ThichUng.comThích Ứng
Hiểu đúng về thích ứng

Rủi ro khí hậu của một gia đình gồm những gì: hiểm hoạ, mức phơi lộ và chỗ yếu

Rủi ro khí hậu không chỉ là trời xấu: đó là hiểm hoạ gặp nhà ở chỗ phơi lộ và gặp đúng chỗ yếu. Cách tách ba phần để biết nhà mình nên giảm phần nào trước.

A Vietnamese couple walks around the outside of their low riverside house inspecting the walls and drainage after rain, seen from behind, overcast soft light, wet earth tones

Rủi ro khí hậu của một gia đình gồm ba phần: hiểm hoạ (nắng nóng, bão, lũ, hạn, mặn có thể xảy ra), mức phơi lộ (nhà, ruộng, người, tài sản nằm ở đâu so với hiểm hoạ) và chỗ yếu, tức tính dễ bị tổn thương (người già yếu, thu nhập dựa một nguồn, nhà kém chắc, không có tiền dự phòng). Thiệt hại chỉ xảy ra khi cả ba gặp nhau, nên giảm được bất kỳ phần nào là giảm được rủi ro.

Cách nhìn này được dùng trong các báo cáo khí hậu và các chương trình quản lý rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng. Áp vào một căn nhà cụ thể, nó giúp trả lời câu hỏi thực tế: với số tiền và công sức có hạn, nhà mình nên làm gì trước? Phần dưới giải thích từng thành phần, có bảng mẫu để tự đánh giá.

Một công thức đơn giản và vì sao nó hữu ích

Các tài liệu quản lý rủi ro thường viết gọn: rủi ro là kết quả của hiểm hoạ, mức phơi lộ và tính dễ bị tổn thương, có tài liệu thêm phần khả năng chống chịu ở mẫu số. Không cần tính ra con số; giá trị của công thức là nhắc rằng rủi ro có nhiều cửa để giảm, không chỉ trông vào thời tiết.

Hai gia đình ở cùng một xã, chịu cùng một trận lũ, có thể nhận thiệt hại rất khác nhau. Nhà A ở chỗ cao, có người trẻ khoẻ, có chút tiền để dành và thu nhập từ nhiều nguồn; sau lũ dọn dẹp vài ngày là trở lại bình thường. Nhà B ở chỗ trũng, có ông bà già yếu, sống nhờ một vụ lúa và đang nợ tiền phân; sau lũ mất mùa, phải vay nóng, mất vài năm mới gượng lại. Trận lũ là như nhau, phần khác nhau nằm ở phơi lộ và chỗ yếu.

Hiểm hoạ thì gia đình gần như không thay đổi được, ít ra là trong ngắn hạn. Còn phơi lộ và chỗ yếu thì có thể giảm bằng những quyết định của chính mình và của cộng đồng. Đó là lý do công thức này là điểm xuất phát tốt cho việc thích ứng: nó chỉ ra chỗ mình có thể ra tay.

Hiểm hoạ: những gì thời tiết có thể mang tới

Hiểm hoạ là hiện tượng có khả năng gây hại. Bước đầu là liệt kê xem nơi mình sống gặp những hiểm hoạ nào, dựa vào trải nghiệm của gia đình, của làng xóm và thông tin của cơ quan chuyên môn. Các nhóm hay gặp ở Việt Nam:

  • Nhiệt: nắng nóng kéo dài, đêm oi bức, gió tây khô nóng, hoặc rét đậm rét hại ở vùng núi phía Bắc.
  • Nước quá nhiều: mưa lớn gây ngập, lũ sông, lũ quét, triều cường, nước dâng do bão.
  • Nước quá ít: hạn hán, mùa khô kéo dài, giếng cạn, nguồn nước sông xuống thấp.
  • Nước mặn: xâm nhập mặn vào sông, kênh, giếng, đất canh tác ở vùng ven biển và cửa sông.
  • Gió và đất: bão, lốc, sạt lở đất trên sườn dốc, xói lở bờ sông, bờ biển.
  • Hiểm hoạ đi kèm: dịch bệnh sau lũ, muỗi khi trời ấm ẩm, nồm ẩm và nấm mốc, khói bụi mùa khô.

Không cần liệt kê mọi thứ có thể xảy ra trên đời. Chỉ ghi những hiểm hoạ đã từng gây hại cho nhà mình hoặc được địa phương cảnh báo là có nguy cơ. Với mỗi hiểm hoạ, ghi thêm mức độ thường gặp: hằng năm, vài năm một lần hay hiếm. Danh sách ngắn mà sát thực tế có ích hơn danh sách dài chung chung.

Mức phơi lộ: nhà mình đứng ở đâu so với hiểm hoạ

Vị trí nhà và đất. Nhà ở chỗ trũng, sát sông, chân đồi, ven biển thì phơi lộ trước nước và đất trượt nhiều hơn nhà ở chỗ cao, xa bờ. Đây là phần phơi lộ lớn nhất và khó thay đổi nhất, nên cần cân nhắc kỹ khi mua đất, xây nhà mới.

