Nuôi gà, vịt ở vùng hay ngập muốn ít thiệt hại cần ba thứ chuẩn bị từ đầu mùa: chuồng đặt cao hơn mức nước lớn nhất gia đình từng gặp và có khoảng dư, phương án di dời đàn đã tính sẵn chỗ và cách chở, và thức ăn được cất ở nơi cao, kín, khô. Gia cầm chết trong mùa lũ phần lớn không phải vì nước dâng quá nhanh mà vì chuồng thấp, thức ăn ướt mốc và đàn bị lạnh, bệnh sau ngập.
Bài này viết cho hộ nuôi nhỏ và vừa ở vùng trũng, ven sông, những nơi nước lên gần như năm nào cũng có. Phần việc của mấy ngày trước một cơn bão cụ thể không nằm ở đây; trọng tâm là cách bố trí chuồng, nguồn thức ăn và thói quen nuôi cho cả mùa, để khi nước lên gia đình đã sẵn sàng.
Vì sao gà vịt thiệt hại nặng khi ngập
Gà là loài chịu nước rất kém. Chuồng ngập tới chân, nền ướt sũng là gà đã bị lạnh, chen chúc dồn vào một góc rồi đè nhau. Gà con và gà đang úm càng yếu hơn. Vịt bơi được nên người nuôi hay chủ quan, nhưng vịt vẫn cần chỗ khô để nằm nghỉ, rỉa lông và đẻ; vịt bị ngâm nước liên tục nhiều ngày, nhất là trong nước bẩn, cũng mệt và dễ bệnh.
Thiệt hại thứ hai đến từ thức ăn. Cám, lúa, ngô để dưới đất hay trong kho thấp bị nước tạt hoặc chỉ cần hơi ẩm vài ngày là bắt đầu mốc. Thức ăn mốc cho gia cầm ăn có thể gây ngộ độc, chết rải rác mà người nuôi không hiểu vì sao. Lúc nước lên, đường đi lại khó, nhiều nhà hết thức ăn sạch đúng lúc cần nhất.
Thiệt hại thứ ba đến sau khi nước rút. Chuồng ẩm, bùn bẩn, xác động vật và rác trôi về, nguồn nước nhiễm bẩn khiến bệnh đường ruột, bệnh hô hấp ở gia cầm dễ bùng phát. Nhiều hộ qua được lúc nước lên nhưng mất đàn trong mấy tuần sau đó. Vì vậy, thích ứng với ngập không chỉ là kê chuồng cao mà là lo cả chu kỳ trước, trong và sau nước lên.
Đặt chuồng và nâng chuồng cho đúng
Lấy mốc từ mức nước thật đã gặp. Hãy hỏi người lớn tuổi trong nhà, trong xóm xem nước lớn nhất những năm gần đây lên tới đâu, đánh dấu lên cột nhà hay gốc cây. Sàn chuồng nên cao hơn mốc đó và có thêm một khoảng dư, vì những năm sau có thể ngập sâu hơn.
Chọn chỗ cao nhất trong khuôn viên. Gò đất, nền sau nhà, khu vực sát đường cao thường an toàn hơn góc vườn trũng. Tránh đặt chuồng ở chỗ nước chảy xiết khi lũ về như cạnh mương, cạnh bờ sông dễ sạt.
Làm sàn thoáng bằng tre, gỗ hoặc lưới. Sàn sàn thoáng giúp phân rơi xuống dưới, chuồng khô hơn trong mùa mưa ẩm. Cột chuồng nên chôn chắc, giằng chéo để không bị nước đẩy nghiêng, và kiểm tra lại các chân cột trước mỗi mùa.
Có tầng trú khẩn cấp. Chuồng thấp đang dùng có thể làm thêm một gác lửng hoặc giàn cao bên trong để dồn đàn lên khi nước bất ngờ lên nhanh. Đây là phương án tạm vài ngày, không thay được việc di dời khi ngập sâu.
Chuồng di động, lồng xếp và nuôi theo mùa nước
Ở nhiều vùng đồng bằng, người nuôi đã quen một cách thích ứng rất thực tế: không cố giữ một chuồng cố định mà dùng chuồng di động. Lồng tre, lồng lưới cỡ vừa có thể khiêng lên xe, xuồng hoặc kê lên chỗ cao. Một số hộ nuôi vịt chạy đồng làm chuồng trên bè nổi buộc vào cọc, nước lên thì bè lên theo. Những cách này đòi hỏi tính trước kích thước lồng sao cho vừa phương tiện chở và vừa sức người khiêng.
