Giảm nhẹ là bớt lượng khí nhà kính thải ra hoặc tăng lượng được hấp thụ, để khí hậu không nóng lên thêm nữa. Thích ứng là điều chỉnh cách sống và sản xuất để chịu được khí hậu đã và sẽ thay đổi. Một bên nhắm vào nguyên nhân, một bên nhắm vào hậu quả, và cần cả hai vì phần thay đổi đã xảy ra thì không đảo ngược được nhanh, còn nếu không giảm nhẹ thì thích ứng sẽ ngày càng tốn kém và có lúc không làm nổi.
Hai từ này hay đi cạnh nhau trong sách giáo khoa và văn bản nhà nước, nên dễ bị dùng lẫn. Phần dưới giải thích từng khái niệm, so sánh trong một bảng, nêu các việc trong gia đình làm được cả hai một lúc, và chỉ ra những trường hợp hai hướng va chạm nhau để tránh.
Giảm nhẹ là gì, nói bằng chuyện trong nhà
Khí hậu nóng lên chủ yếu do khí nhà kính, nhiều nhất là khí các-bon-níc từ đốt than, xăng dầu, khí đốt, cùng với khí mê-tan từ ruộng lúa ngập nước, chăn nuôi, rác hữu cơ chôn lấp. Các khí này giữ nhiệt lại trong bầu khí quyển như một tấm chăn. Giảm nhẹ là làm cho tấm chăn ấy đừng dày thêm: thải ít đi, hoặc giúp cây cối, đất, rừng hút lại nhiều hơn.
Ở cấp quốc gia, giảm nhẹ là chuyển sang điện gió, điện mặt trời, dùng năng lượng tiết kiệm trong nhà máy, giữ rừng. Việt Nam đã nêu cam kết phát thải ròng bằng không vào năm 2050 tại hội nghị khí hậu năm 2021, và là thành viên của Thỏa thuận Paris. Ở cấp gia đình, giảm nhẹ là những việc quen thuộc: tắt thiết bị không dùng, chọn đồ điện tiết kiệm năng lượng, đi chung xe, không đốt rơm rạ ngoài đồng, ủ phân thay vì đốt rác, tưới khô xen kẽ trên ruộng lúa nếu được khuyến nông hướng dẫn.
Đặc điểm quan trọng của giảm nhẹ: lợi ích là chung cho cả thế giới và đến chậm. Một tấn khí thải bớt ở làng mình giúp khí hậu toàn cầu như một tấn bớt ở bất kỳ đâu. Vì vậy giảm nhẹ cần sự góp sức của rất nhiều người cùng lúc.
Thích ứng là gì, đặt cạnh giảm nhẹ
Thích ứng thì ngược lại: lợi ích nằm ngay tại chỗ và đến khá nhanh. Nhà mình nâng ổ điện lên cao thì lần ngập tới nhà mình đỡ thiệt hại, không ai khác hưởng thay. Vườn mình phủ gốc giữ ẩm thì mùa khô năm nay cây mình đỡ héo. Chính vì lợi ích rõ ràng và gần, nhiều gia đình tự làm thích ứng mà không cần ai vận động.
Thích ứng cũng có mặt hạn chế. Nó không làm cho nguyên nhân bớt đi, nên nếu khí hậu tiếp tục nóng lên nhanh, biện pháp hôm nay sẽ đến lúc không còn đủ. Có giới hạn mà thích ứng không vượt qua được: khi đất mặn quá mức thì không giống lúa nào trồng được, khi bờ sông lở sâu thì không gia cố nào giữ nổi căn nhà. Các báo cáo của IPCC gọi đó là giới hạn của thích ứng.
Vì vậy hai hướng không phải là chọn một bỏ một. Giảm nhẹ giữ cho thay đổi khí hậu nằm trong mức con người còn thích ứng được; thích ứng giúp con người sống qua phần thay đổi đã không tránh được.
So sánh nhanh trong một bảng
Bảng dưới đặt hai hướng cạnh nhau theo những tiêu chí hay được hỏi. Dùng bảng này khi cần phân biệt nhanh, nhất là khi làm bài tập hoặc đọc tin tức về các chương trình khí hậu.
| Tiêu chí | Giảm nhẹ | Thích ứng |
|---|---|---|
| Nhắm vào | Nguyên nhân: khí nhà kính | Hậu quả: nóng, hạn, mặn, ngập, bão |
| Ai hưởng lợi | Cả thế giới, chia đều | Chính nơi làm, người làm |
| Thấy kết quả khi nào | Chậm, nhiều năm đến nhiều chục năm | Nhanh, thường ngay mùa sau |
| Ví dụ trong nhà | Tiết kiệm điện, không đốt rơm rạ, ủ phân | Che nắng tường tây, trữ nước, kê đồ cao |
| Ví dụ cấp quốc gia | Điện gió, điện mặt trời, giữ rừng | Đê, hồ chứa, cảnh báo sớm, giống chịu mặn |
| Câu hỏi để nhận ra | Việc này có bớt khí thải không? | Việc này có bớt thiệt hại cho mình không? |
Có những việc không nằm gọn trong một cột. Đó chính là nhóm nên ưu tiên, vì một đồng bỏ ra được hai lần lợi, như phần tiếp theo trình bày.
