Thích ứng với biến đổi khí hậu là điều chỉnh cách ở, cách làm nhà, cách làm ăn để giảm thiệt hại từ những thay đổi khí hậu đã và đang diễn ra, và tận dụng được thay đổi nếu có cơ hội. Nói gọn: khí hậu đổi thì nhà mình đổi theo, trước khi thiệt hại buộc mình phải đổi. Kê cao ổ điện ở nhà hay ngập, trữ nước mưa trước mùa mặn, dời lịch xuống giống để né đợt nóng đều là thích ứng.
Khái niệm này nghe như chuyện của hội nghị quốc tế, nhưng ông bà ta đã làm từ lâu: nhà sàn ở vùng lũ, ruộng nổi theo mùa nước ở Nam Bộ, cây trồng quanh nhà để chắn gió. Điều mới là nhịp độ. Những thứ trước đây vài chục năm mới gặp một lần nay đến dày hơn, nên kinh nghiệm cũ cần được xem lại. Phần dưới giải thích bằng ví dụ cụ thể và chỉ cách phân biệt thích ứng thật với việc chống đỡ tạm thời.
Định nghĩa ngắn và ba chữ cần nhớ
Trong tài liệu của Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi khí hậu (IPCC) và các văn bản của Việt Nam, thích ứng được hiểu là quá trình điều chỉnh của con người và hệ thống tự nhiên trước khí hậu hiện tại và khí hậu dự kiến, nhằm giảm tác hại hoặc tận dụng điều có lợi. Câu chữ có thể khác nhau giữa các tài liệu, nhưng cốt lõi giống nhau. Với một hộ gia đình, định nghĩa ấy gói lại thành ba chữ dễ nhớ.
Điều chỉnh: thích ứng là chủ động thay đổi một thứ gì đó, không phải chỉ chịu đựng rồi sửa chữa sau mỗi lần thiệt hại. Gia đình năm nào cũng lau dọn sau lũ mà không thay đổi gì trong nhà là đang chịu đựng, chưa phải thích ứng. Lâu dài: việc thích ứng có giá trị qua nhiều mùa, nhiều năm, chứ không chỉ cho một đợt bão. Giảm thiệt hại: thích ứng không xoá được rủi ro, nó làm cho cùng một trận nắng, trận ngập gây ít tổn thất hơn và nhà mình hồi lại nhanh hơn.
Ba chữ này giúp tự kiểm khi nghe một lời khuyên. Một việc vừa phải là thay đổi chủ động, vừa phải có ích nhiều năm, vừa phải giảm được thiệt hại thật, thì mới đáng gọi là thích ứng. Thiếu một trong ba, nó có thể vẫn tốt, nhưng thuộc loại khác.
Ví dụ đời thường: trong nhà, ngoài ruộng, ngoài phố
Cách dễ nhất để hiểu thích ứng là nhìn vào những việc cụ thể. Bảng dưới gom các ví dụ hay gặp ở nhiều vùng, mỗi dòng chỉ ra thay đổi khí hậu mà gia đình gặp phải và việc làm tương ứng.
| Nơi | Thay đổi đang gặp | Việc thích ứng | Vì sao gọi là thích ứng |
|---|---|---|---|
| Trong nhà ở phố | Mùa nóng dài hơn, đêm oi bức | Che nắng chiều cho tường hướng tây, mở lối gió xuyên phòng | Nhà mát hơn mọi mùa hè sau, không chỉ một đợt |
| Nhà vùng trũng | Mưa lớn dồn dập, nước rút chậm | Đặt ổ cắm, đồ điện, tủ giấy tờ ở độ cao an toàn | Lần ngập sau thiệt hại ít hơn hẳn |
| Ruộng ven biển | Nước mặn vào sâu hơn mùa khô | Xuống giống sớm hơn, trữ nước ngọt từ cuối mùa mưa | Lịch canh tác theo khí hậu mới |
| Vườn vùng hạn | Mùa khô kéo dài, thiếu nước tưới | Phủ gốc, tưới tiết kiệm, trồng xen cây chịu hạn | Vườn trụ được qua mùa khô gắt |
| Chuồng trại | Ngày nóng nhiều hơn | Mái cao, thông gió, nước uống đủ cho vật nuôi | Giảm vật nuôi yếu, chết vì nóng |
| Thôn xóm | Bão lũ khó đoán hơn | Lập sẵn danh sách hộ có người già, người bệnh cần giúp | Cộng đồng phản ứng nhanh và đều tay hơn |
Điểm chung của các ví dụ: việc làm không đòi hỏi công nghệ cao, mà đòi hỏi nhìn trước. Phần lớn các biện pháp hiệu quả nhất trong hộ gia đình là những thay đổi nhỏ, rẻ, làm một lần dùng nhiều năm. Các việc lớn như nâng nền, đổi cây trồng, đổi nghề thì cần tính kỹ hơn và thường cần hỏi người có chuyên môn.