Một cách thích ứng khác là điều chỉnh lịch nuôi theo mùa nước. Thay vì để đàn lớn nhất đúng vào tháng nước lên, nhiều hộ cho xuất bán bớt trước mùa lũ, chỉ giữ lại đàn bố mẹ hoặc số lượng vừa đủ di dời. Sau khi nước rút, đồng ruộng có nhiều thức ăn tự nhiên, lúc đó mới thả lứa mới. Cách làm này giảm số con phải chăm trong lúc khó khăn nhất và giảm lượng thức ăn phải dự trữ.
Với vịt, lợi dụng nước là điểm mạnh, nhưng vẫn phải có chỗ khô. Nếu nuôi vịt thả ruộng, hãy chuẩn bị sẵn một khu vực nghỉ đêm cao ráo, có mái che mưa, để vịt về nằm. Vịt đẻ cần ổ đẻ khô; ổ ngập nước thì trứng bẩn, dễ hỏng và vịt bỏ ổ.
Cất trữ thức ăn cho gia cầm mùa mưa lũ
Thức ăn dự trữ quan trọng không kém chuồng. Bảng dưới gom những cách cất giữ phổ biến và điểm cần chú ý, áp dụng được cho cám bao, thóc, ngô hạt:
| Cách cất | Ưu điểm | Điểm cần chú ý |
|---|---|---|
| Kê bao trên giàn, pallet cao | Dễ làm, tránh ẩm từ nền | Giàn phải cao hơn mức nước từng gặp; cách tường để không hút ẩm |
| Thùng nhựa có nắp kín | Chống ẩm, chống chuột tốt | Rửa và phơi khô thùng trước khi đổ thức ăn vào; ghi ngày đổ |
| Cất trên gác nhà, gác chuồng | Không cần đồ nghề thêm | Kiểm tra mái không dột, tránh để sát bếp hoặc chỗ nóng ẩm |
| Gửi nhà người thân ở chỗ cao | An toàn khi nhà mình ngập sâu | Thoả thuận từ đầu mùa, tính đường lấy khi nước lên |
Lượng dự trữ nên tính theo số ngày đường có thể bị chia cắt mà gia đình đã gặp, cộng thêm một khoảng dư. Thức ăn có mùi lạ, vón cục, có đốm xanh xám là thức ăn đã mốc: không cho ăn, kể cả trộn lẫn với thức ăn mới.
Lối di dời đàn: tính từ đầu mùa
Đàn gia cầm nhỏ dễ di dời hơn trâu bò nhưng lại hay bị bỏ sau cùng. Một kế hoạch đơn giản cho gia đình có thể theo các bước:
- Chọn trước nơi đến: nhà người thân, điểm cao chung của xóm, sân trường hay khu đất cao mà chính quyền xã cho phép.
- Chuẩn bị đủ lồng, bao lưới để chở hết đàn trong một hoặc hai chuyến; đếm số lồng cần theo số con hiện có.
- Xác định phương tiện: xe máy, xe kéo, xuồng; ai chở, đi đường nào khi đường thấp đã ngập.
- Định mốc nước để bắt đầu di dời, ví dụ khi nước chạm một vạch đánh dấu ở bờ ao, không đợi nước vào sân.
- Mang theo thức ăn, máng uống, bạt che cho vài ngày đầu ở nơi tạm.
- Ưu tiên chở gà con, gà đẻ, vịt bố mẹ trước; đàn thịt sắp bán có thể bán sớm nếu kịp.
Kế hoạch ghi ra giấy, dán ở chuồng và nói cho mọi người trong nhà, kể cả người già và các con lớn, để ai ở nhà lúc nước lên cũng biết phải làm gì.
Giữ đàn khoẻ suốt những tháng mưa ẩm
Mùa lũ ở nhiều vùng kéo dài cả tháng, có nơi vài tháng, và trong suốt thời gian đó không khí luôn ẩm, nền chuồng khó khô. Đây là điều kiện thuận lợi cho bệnh hô hấp và bệnh đường ruột ở gia cầm. Việc nên làm sớm nhất là hỏi thú y xã về lịch tiêm phòng cho đàn và hoàn thành trước khi mùa mưa lũ bắt đầu, vì lúc nước đã lên thì thú y khó đến được, đàn lại đang yếu.
Trong mùa ẩm, lớp độn chuồng như trấu, mùn cưa cần được đảo và thay thường xuyên hơn mùa khô; chỗ nào ướt đóng bánh thì xúc bỏ ngay. Chuồng cần có mái che mưa tạt kín phía hướng gió mưa nhưng vẫn để thoáng phía còn lại. Máng uống đặt sao cho nước không đổ tràn ra nền. Gà con cần được giữ ấm, vì những đêm mưa kéo dài nhiệt độ có thể xuống thấp hơn người nuôi tưởng.