Vị trí đồ đạc trong nhà. Cùng một căn nhà, tủ giấy tờ đặt dưới sàn và đặt trên gác có mức phơi lộ khác hẳn. Ổ điện, máy bơm, bao lúa, xe máy đặt ở tầng trệt chỗ hay ngập là tài sản phơi lộ. Thay đổi phần này thường rẻ và làm được ngay.

Ruộng, vườn, chuồng trại. Ruộng gần cửa sông phơi lộ với mặn hơn ruộng sâu trong đất liền; chuồng trại thấp, mái thấp phơi lộ với nóng và ngập. Lịch thời vụ cũng là một dạng phơi lộ: vụ lúa trổ bông đúng lúc mặn lên là phơi lộ cao.

Con người. Người làm việc ngoài trời giữa trưa, người phải đi qua đoạn đường hay ngập, trẻ đi học qua suối đều là phơi lộ của chính con người. Đổi giờ làm, đổi đường đi là giảm phơi lộ mà không tốn tiền.

Chỗ yếu: vì sao cùng một trận mà nhà này thiệt nặng hơn

Sức khoẻ và tuổi tác. Người già, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người bệnh tim, thận, tiểu đường, người khuyết tật chịu nóng và chịu sơ tán kém hơn. Nhà có những người này cần chuẩn bị kỹ hơn, và cộng đồng nên biết để giúp.

Sinh kế dựa một nguồn. Nhà chỉ sống nhờ một vụ lúa, một ao tôm, một vườn cà phê thì một mùa thất bát là mất gần hết thu nhập. Nhà có thêm nguồn thu khác, dù nhỏ, chịu sốc tốt hơn hẳn.

Nhà cửa và tài sản kém chắc. Mái tôn không liên kết chắc, tường gạch không giằng, nhà tạm ven sông là chỗ yếu về vật chất.

Thiếu tiền và thiếu mạng lưới. Không có khoản dự phòng, đang mang nợ, không có người thân hay hàng xóm để nương nhờ khi khó khăn làm cho cú sốc kéo dài. Ngược lại, quan hệ xóm giềng gắn bó là một lớp bảo vệ quý.

Thiếu thông tin. Không nhận được cảnh báo, không biết chỗ tránh trú, không biết mình được hỗ trợ gì là chỗ yếu hay bị bỏ qua, nhất là ở hộ người già sống một mình hoặc không dùng điện thoại thông minh.

Tự lập bảng rủi ro cho nhà mình: một mẫu giả định

Bảng dưới là ví dụ giả định cho một hộ ở vùng ven biển miền Trung, có hai ông bà già và hai vợ chồng trẻ làm nông kết hợp nuôi gà. Mỗi gia đình nên tự làm bảng của mình; cột cuối là phần đáng giá nhất.

Hiểm hoạPhơi lộ của nhàChỗ yếuViệc giảm rủi ro chọn làm
Lũ ngập tầng trệtNhà ở chỗ trũng, tủ giấy tờ và máy bơm dưới sànÔng bà đi lại khóĐưa giấy tờ lên gác, kê máy bơm lên bệ, bàn trước nơi đưa ông bà đi tránh
BãoMái tôn cũ, chuồng gà mái thấpKhông có tiền sửa lớnKhi thay mái thì làm liên kết chắc; trước mắt gia cố chỗ hay tốc
Nắng nóng, gió khôPhòng ông bà ở phía tâyÔng có bệnh timĐổi phòng ông bà sang phía đông, hỏi bác sĩ cách giữ an toàn mùa nóng
Hạn mùa khôGiếng nông, vườn rau cần tướiThu nhập phần lớn từ vụ lúaThêm bồn trữ nước mưa, phủ gốc vườn, nuôi thêm gà để có thêm nguồn thu

Khi đã có bảng, việc ưu tiên trở nên rõ: dòng nào vừa có hiểm hoạ thường gặp, vừa phơi lộ lớn, vừa chạm đúng chỗ yếu thì làm trước. Bảng nên được xem lại mỗi năm, sau mùa mưa bão.

Rủi ro của nhà mình cũng đang thay đổi theo thời gian

Một bảng rủi ro lập năm nay không đúng mãi. Cả ba thành phần đều dịch chuyển, và thường dịch chuyển theo chiều bất lợi nếu không ai để ý. Hiểm hoạ thay đổi theo khí hậu: những đợt nóng dài hơn, những trận mưa dồn dập hơn, mặn vào sâu hơn trong một số mùa khô so với thời ông bà. Mốc nước lũ mà làng vẫn coi là cao nhất có thể bị vượt.