Thích ứng khác ứng phó khẩn cấp ở chỗ nào
Ứng phó là việc trong lúc và ngay sau một đợt thiên tai. Chằng chống mái khi có tin bão, kê đồ khi nước lên, sơ tán người già, dọn bùn sau lũ. Đây là việc cần làm và cứu được người, của. Cách đọc bản tin, việc cần làm trong một hai ngày trước bão thuộc phần ứng phó, có nhiều tài liệu hướng dẫn riêng.
Thích ứng là việc làm trước, cho nhiều mùa. Ví dụ cùng là chuyện mái nhà: ứng phó là buộc bao cát lên mái tôn khi bão sắp vào; thích ứng là khi lợp lại mái thì chọn cách liên kết chắc với tường và xà gồ, để những trận bão sau không cần chằng vội nữa. Thích ứng làm cho việc ứng phó nhẹ đi.
Hai việc bổ sung cho nhau, không thay nhau. Nhà đã thích ứng tốt vẫn cần theo dõi cảnh báo và làm theo hướng dẫn của chính quyền khi có thiên tai lớn. Ngược lại, nhà chỉ biết ứng phó thì năm nào cũng mất công, mất của theo đúng một kiểu.
Một cách phân biệt nhanh. Hỏi xem việc đó còn có ích không khi trời yên. Ổ điện đặt cao vẫn ở đó khi không có lũ, vẫn bảo vệ cho lần sau: đó là thích ứng. Bao cát chất trước cửa sẽ được dọn đi sau khi nước rút: đó là ứng phó.
Ba mức thích ứng: chống đỡ, điều chỉnh, chuyển đổi
Mức chống đỡ. Giữ nguyên cách sống cũ nhưng gia cố để chịu được nhiều hơn: đắp bờ ao cao thêm, gia cố mái, lắp thêm quạt. Mức này nhanh, dễ làm, nhưng có giới hạn: khi thời tiết vượt quá sức chịu đã tính, công gia cố có thể mất trắng.
Mức điều chỉnh. Thay đổi một phần cách làm: đổi giống, đổi lịch thời vụ, sắp lại phòng ngủ sang phía mát, chuyển nuôi con khác chịu nóng tốt hơn. Đây là mức mà phần lớn hộ gia đình làm được, chi phí vừa phải, hiệu quả rõ trong vài vụ.
Mức chuyển đổi. Thay đổi căn bản: bỏ lúa chuyển sang mô hình khác trên đất đã mặn, chuyển một phần lao động sang nghề khác, dời nhà khỏi chỗ sạt lở. Mức này tốn kém, nhiều rủi ro và cần tính kỹ, thường đi cùng quy hoạch, hỗ trợ của địa phương.
Chọn mức nào. Không có mức nào luôn đúng. Cách khôn ngoan là làm việc chống đỡ rẻ tiền ngay, thử việc điều chỉnh trên một phần nhỏ, và theo dõi vài năm trước khi đi tới chuyển đổi. Ghi chép thiệt hại mỗi năm là cơ sở tốt nhất để biết lúc nào mức thấp không còn đủ.
Vì sao bây giờ phải bàn chuyện này
Các báo cáo khí hậu của cơ quan khí tượng Việt Nam và của IPCC cùng nêu một số xu thế đã quan sát được: nhiệt độ trung bình tăng, số ngày nắng nóng nhiều hơn ở nhiều nơi, mưa lớn cực đoan có xu hướng tăng, mực nước biển dâng dần và xâm nhập mặn vào sâu hơn trong một số mùa khô. Mức độ cụ thể khác nhau theo vùng và theo kịch bản. Con số chính xác cho tỉnh mình nên tra trong kịch bản biến đổi khí hậu do cơ quan nhà nước công bố, hiện thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường.
Điều đáng lo không chỉ là trời nóng hơn một chút. Mọi kinh nghiệm canh tác, xây nhà, chọn chỗ ở của ông bà dựa trên khí hậu của mấy chục năm trước. Khi khí hậu dịch chuyển, những kinh nghiệm ấy vẫn quý nhưng không còn đủ: mốc nước lũ cũ không còn là mốc cao nhất, lịch thời vụ quen thuộc có lúc trùng đúng đợt mặn, đợt nóng.
Thích ứng cũng có tính thời điểm. Làm sớm thì rẻ: khi xây nhà mới, nâng nền thêm một ít chỉ là một khoản trong dự toán; còn khi nhà đã xây xong, nâng nền là cả một công trình. Đó là lý do nên hiểu khái niệm từ trước khi đứng trước quyết định lớn.
Bốn câu hỏi để bắt đầu thích ứng trong nhà mình
Không cần chờ một kế hoạch lớn. Ngồi cả nhà lại, trả lời bốn câu dưới đây, ghi ra giấy, là đã có điểm khởi đầu đúng hướng hơn phần lớn các lời khuyên chung chung.