Những việc vừa thích ứng vừa giảm nhẹ
Trồng cây bóng mát quanh nhà. Cây che nắng tường và sân giúp nhà mát, đó là thích ứng; nhà mát thì bật điều hoà ít đi và cây hút một phần các-bon, đó là giảm nhẹ. Cần chọn cây đúng chỗ để rễ không phá móng.
Nhà thông gió tự nhiên tốt. Lối gió xuyên phòng giúp chịu được đợt nóng kể cả khi mất điện, đồng thời giảm hoá đơn điện quanh năm.
Giữ và trồng rừng ngập mặn. Rừng chắn sóng, giảm xói lở bờ biển cho làng ven biển, và đất rừng ngập mặn tích trữ nhiều các-bon. Đây là ví dụ hay được nhắc trong các chương trình quốc gia.
Tưới tiết kiệm và phủ gốc. Vườn bớt khát nước mùa khô, máy bơm chạy ít giờ hơn nên tốn ít nhiên liệu, điện.
Ủ phân, làm khí sinh học từ chất thải chăn nuôi. Chuồng trại sạch hơn, bớt mùi và bệnh khi trời nóng ẩm; khí mê-tan được thu lại thay vì bay ra không khí. Cần làm đúng kỹ thuật, hỏi khuyến nông trước khi xây hầm.
Khi hai hướng va chạm nhau
Điều hoà là ví dụ rõ nhất. Bật điều hoà giúp người già, người bệnh qua đợt nóng, đó là thích ứng cần thiết. Nhưng nếu cả thành phố chỉ trông vào điều hoà, điện tiêu thụ tăng, khí thải tăng, hơi nóng thải ra phố lại làm phố nóng thêm. Cách khôn ngoan là làm nhà mát trước bằng che nắng, thông gió, rồi dùng điều hoà cho đúng lúc, đúng người cần.
Bê tông hoá để chống ngập. Đổ bê tông kín sân, nâng đường bằng cách làm cứng mặt đất có thể giải quyết ngập cho một nhà nhưng đẩy nước sang nhà bên cạnh và làm phố nóng hơn. Đây là một dạng thích ứng sai cách.
Máy bơm chạy dầu cho vùng hạn. Giúp cứu vườn trước mắt nhưng tốn nhiên liệu và có thể làm cạn mạch nước ngầm. Nên kết hợp với trữ nước mưa, tưới tiết kiệm để giảm số giờ bơm.
Nguyên tắc chung. Trước một việc thích ứng, hỏi thêm một câu: việc này có làm khí thải tăng mạnh hoặc đẩy rủi ro sang người khác không? Nếu có, tìm cách làm khác hoặc làm kèm biện pháp bù lại.
Ví dụ giả định: một xã ven biển làm cả hai việc
Hình dung một xã ven biển Nam Bộ, đất trồng lúa xen nuôi tôm, mùa khô hay bị mặn vào sâu, mùa mưa có triều cường. Đây là ví dụ giả định, ghép từ những việc thường được nhắc trong các chương trình thích ứng, để thấy hai hướng đặt cạnh nhau trong đời sống ra sao.
Phần thích ứng: các hộ đào thêm ao trữ nước ngọt từ cuối mùa mưa, chuyển một phần ruộng sang mô hình lúa – tôm theo hướng dẫn của khuyến nông, nâng nền bếp và kê cao đồ điện ở những nhà hay bị triều cường tràn vào, thôn lập danh sách người già sống một mình để thăm hỏi khi có đợt nóng hay đợt triều cao. Mỗi việc này giảm thiệt hại ngay trong mùa tới cho chính những hộ làm.
Phần giảm nhẹ: xã vận động không đốt rơm rạ sau thu hoạch mà gom lại ủ phân hoặc trồng nấm, khuyến khích hộ chăn nuôi làm hầm khí sinh học để đun nấu, trường học thay đèn tiết kiệm điện. Từng việc nhỏ, nhưng cộng lại làm lượng khí thải của xã giảm, và nhiều việc còn giúp hộ dân bớt chi tiêu.
