ThichUng.comThích Ứng
Trồng trọt thích ứng

Nắng nóng làm rụng hoa, rụng trái: vì sao xảy ra và cách giảm thiệt hại

Vì sao nắng nóng làm cây rụng hoa, rụng trái non, lúa lép: cây nào nhạy, phân biệt với nguyên nhân khác, việc làm trước và trong đợt nóng, cách né lịch vụ.

Close view of a Vietnamese woman under a conical hat gently inspecting small green fruits and fallen blossoms on a chili plant row, bright hazy noon light, shallow focus

Nắng nóng làm rụng hoa, rụng trái vì nhiệt độ cao làm hạt phấn yếu, hoa thụ phấn kém, trong khi cây mất nước nhanh và tự bỏ bớt hoa trái để giữ mình. Muốn giảm thiệt hại thì phải giữ đất ẩm đều, che bớt nắng gắt cho cây nhạy, và quan trọng nhất là xếp lịch để giai đoạn ra hoa không trùng đợt nóng gắt nhất.

Những đợt nắng nóng dài ngày đang xuất hiện thường hơn ở nhiều vùng. Bài này giải thích cơ chế, chỉ ra nhóm cây nhạy, cách phân biệt rụng do nóng với rụng vì nguyên nhân khác, việc làm trước và trong đợt nóng, và cách điều chỉnh lịch vụ cho những năm sau.

Vì sao nóng lại làm hoa không đậu trái

Để có trái, hoa phải thụ phấn: hạt phấn rơi lên đầu nhuỵ, nảy mầm và đi xuống bầu noãn. Giai đoạn này rất nhạy với nhiệt. Khi trời nóng gắt, hạt phấn dễ bị khô, mất sức sống; đầu nhuỵ khô nhanh, không giữ được hạt phấn. Hoa nở ra nhưng không thụ phấn được, vài ngày sau tự rụng. Với lúa, nhiệt độ cao đúng lúc trổ và phơi màu làm nhiều hạt không thụ phấn, bông lép trắng.

Cơ chế thứ hai là nước. Ngày nóng, lá thoát hơi nước rất mạnh để làm mát. Nếu rễ không lấy đủ nước bù lại, cây chuyển sang chế độ tiết kiệm: bỏ bớt những phần tiêu tốn nhiều nước và dinh dưỡng nhất là hoa và trái non. Đó là lý do một đợt nóng kèm đất khô gây rụng nặng hơn nhiều so với đợt nóng mà đất vẫn đủ ẩm.

Cơ chế thứ ba là côn trùng thụ phấn. Ong và các côn trùng khác hoạt động ít hơn vào giữa trưa nắng gắt. Với những cây cần côn trùng giúp thụ phấn, nóng kéo dài cũng làm giảm số hoa được thụ phấn.

Cây nào nhạy với nóng khi ra hoa

Bảng nêu một số nhóm cây hay gặp vấn đề trong đợt nóng ở giai đoạn ra hoa, nuôi trái. Đây là định hướng chung; mức nhạy cụ thể còn tuỳ giống, tuỳ vùng.

Nhóm câyGiai đoạn nhạyBiểu hiện hay gặp
LúaTrổ bông, phơi màuHạt lép trắng, bông nhẹ
Cà chua, ớt, cà tímRa hoa, đậu tráiRụng hoa hàng loạt, trái non rụng, trái méo
Dưa, bí, bầu, mướpRa hoa cái, đậu tráiHoa cái rụng, trái non vàng héo
Đậu ăn hạt, đậu ăn tráiRa hoaRụng hoa, ít quả, quả lép
Cây ăn trái như xoài, nhãn, sầu riêngRa hoa, trái nonCháy bông, rụng trái non nhiều đợt
BắpTrổ cờ, phun râuBắp thiếu hạt, hạt không kín đầu

Nhìn chung, giai đoạn ra hoa và vài tuần đầu nuôi trái là lúc dễ tổn thương nhất. Giai đoạn cây con hay cây đang lớn lá chịu nóng khá hơn, miễn là đủ nước.

Chuẩn bị trước mùa nóng

Phần lớn việc giảm thiệt hại phải làm trước khi đợt nóng tới, vì lúc nóng đã gắt thì xoay xở được ít.

  • Giữ ẩm đất từ sớm: phủ gốc bằng rơm, cỏ khô; với rau màu có thể dùng màng phủ. Đất ẩm đều giúp cây chịu nóng tốt hơn rõ rệt.
  • Chuẩn bị nước: trữ đủ nước cho giai đoạn ra hoa, kiểm tra hệ thống tưới.
  • Chuẩn bị lưới che cho luống rau, cây con, cây đang ra hoa nhạy cảm; lưới che bớt một phần nắng, không che kín.
  • Trồng hàng cây chắn gió nóng hoặc tận dụng cây cao sẵn có làm bóng mát một phần cho vườn rau ở những vùng có gió khô nóng.
  • Theo dõi bản tin thời tiết và các cảnh báo nắng nóng của cơ quan khí tượng để biết trước đợt nóng.
  • Bón cân đối theo hướng dẫn của khuyến nông, tránh bón thừa đạm khiến cây ra nhiều lá non mềm, dễ mất nước.