Mức phơi lộ thay đổi theo cách con người dùng đất. Làng mở rộng ra phía bãi sông, khu dân cư mới xây trên ruộng trũng vừa san lấp, chuồng trại dời ra sát bờ kênh cho tiện lấy nước. Mỗi quyết định có lý do riêng, nhưng cộng lại khiến nhiều người và tài sản nằm trên đường đi của hiểm hoạ hơn trước.

Chỗ yếu cũng thay đổi theo cấu trúc gia đình. Ở nhiều làng quê, người trẻ đi làm xa, ở nhà còn ông bà và trẻ nhỏ; khi có lũ hay đợt nóng, số người khoẻ để kê dọn đồ đạc, đưa người đi tránh ít hơn hẳn mười năm trước. Một khoản nợ mới, một người trong nhà mắc bệnh mạn tính cũng làm chỗ yếu tăng lên.

Vì vậy việc đánh giá rủi ro nên trở thành thói quen hằng năm chứ không phải làm một lần. Mỗi lần xem lại, hỏi xem phần nào vừa tăng lên, và việc thích ứng nào cần điều chỉnh theo.

Giảm phần nào trước: thứ tự hợp lý cho đa số gia đình

Mỗi phần của rủi ro có cách giảm riêng. Thứ tự dưới đây đi từ việc rẻ và nhanh đến việc tốn kém và lâu, phù hợp với đa số hộ gia đình có nguồn lực hạn chế.

  1. Giảm phơi lộ của đồ đạc và người: đưa tài sản quan trọng lên cao, đổi giờ làm ngoài trời, đổi phòng ngủ cho người yếu sang chỗ mát. Gần như không tốn tiền.
  2. Giảm chỗ yếu về thông tin: biết nơi nhận cảnh báo, nơi tránh trú, số liên lạc của trưởng thôn, người thân; dặn nhau trong nhà ai lo việc gì.
  3. Giảm chỗ yếu về tài chính: để dành dần một khoản nhỏ cho mùa khó, thêm một nguồn thu phụ.
  4. Giảm chỗ yếu về nhà cửa: gia cố dần mái, tường, khi sửa nhà thì làm đúng cho khí hậu mới.
  5. Giảm phơi lộ của nơi ở và đất canh tác: đổi cây trồng, dời chuồng trại, cân nhắc dời nhà khỏi vùng nguy hiểm, thường cần hỏi ý kiến chính quyền và chuyên môn.

Nhiều gia đình đi ngược thứ tự: dồn tiền làm việc lớn mà bỏ qua việc nhỏ, rẻ. Đi đúng thứ tự giúp mỗi đồng bỏ ra giảm được nhiều rủi ro nhất.

Câu hỏi thường gặp

Hiểm hoạ và rủi ro khác nhau thế nào?

Hiểm hoạ là hiện tượng có thể gây hại, như bão hay lũ. Rủi ro là khả năng bị thiệt hại thật, phụ thuộc vào việc hiểm hoạ có gặp người và tài sản không, và người, tài sản đó yếu đến đâu. Bão đi qua vùng không người ở là hiểm hoạ lớn nhưng rủi ro nhỏ.

Phơi lộ là gì, có phải chỉ nói về vị trí nhà?

Phơi lộ là mức người, tài sản, sinh kế nằm trên đường đi của hiểm hoạ. Vị trí nhà là phần lớn, nhưng vị trí đồ đạc trong nhà, lịch thời vụ, giờ làm việc ngoài trời, con đường đi học hằng ngày cũng là phơi lộ và nhiều phần đổi được dễ dàng.

Tính dễ bị tổn thương có phải là nghèo không?

Nghèo là một phần quan trọng nhưng không phải tất cả. Nhà khá giả mà có người già bệnh nặng, nhà kém chắc hoặc không nhận được cảnh báo vẫn dễ tổn thương. Ngược lại, nhà ít tiền nhưng có xóm giềng gắn bó, có thông tin tốt lại chịu đựng khá hơn.

Khả năng chống chịu nghĩa là gì?

Đó là khả năng chịu được cú sốc, giữ được những chức năng chính của gia đình và hồi phục nhanh sau đó. Tiền dự phòng, nhiều nguồn thu, nhà chắc, sức khoẻ tốt, mạng lưới người thân và hàng xóm đều làm tăng khả năng này.

Có nên thuê người đánh giá rủi ro cho nhà mình không?

Với nhà ở bình thường, gia đình tự đánh giá theo bảng đơn giản là đủ cho các việc thường ngày. Khi định xây mới, nâng nền, xây gần sườn dốc hay bờ sông, nên hỏi kỹ sư xây dựng có chuyên môn và cán bộ địa phương về quy hoạch, nguy cơ sạt lở trước khi quyết định.

Bao lâu nên xem lại bảng rủi ro của gia đình một lần?

Mỗi năm một lần, tốt nhất là sau mùa mưa bão hoặc sau mùa khô, khi còn nhớ rõ những gì đã xảy ra. Cũng nên xem lại khi nhà có thay đổi lớn như có thêm người già cần chăm, đổi nghề, xây sửa nhà.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138