Khi độ mặn thay đổi thất thường, thứ làm tôm yếu và chết thường không phải bản thân mức mặn cao hay thấp mà là sự thay đổi đột ngột trong thời gian ngắn. Vì vậy, người nuôi cần đo độ mặn hằng ngày và sau mỗi trận mưa lớn, có ao chứa nước để chủ động bù, xử lý lớp nước ngọt nổi trên mặt sau mưa, và sắp lịch thả giống tránh những tháng mặn ngọt đảo lộn nhất trong năm.
Bài viết ở mức nguyên lý cho hộ nuôi tôm quảng canh cải tiến, bán thâm canh và lúa – tôm ở vùng ven biển. Các ngưỡng độ mặn phù hợp cho từng loài tôm, từng giai đoạn, và mọi chế phẩm bổ sung vào ao cần được hỏi cán bộ kỹ thuật thuỷ sản ở địa phương, vì chúng khác nhau theo vùng và cách nuôi.
Vì sao độ mặn ao tôm ngày càng khó đoán
Trước đây, người nuôi tôm ở nhiều vùng ven biển có thể dựa vào lịch mùa khá ổn định: mùa khô nước mặn, mùa mưa nước ngọt dần. Những năm gần đây, nhiều nơi gặp mưa trái mùa giữa mùa khô, hạn mặn đến sớm hơn hoặc kéo dài hơn, và những trận mưa rất lớn trong thời gian ngắn. Mỗi sự kiện như vậy đều làm độ mặn trong ao và trong kênh cấp nước thay đổi nhanh.
Một trận mưa lớn đổ xuống ao có thể tạo ra lớp nước ngọt nằm trên mặt, trong khi phía dưới vẫn là nước mặn nặng hơn. Hai lớp không tự trộn ngay nếu ao không có máy quạt. Tôm sống ở đáy nên lúc đầu chưa bị ảnh hưởng nhiều, nhưng sự phân tầng này kéo theo nhiều hệ quả: tảo ở tầng mặt chết, oxy ở đáy giảm, và khi hai lớp trộn đột ngột thì độ mặn đáy tụt nhanh.
Ngược lại, những đợt nắng gắt kéo dài làm nước ao bay hơi, độ mặn tăng dần. Nếu người nuôi bơm nước kênh vào bù mà nước kênh lúc đó cũng đã mặn lên do hạn mặn, ao càng mặn thêm. Đây là lý do việc đo đều đặn quan trọng hơn mọi kinh nghiệm cảm tính.
Tôm phản ứng thế nào khi độ mặn đổi nhanh
Tôm điều chỉnh lượng muối trong cơ thể theo nước bên ngoài. Khi độ mặn thay đổi từ từ, tôm thích nghi được trong một khoảng khá rộng tuỳ loài. Khi thay đổi đột ngột, tôm phải dồn sức cho việc cân bằng này, dẫn đến giảm ăn, yếu, lột xác không đều, vỏ mềm kéo dài và dễ nhiễm bệnh hơn.
Những dấu hiệu người nuôi có thể nhận thấy sau một trận mưa lớn hoặc sau khi bơm nhiều nước mới vào ao: tôm ăn kém đi rõ so với hôm trước, tôm tấp bờ, bơi lờ đờ trên mặt, xuất hiện tôm mềm vỏ nhiều. Những dấu hiệu này không phải lúc nào cũng do độ mặn; chúng cũng có thể do thiếu oxy, khí độc hay bệnh. Vì vậy cần đo nước để biết nguyên nhân thay vì đoán.
Một điều cần nhớ: tôm con vừa thả là giai đoạn nhạy cảm nhất. Giống được ương ở độ mặn khác xa độ mặn ao nhà mà thả thẳng xuống là một trong những lý do hao hụt lớn ngay tuần đầu. Hỏi trại giống độ mặn nơi ương và thuần dần giống trước khi thả là bước không nên bỏ.
Đo và ghi độ mặn: thói quen hằng ngày
Việc đo không tốn kém nhưng cần đều đặn và có ghi chép. Một quy trình đơn giản cho hộ nuôi:
- Dùng khúc xạ kế hoặc dụng cụ đo độ mặn cầm tay, rửa bằng nước ngọt sạch và lau khô sau mỗi lần đo; kiểm tra lại dụng cụ theo hướng dẫn đi kèm.
- Đo vào một giờ cố định mỗi ngày, ví dụ buổi sáng, ở cùng một vị trí trong ao.
- Sau mỗi trận mưa lớn, đo cả nước tầng mặt và nước gần đáy để biết ao có bị phân tầng không.