Trong đợt nóng gắt: làm gì mỗi ngày

Khi đợt nóng đã tới, mục tiêu là giữ cây không mất nước quá mức vào giờ nóng nhất.

  1. Tưới sáng sớm cho đủ ẩm vùng rễ trước khi nắng lên; nếu cần thì tưới thêm chiều mát.
  2. Không tưới giữa trưa nắng gắt lên lá; nước bốc hơi nhanh, lá có thể bị tổn thương.
  3. Kéo lưới che vào khoảng giữa trưa đến xế chiều cho luống nhạy cảm, mở ra vào sáng sớm và chiều mát để cây đủ sáng.
  4. Giữ lớp phủ nguyên vẹn, bổ sung chỗ bị mỏng.
  5. Không bón phân, không phun xịt giữa trưa; mọi việc phun theo hướng dẫn của cán bộ bảo vệ thực vật, làm vào lúc mát.
  6. Ghi lại những ngày nóng gắt nhất, giai đoạn cây lúc đó và lượng hoa trái rụng để rút kinh nghiệm.

Với ruộng lúa đang trổ, giữ mực nước ruộng ổn định giúp hạ nhiệt quanh gốc và bông. Không rút cạn ruộng đúng lúc trổ gặp nóng, trừ khi khuyến nông địa phương hướng dẫn khác cho giống và vùng của bạn.

Người làm vườn cũng cần giữ sức: ra đồng sáng sớm và chiều mát, tránh làm việc nặng giữa trưa, mang đủ nước uống. Cây có thể trồng lại vụ sau, sức khoẻ người làm thì không nên đánh đổi.

Ví dụ giả định: luống ớt qua đợt nóng đầu hè

Nhà anh Bình có mấy luống ớt trồng cho kịp bán dịp đầu hè. Năm trước, đợt nắng gắt kéo dài hơn một tuần đúng lúc ớt ra hoa rộ, hoa rụng gần hết, trái đậu ít và nhiều trái méo. Anh tưởng do sâu, phun thử mấy lần mà không đỡ.

Năm nay anh làm khác. Anh phủ rơm kín mặt luống ngay sau khi cây bén rễ, kéo đường ống nhỏ giọt dưới lớp rơm, chuẩn bị sẵn lưới che căng trên khung tre thấp. Anh cũng chia trồng hai đợt cách nhau gần ba tuần. Khi bản tin báo đợt nóng, anh tưới đẫm sáng sớm và kéo lưới che từ giữa trưa tới xế chiều.

Đợt đầu vẫn rụng hoa một phần, nhưng ít hơn hẳn năm trước; đợt hai ra hoa sau khi nóng đã dịu nên đậu trái tốt. Ví dụ là giả định, nhưng cho thấy ba việc cộng lại: giữ ẩm đất, che giờ gắt nhất, và chia đợt để không đặt cả vụ vào một khoảng thời tiết.

Phân biệt rụng do nóng với nguyên nhân khác

Rụng sinh lý. Nhiều cây ăn trái tự rụng bớt trái non sau đợt đậu trái, đó là cách cây cân đối tải. Rụng đều, vừa phải, không kèm biểu hiện lạ trên lá thường là sinh lý.

Rụng do nóng và thiếu nước. Rụng tăng vọt sau những ngày nắng gắt, lá có lúc rũ, đất khô. Cải thiện khi tưới đủ và trời dịu đi.

Rụng do sâu bệnh. Trái rụng có vết châm, vết thối, cuống đen, hoặc lá có đốm, có sâu. Trường hợp này cần hỏi cán bộ bảo vệ thực vật, không phải do nóng.

Rụng do thiếu thụ phấn. Hoa nở nhiều mà gần như không đậu, ít thấy ong bướm. Có thể do nóng, cũng có thể do thiếu côn trùng hoặc phun thuốc làm hại côn trùng thụ phấn.

Rụng do mưa lớn hoặc úng. Rụng sau những ngày mưa dầm, đất đọng nước. Nguyên nhân là rễ hư, cách xử lý khác hẳn với rụng do nóng.

Né nóng bằng lịch vụ: cách thích ứng lâu dài

Che, tưới chỉ giảm được một phần thiệt hại. Cách hiệu quả hơn về lâu dài là xếp lịch để giai đoạn ra hoa của cây nhạy không rơi vào những tuần nóng gắt nhất trong năm ở vùng mình. Với lúa, nhiều địa phương đã điều chỉnh lịch xuống giống để lúa trổ trước hoặc sau cao điểm nóng; với rau màu, có thể tránh trồng loại nhạy nóng như cà chua vào vụ hè, thay bằng rau chịu nóng tốt hơn.