Chuột cũng là mối lo trong mùa ngập: nước lên đẩy chuột tìm chỗ cao, mà chỗ cao lại là chuồng và kho thức ăn. Chuột ăn thức ăn, cắn gà con, và có thể mang mầm bệnh. Giữ thùng thức ăn có nắp kín, dọn thức ăn rơi vãi hằng ngày, bịt các lỗ hở quanh chuồng là cách giảm chuột không cần dùng hoá chất. Nếu phải dùng bả, hãy làm theo hướng dẫn của cán bộ địa phương và để xa tầm với trẻ nhỏ, vật nuôi.
Sau khi nước rút: chăm đàn và làm sạch chuồng
Đưa đàn về chuồng cũ quá sớm là sai lầm hay gặp. Chuồng vừa ngập còn bùn, ẩm, có thể còn xác chuột, rác trôi về. Hãy dọn sạch bùn, rửa sàn, máng ăn máng uống, để chuồng khô thoáng vài ngày, và làm vệ sinh tiêu độc theo hướng dẫn của thú y xã trước khi thả đàn trở lại. Lớp độn chuồng cũ ướt bẩn nên dọn bỏ, thay mới.
Nước uống sau lũ phải là nước sạch, không cho gia cầm uống nước đọng ngoài đồng hay nước trong chuồng ngập. Trong hai, ba tuần sau khi về chuồng, theo dõi đàn hằng ngày: phân lỏng bất thường, gà ủ rũ, xù lông, chảy nước mũi, chết rải rác là những dấu hiệu cần báo thú y sớm. Không tự mua thuốc về cho uống theo phỏng đoán.
Sau lũ cũng là lúc nhìn lại: chuồng nào chịu được, chuồng nào phải nâng thêm, thức ăn có bị hỏng không, kế hoạch di dời chỗ nào chưa ổn. Ghi lại những điều đó và mức nước năm nay để mùa sau làm tốt hơn. Nếu xã có đợt hỗ trợ tái đàn hay tiêm phòng sau thiên tai, hãy hỏi UBND xã và thú y để được hướng dẫn theo quy định hiện hành.
Câu hỏi thường gặp
Chuồng gà ở vùng hay ngập nên cao bao nhiêu?
Không có con số chung cho mọi nơi. Cách làm là lấy mức nước lớn nhất mà gia đình và xóm từng gặp những năm gần đây, đánh dấu lại, rồi làm sàn chuồng cao hơn mốc đó cộng thêm một khoảng dư cho những năm ngập sâu hơn.
Vịt bơi được thì có cần chuồng cao không?
Vẫn cần. Vịt bơi tốt nhưng phải có chỗ khô để nằm nghỉ, rỉa lông và đẻ trứng. Vịt bị ngâm nước bẩn nhiều ngày dễ mệt và bệnh, ổ đẻ ngập nước thì trứng hỏng. Nên có khu nghỉ đêm cao ráo, có mái che.
Thức ăn gia cầm bị ẩm mốc có cho ăn được không?
Không nên cho ăn. Thức ăn mốc có thể gây ngộ độc khiến gia cầm chết rải rác, kể cả khi trộn lẫn với thức ăn mới. Thấy thức ăn có mùi lạ, vón cục, có đốm xanh hoặc xám thì bỏ, và kiểm tra lại chỗ cất cho khô ráo hơn.
Nên dự trữ thức ăn cho gà vịt bao nhiêu ngày trước mùa lũ?
Nên tính theo số ngày đường đi lại có thể bị chia cắt mà gia đình đã từng gặp, rồi cộng thêm một khoảng dư. Cất thức ăn ở chỗ cao, kín, khô, và giảm bớt số con trước mùa lũ để lượng cần dự trữ không quá lớn.
Sau lũ bao lâu thì đưa gà vịt về chuồng cũ?
Chỉ đưa về khi chuồng đã được dọn bùn, rửa sạch, khô thoáng và làm vệ sinh tiêu độc theo hướng dẫn của thú y xã. Trong mấy tuần sau đó cần theo dõi đàn hằng ngày, thấy dấu hiệu bất thường thì báo thú y sớm.
Có nên bán bớt gia cầm trước mùa lũ không?
Với nhiều hộ, bán bớt đàn thịt trước mùa lũ là cách giảm rủi ro hợp lý: ít con phải di dời, ít thức ăn phải dự trữ. Thường chỉ giữ lại đàn bố mẹ hoặc số vừa đủ chăm, sau khi nước rút mới thả lứa mới.