- Đo nước kênh hoặc nước ao chứa trước khi bơm vào ao nuôi.
- Ghi vào sổ: ngày, giờ, độ mặn mặt, độ mặn đáy, thời tiết, lượng nước đã thay, tình trạng tôm ăn.
- Đánh dấu những ngày độ mặn đổi nhiều so với hôm trước để theo dõi tôm kỹ hơn trong hai, ba ngày sau.
Sổ ghi chép qua một vài vụ sẽ cho thấy tháng nào trong năm ao nhà hay biến động nhất, giúp sắp lịch vụ sau hợp lý hơn. Đó là thông tin không bản tin nào cho bạn được, vì mỗi ao, mỗi khúc kênh mỗi khác.
Ao chứa và lắng: có nước dự trữ để chủ động
Vì sao cần ao chứa. Khi mọi nước dùng cho ao nuôi đều phải lấy thẳng từ kênh, người nuôi bị động hoàn toàn theo độ mặn của kênh. Có một ao chứa đủ lớn, lấy nước vào lúc độ mặn phù hợp và để lắng, bạn có thể bù nước cho ao nuôi khi cần mà không làm độ mặn thay đổi nhiều.
Lấy nước vào lúc nào. Theo dõi độ mặn kênh qua sổ ghi và qua thông tin của địa phương, lấy nước vào ao chứa khi độ mặn nằm trong khoảng hợp với ao nuôi. Không lấy nước khi kênh đang có dịch bệnh tôm ở khu vực, hoặc ngay sau mưa lớn khi nước kênh đục và biến động.
Trộn nước để điều chỉnh từ từ. Khi cần làm mặn lên hoặc nhạt đi, thay một phần nước nhỏ mỗi lần, đo lại rồi mới thay tiếp, thay vì thay một lượng lớn một lúc. Mục tiêu là để độ mặn đi dần về mức mong muốn trong vài ngày.
Diện tích đánh đổi. Ao chứa chiếm đất mà lẽ ra có thể nuôi. Nhiều hộ thấy tiếc phần đất này, nhưng khi độ mặn ngày càng thất thường, khả năng chủ động nước thường đáng giá hơn phần diện tích nuôi thêm. Hộ nhỏ có thể chung nhau một ao chứa nếu bờ kênh thuận lợi.
Sau mưa lớn: xử lý lớp nước ngọt và theo dõi tôm
Ngay sau một trận mưa lớn, việc đầu tiên là đo độ mặn tầng mặt và tầng đáy. Nếu thấy lớp nước mặt nhạt hơn nhiều, ao có máy quạt nước thì chạy để trộn đều dần các lớp, tránh để phân tầng kéo dài rồi đảo lộn đột ngột. Một số hộ có cống xả mặt ao để tháo bớt lớp nước ngọt nổi trên; làm việc này từ từ, theo dõi mực nước còn lại.
Trong những ngày sau mưa, giảm lượng thức ăn vì tôm thường ăn kém, quan sát kỹ sàng ăn để điều chỉnh. Theo dõi oxy và màu nước, vì mưa có thể làm tảo chết hàng loạt, nước đổi màu nhanh. Nếu kỹ thuật viên hướng dẫn bổ sung khoáng hay chế phẩm để tôm qua giai đoạn này, hãy làm đúng hướng dẫn về loại và cách dùng.
Khi tôm có dấu hiệu bất thường kéo dài sau vài ngày dù nước đã ổn định, hoặc tôm chết nhiều, hãy liên hệ ngay cán bộ thú y thuỷ sản ở xã. Không xả nước ao đang có tôm chết ra kênh chung, vì có thể làm bệnh lây sang ao khác trong vùng.
Những sai lầm hay gặp khi độ mặn biến động
Thay một lượng nước lớn trong một lần. Thấy ao nhạt sau mưa, nhiều người bơm ngay thật nhiều nước mặn vào để kéo độ mặn lên. Việc này tạo ra cú sốc thứ hai cho tôm vốn đã yếu. Điều chỉnh từng ít một, đo lại giữa các lần thay, an toàn hơn nhiều.
Chỉ đo nước tầng mặt. Sau mưa, lấy nước ngay mép ao để đo sẽ cho con số nhạt hơn thực tế ở đáy, nơi tôm sống. Ngược lại, chỉ đo đáy thì không thấy lớp nước ngọt đang đè trên mặt. Đo cả hai tầng mới biết ao có phân tầng hay không.
Cho ăn như ngày thường sau biến động. Tôm đang phải dồn sức thích nghi thì ăn ít đi. Cho ăn đủ khẩu phần cũ khiến thức ăn thừa lắng xuống đáy, làm bẩn nước và hao oxy đúng lúc ao đang mất cân bằng.