Để xếp được lịch, cần biết khung thời gian nóng gắt của chính vùng mình qua nhiều năm. Sổ nhật ký thời tiết và mùa vụ của gia đình, cộng với lịch thời vụ khuyến cáo của ngành nông nghiệp tỉnh, là nguồn tốt nhất. Hỏi khuyến nông xã về lịch thời vụ năm nay và giống có thời gian sinh trưởng phù hợp để tính ngược từ ngày ra hoa.

Một cách khác là trồng gối vụ, chia đợt: không trồng toàn bộ luống cà, luống dưa cùng một ngày mà chia hai ba đợt cách nhau vài tuần. Nếu một đợt ra hoa trúng nắng gắt, các đợt kia vẫn có cơ hội đậu trái.

Với cây ăn trái có thể điều khiển mùa ra hoa, chủ vườn nhiều kinh nghiệm thường cân nhắc lùi hoặc dời đợt xử lý để hoa nở vào lúc trời dịu hơn. Việc này đòi hỏi hiểu rõ đặc tính từng loại cây và cần trao đổi với khuyến nông hoặc người làm lâu năm trong vùng, vì làm sai thời điểm có thể khiến cây ra hoa lai rai, khó chăm và giảm cả vụ.

Những sai lầm hay gặp

Tưới nhiều lần ướt mặt. Rễ quay lên nông, càng dễ khát khi nóng. Tưới ít lần mà thấm sâu tốt hơn.

Che kín cả ngày. Cây thiếu sáng, ra hoa kém, dễ bệnh. Chỉ che giờ nắng gắt và che một phần.

Phun chế phẩm "chống rụng" theo quảng cáo. Không giải quyết được gốc là nóng và thiếu nước; mọi việc phun nên hỏi cán bộ bảo vệ thực vật.

Đổ lỗi hết cho thời tiết. Nhiều trường hợp rụng do sâu bệnh hoặc úng mà tưởng do nóng, xử lý sai hướng. Quan sát kỹ trái rụng và lá trước khi kết luận.

Bón thêm phân để cây giữ trái. Bón đậm khi cây đang mất nước dễ làm rễ tổn thương, cây càng rụng. Việc bón nên theo lịch khuyến nông và làm khi đất đủ ẩm.

Phun thuốc trừ sâu giữa giờ ong bay. Làm hại côn trùng thụ phấn đúng lúc hoa đã khó đậu. Nếu buộc phải phun theo hướng dẫn chuyên môn, chọn lúc chiều muộn và đúng loại được hướng dẫn.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao cây ra hoa nhiều mà không đậu trái khi trời nóng?

Vì nhiệt độ cao làm hạt phấn yếu, đầu nhuỵ khô nhanh và côn trùng thụ phấn hoạt động ít, nên hoa không thụ phấn được và rụng. Nếu đất khô, cây còn chủ động bỏ hoa để giữ nước, làm rụng nặng hơn.

Lúa bị lép do nắng nóng có cứu được không?

Hạt đã lép thì không phục hồi được. Cách giảm thiệt hại là giữ đủ nước ruộng lúc lúa trổ và về lâu dài điều chỉnh lịch xuống giống để lúa trổ tránh cao điểm nóng, theo khuyến cáo lịch thời vụ của địa phương.

Có nên che lưới cho rau màu khi trời nắng nóng không?

Có thể che lưới cho luống nhạy cảm vào khoảng giữa trưa tới xế chiều, che một phần nắng, không che kín cả ngày. Che kín làm cây thiếu sáng, ra hoa kém và dễ phát sinh bệnh.

Tưới nước giữa trưa nắng có làm hại cây không?

Tưới lên lá giữa trưa nắng gắt thì nước bốc hơi nhanh và không hiệu quả. Nên tưới sáng sớm để vùng rễ đủ ẩm trước khi nắng lên, nếu cần thì tưới thêm vào chiều mát.

Làm sao biết trái rụng do nóng hay do sâu bệnh?

Trái rụng do sâu bệnh thường có vết châm, vết thối, cuống đen, lá có đốm hoặc có sâu. Rụng do nóng thường tăng vọt sau những ngày nắng gắt, đất khô, trái rụng trông lành. Không chắc thì hỏi cán bộ bảo vệ thực vật.

Có cây rau nào chịu nóng tốt để trồng mùa hè không?

Có nhiều loại rau chịu nóng khá hơn cà chua hay rau ăn lá ôn đới, như một số rau ăn lá bản địa và rau họ bầu bí chịu nhiệt. Nên hỏi khuyến nông địa phương để chọn loại và giống hợp vùng mình.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138