- Năm năm qua, nhà mình bị thời tiết làm thiệt hại ở đâu: nóng, ngập, hạn, mặn, gió bão, hay bệnh tật theo mùa? Ghi cả những lần nhỏ, vì thiệt hại nhỏ lặp lại thường cộng dồn lớn hơn một lần lớn.
- Thứ gì trong nhà và trong sinh kế đắt nhất, khó thay nhất nếu hỏng: giấy tờ, xe, máy bơm, vườn cây lâu năm, đàn vật nuôi, sức khoẻ người già?
- Trong những thứ đó, thứ nào đang nằm đúng đường của rủi ro: ở tầng trệt chỗ hay ngập, ở phía tường bị nắng chiều, ở mảnh đất sát bờ sông?
- Việc nào rẻ, làm được ngay trong tháng này để giảm phần rủi ro lớn nhất? Làm việc đó trước, rồi mới tính tới việc tốn kém hơn.
Bốn câu này cũng là khung để đọc mọi bài hướng dẫn khác: một lời khuyên chỉ có ích khi nó trúng vào rủi ro thật của chính nhà mình, không phải rủi ro trung bình của cả nước.
Những hiểu lầm thường gặp
"Thích ứng là việc của nhà nước." Nhà nước làm đê, hồ chứa, quy hoạch, cảnh báo sớm. Nhưng hàng triệu quyết định nhỏ như đặt ổ điện ở đâu, trồng cây gì, trữ bao nhiêu nước thì chỉ gia đình mới làm được. Hai phần cần nhau.
"Thích ứng là chấp nhận thua, khỏi cần giảm phát thải." Thích ứng lo cho hậu quả đã đến; giảm phát thải lo cho hậu quả đừng nặng thêm. Bỏ một trong hai là thiếu.
"Thích ứng phải tốn nhiều tiền." Nhiều việc gần như không tốn: đổi giờ làm đồng, sắp lại chỗ ngủ, trồng một hàng cây che nắng, cất giấy tờ lên cao. Việc tốn kém thì làm dần theo khả năng.
"Làm một lần là xong." Khí hậu còn thay đổi, nên việc thích ứng cần xem lại sau mỗi vài mùa. Thứ hôm nay đủ có thể mai sau không còn đủ.
Câu hỏi thường gặp
Thích ứng với biến đổi khí hậu có phải chỉ dành cho vùng ven biển không?
Không. Vùng ven biển gặp nước dâng và mặn, nhưng vùng núi gặp sạt lở và lũ quét, vùng cao nguyên gặp hạn, thành phố gặp nóng và ngập. Mỗi nơi có rủi ro riêng nên việc thích ứng cũng khác nhau, nhưng nơi nào cũng cần.
Thích ứng và phòng chống thiên tai có giống nhau không?
Có phần chồng lên nhau. Phòng chống thiên tai tập trung vào bão, lũ, sạt lở và việc ứng phó khi chúng xảy ra. Thích ứng rộng hơn, gồm cả những thay đổi chậm như nóng dần, mặn dần, mùa vụ lệch đi, và chú trọng việc làm trước cho nhiều năm.
Một gia đình bình thường nên bắt đầu thích ứng từ đâu?
Bắt đầu từ thiệt hại mình đã từng chịu. Liệt kê những lần thời tiết gây hại trong vài năm qua, chọn rủi ro lặp lại nhiều nhất, rồi tìm một việc rẻ làm ngay để giảm nó. Việc lớn hơn tính sau khi đã có ghi chép.
Có cần chờ tới khi có kịch bản khí hậu chi tiết cho xã mình mới làm không?
Không cần chờ. Những việc vừa có lợi khi trời bình thường vừa giảm thiệt hại khi thời tiết xấu thì làm lúc nào cũng đáng. Kịch bản chi tiết cần cho quyết định lớn như xây nhà, đổi cây trồng lâu năm, khi đó nên hỏi cán bộ chuyên môn ở địa phương.
Thích ứng có làm giảm được biến đổi khí hậu không?
Bản thân thích ứng không làm khí hậu bớt thay đổi; đó là phần việc của giảm phát thải. Tuy vậy có những việc làm được cả hai, ví dụ trồng cây quanh nhà vừa che nắng vừa giữ một ít các-bon, hay nhà thông gió tốt vừa mát vừa bớt dùng điện.
Học sinh nên hiểu khái niệm thích ứng ngắn gọn thế nào?
Có thể hiểu là con người thay đổi cách sống, cách sản xuất để giảm thiệt hại do khí hậu đã thay đổi gây ra. Kèm một ví dụ cụ thể ở địa phương mình, như trữ nước ngọt mùa khô hay nâng nền nhà vùng ngập, là đủ để bài làm rõ ràng.