Tự dùng hoá chất, thuốc theo lời mách. Lúc tôm yếu sau biến động, người nuôi dễ hoảng và mua đủ thứ đổ xuống ao. Nhiều thứ không cần, có thứ còn làm nước xấu thêm. Hỏi cán bộ kỹ thuật trước, dùng đúng loại, đúng cách được hướng dẫn.
Không ghi lại gì. Qua được một đợt biến động rồi quên, sang năm gặp lại vẫn lúng túng như cũ. Vài dòng ghi chép mỗi lần là vốn kinh nghiệm riêng của ao nhà, quý hơn bất cứ lời khuyên chung chung nào.
Sắp lại lịch vụ theo nhịp mặn ngọt mới
Lịch nuôi cũ được đặt cho một thời tiết đã khác. Điều chỉnh lịch vụ theo dữ liệu ghi chép là cách thích ứng bền nhất. Một vài hướng tham khảo:
| Việc | Cách cũ hay gặp | Hướng điều chỉnh |
|---|---|---|
| Thả giống | Theo ngày quen thuộc hằng năm | Theo dõi độ mặn và dự báo mùa của địa phương, tránh thả sát thời điểm mưa lớn hay mặn tăng gắt |
| Số vụ trong năm | Cố nuôi nhiều vụ liên tục | Bớt vụ ở tháng biến động mạnh, dùng thời gian đó cải tạo ao |
| Thuần giống | Thả thẳng giống mua về | Hỏi độ mặn nơi ương, thuần dần trước khi thả |
| Thu hoạch | Chờ tôm đạt cỡ lớn nhất | Thu sớm hơn khi dự báo biến động lớn sắp tới |
| Chọn đối tượng | Một loài tôm cố định | Hỏi kỹ thuật về đối tượng hợp với khoảng mặn ao nhà theo mùa |
Mỗi điều chỉnh nên thử trên một phần diện tích trước, ghi lại kết quả, rồi mới áp dụng cho cả trại. Khuyến nông và trạm thuỷ sản ở nhiều nơi có thông báo lịch thời vụ khuyến cáo hằng năm; đó là nguồn tham khảo nên đọc trước mỗi vụ.
Câu hỏi thường gặp
Độ mặn thay đổi bao nhiêu thì nguy hiểm cho tôm?
Ngưỡng cụ thể tuỳ loài tôm, cỡ tôm và cách nuôi, nên hỏi cán bộ kỹ thuật thuỷ sản địa phương. Nguyên tắc chung là thay đổi càng nhanh trong thời gian ngắn càng nguy hiểm, nên mọi điều chỉnh độ mặn trong ao cần làm từ từ trong vài ngày.
Sau mưa lớn ao tôm cần làm gì?
Đo độ mặn tầng mặt và tầng đáy, chạy máy quạt nước để trộn đều dần các lớp, tháo bớt lớp nước ngọt trên mặt nếu có cống xả mặt. Giảm thức ăn, theo dõi oxy và màu nước trong vài ngày sau, thấy tôm bất thường kéo dài thì gọi thú y thuỷ sản.
Đo độ mặn ao tôm bằng dụng cụ gì?
Hộ nuôi thường dùng khúc xạ kế cầm tay hoặc bút đo độ mặn. Điều quan trọng là rửa sạch, lau khô dụng cụ sau mỗi lần đo, kiểm tra lại theo hướng dẫn đi kèm, và đo vào giờ cố định ở cùng vị trí để số liệu so sánh được.
Có cần ao chứa nước khi nuôi tôm không?
Ao chứa giúp người nuôi chủ động nước khi độ mặn kênh biến động, có nước đã lắng để bù cho ao nuôi mà không làm độ mặn đổi đột ngột. Ao chứa chiếm thêm đất nhưng ngày càng đáng giá khi độ mặn thất thường hơn trước.
Vì sao tôm giống thả xuống hao hụt nhiều ngay tuần đầu?
Một nguyên nhân thường gặp là giống được ương ở độ mặn khác xa độ mặn ao nuôi mà thả thẳng xuống. Hãy hỏi trại giống về độ mặn nơi ương và thuần dần giống cho quen với nước ao nhà trước khi thả.
Tôm chết sau khi độ mặn thay đổi thì xử lý ra sao?
Liên hệ ngay cán bộ thú y thuỷ sản ở xã để được hướng dẫn, ghi lại độ mặn, thời tiết và biểu hiện của tôm. Không xả nước ao có tôm chết ra kênh chung, vì có thể làm bệnh lây sang các ao khác trong vùng.