Phần làm được cả hai: cả xã cùng trồng và giữ dải rừng ngập mặn ngoài đê. Rừng giảm sóng, giữ đất, che chắn cho đê và ruộng phía trong, đồng thời tích trữ các-bon. Bài học rút ra từ ví dụ: không cần chọn giữa hai hướng, chỉ cần biết việc nào thuộc hướng nào để không bỏ sót.
Gia đình nên chia sức thế nào giữa hai việc
Một hộ gia đình không thể làm hết mọi việc. Dưới đây là cách chia ưu tiên hợp lý cho đa số gia đình Việt, nhất là ở nông thôn và vùng hay gặp thiên tai.
- Ưu tiên thích ứng cho những rủi ro đe doạ tính mạng, sức khoẻ và sinh kế chính của gia đình: ngập, sạt lở, nắng nóng với người già, mất mùa. Đây là việc không ai làm thay mình được.
- Chọn các biện pháp thuộc nhóm làm được cả hai việc khi có thể, như cây xanh, thông gió, tưới tiết kiệm, vì chúng đem lại lợi ích kép.
- Giảm nhẹ ở những chỗ vừa tiết kiệm tiền vừa ít phiền: tắt thiết bị thừa, chọn đồ điện tiết kiệm năng lượng khi phải mua mới, không đốt rơm rạ và rác.
- Tham gia việc chung của thôn xóm, tổ dân phố như trồng cây, giữ rừng, giữ kênh mương thông thoáng. Phần việc chung thường là nơi hai hướng gặp nhau rõ nhất.
- Tránh những lựa chọn chỉ có lợi trước mắt mà làm hại lâu dài, như lấp ao, chặt cây để mở rộng sân bê tông.
Với học sinh, cách nhớ đơn giản là: giảm nhẹ là bớt làm nóng trái đất, thích ứng là sống khoẻ khi trái đất đã nóng hơn. Ví dụ đi kèm nên lấy từ chính địa phương mình để bài làm có sức nặng.
Câu hỏi thường gặp
Giảm nhẹ biến đổi khí hậu có phải là giảm nhẹ thiên tai không?
Không. Giảm nhẹ biến đổi khí hậu là giảm khí nhà kính để khí hậu không nóng thêm. Giảm nhẹ thiên tai là làm cho thiên tai gây ít thiệt hại hơn, gần với nghĩa thích ứng và phòng chống thiên tai. Hai cụm từ dễ nhầm, nên đọc kỹ ngữ cảnh.
Nước đang phát triển như Việt Nam nên ưu tiên thích ứng hay giảm nhẹ?
Văn bản chính sách của Việt Nam đặt cả hai cùng lúc, trong đó thích ứng được nhấn mạnh vì Việt Nam là một trong những nước chịu tác động nặng. Với hộ gia đình, thích ứng thường là việc gấp hơn, còn giảm nhẹ làm ở những chỗ vừa tiết kiệm vừa dễ làm.
Trồng cây xanh thuộc thích ứng hay giảm nhẹ?
Thuộc cả hai. Cây che nắng làm nhà và phố mát hơn, giữ đất chống xói lở, đó là thích ứng; cây hấp thụ các-bon trong quá trình lớn lên, đó là giảm nhẹ. Đây là lý do cây xanh được nhắc trong cả hai nhóm biện pháp.
Một gia đình giảm phát thải thì có ý nghĩa gì khi cả thế giới còn thải nhiều?
Phần của một hộ nhỏ, nhưng nhiều việc giảm nhẹ trong nhà cũng tiết kiệm tiền và làm nhà mát, sạch hơn. Khi hàng triệu hộ cùng làm, tổng lượng giảm trở nên đáng kể. Việc chính vẫn nằm ở năng lượng và công nghiệp, cần chính sách lớn.
Thích ứng có bao giờ làm khí hậu tệ hơn không?
Có, khi biện pháp thích ứng dùng nhiều năng lượng hoặc phá hệ tự nhiên, như chỉ trông vào điều hoà, bê tông hoá toàn bộ, chặt rừng ngập mặn làm đầm. Các trường hợp này được xếp vào nhóm thích ứng sai cách và nên tránh.
Khi làm bài kiểm tra, cách phân biệt nhanh hai khái niệm là gì?
Hỏi xem biện pháp đó tác động vào khí thải hay tác động vào thiệt hại. Bớt khí thải hoặc tăng hấp thụ khí là giảm nhẹ; bớt thiệt hại khi nóng, hạn, mặn, ngập là thích ứng. Biện pháp làm được cả hai thì nêu rõ cả hai mặt.