress nhiệt ảnh hưởng đến gà đẻ ra sao?
Gà đẻ bị nóng kéo dài thường đẻ thưa đi, trứng nhỏ hơn và vỏ mỏng dễ vỡ, có khi mất nhiều ngày sau đợt nóng mới hồi lại. Giữ chuồng thoáng, giảm mật độ, đủ nước mát và cho ăn giờ mát giúp giảm thiệt hại này.