Khi thời tiết đổi nóng lạnh thất thường, người già và trẻ nhỏ dễ ốm vì cơ thể thích nghi chậm hơn với thay đổi nhiệt độ, độ ẩm. Cách giữ sức cho cả nhà gồm: theo dõi bản tin để biết trước đợt đổi trời, mặc nhiều lớp mỏng thay vì một lớp dày, giữ phòng ngủ không gió lùa, ăn ngủ đều, duy trì thuốc theo đơn với người có bệnh mạn tính, và nhận ra sớm dấu hiệu nặng như khó thở, đau ngực, lú lẫn, yếu nửa người, trẻ thở nhanh hay bỏ bú.
Nhiều gia đình kể rằng giờ khó nói được đâu là giao mùa: đang nóng bỗng lạnh, sáng se lạnh trưa oi bức, mưa trái mùa xen nắng gắt. Những biến động này phù hợp với xu thế thời tiết cực đoan, thất thường hơn mà cơ quan khí tượng đã nhiều lần nêu. Bài này giúp sắp xếp nếp sinh hoạt để cả nhà, nhất là người yếu, đi qua những đợt đổi trời ít ốm hơn.
Vì sao đổi trời đột ngột làm người già và trẻ nhỏ dễ ốm
Cơ thể người luôn điều chỉnh để giữ thân nhiệt ổn định. Khi trời chuyển lạnh đột ngột, mạch máu ngoài da co lại, tim phải làm việc khác đi, đường thở tiếp xúc với không khí lạnh khô. Khi trời nóng ẩm trở lại, cơ thể lại phải toát mồ hôi, giãn mạch. Người trẻ khoẻ thích nghi nhanh, nhưng người già và trẻ nhỏ thì chậm và yếu hơn.
Ở người cao tuổi, cảm nhận nóng lạnh có thể giảm, nhiều người không thấy lạnh dù tay chân đã buốt. Những người có bệnh tim mạch, tăng huyết áp, bệnh phổi mạn tính, tiểu đường dễ bị bệnh nền nặng lên khi thời tiết đổi đột ngột. Ở trẻ nhỏ, đường thở hẹp, hệ miễn dịch đang hoàn thiện, lại hay ở nơi đông trẻ như nhà trẻ, nên dễ mắc bệnh hô hấp lây từ bạn.
Đổi trời cũng thường kéo theo thay đổi nếp sinh hoạt: ngủ kém vì nóng rồi lạnh, ăn uống thất thường, ít vận động khi mưa. Những thay đổi nhỏ này cộng lại làm sức chống đỡ giảm đúng vào lúc mầm bệnh hô hấp lan nhiều.
Không có cách nào làm cho thời tiết ổn định lại, nhưng gia đình có thể giảm cú sốc cho cơ thể bằng những việc rất bình thường: biết trước, mặc đúng, ở đúng, ăn ngủ đều. Phần còn lại là nhận ra sớm khi ai đó ốm nặng hơn mức thông thường.
Biết trước để không bị động
Theo dõi bản tin thời tiết vài ngày tới. Xem dự báo từ nguồn chính thức mỗi tối, để ý những ngày có không khí lạnh tràn về, nhiệt độ hạ nhiều, hoặc nắng nóng quay lại. Biết trước một hai ngày là đủ để chuẩn bị quần áo, chăn, lịch đi lại cho người già và trẻ nhỏ.
Để ý chênh lệch ngày đêm. Những ngày trưa nóng, đêm và sáng sớm lạnh là lúc dễ ốm nhất, vì người ta mặc theo cảm giác buổi trưa rồi quên lớp áo khi về chiều. Người già dậy sớm tập thể dục, trẻ đi học sớm là hai nhóm cần chú ý.
Một người trong nhà phụ trách nhắc. Phân một người, thường là người trẻ dùng điện thoại nhiều, nhắn trong nhóm gia đình khi có đợt đổi trời: ngày nào lạnh, ngày nào nóng, ai cần mang thêm áo, ai nên hoãn việc ra ngoài sớm.
Ghi lại ai hay ốm khi nào. Mỗi nhà có người nhạy cảm riêng: người hay ho khi trời hanh, người đau khớp khi trời ẩm, trẻ hay sổ mũi khi lạnh đột ngột. Ghi lại để lần sau chuẩn bị sớm cho đúng người.
Mặc và ở thế nào khi trời đổi
Nguyên tắc chung là nhiều lớp mỏng, dễ mặc thêm cởi bớt, thay vì một lớp dày rồi toát mồ hôi. Bảng dưới gợi ý cho từng nhóm trong nhà.
| Nhóm | Quần áo | Chỗ ở, chỗ ngủ |
|---|---|---|
| Người cao tuổi | Áo nhiều lớp, giữ ấm cổ, ngực, bàn chân; tất mỏng khi sáng sớm | Phòng ngủ kín gió lùa, chăn vừa đủ, có sẵn áo khoác cạnh giường khi dậy đêm |
| Trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ | Mặc vừa đủ, sờ gáy, lưng xem có lạnh hay ướt mồ hôi để thêm bớt | Không để quạt, máy lạnh thổi thẳng; không ủ quá kín khi trời ấm lại |
| Học sinh | Mang theo áo khoác mỏng trong cặp những ngày sáng lạnh trưa nóng | Thay áo ướt mồ hôi sau giờ chơi nếu có thể |
| Người có bệnh tim mạch, hô hấp | Giữ ấm khi ra ngoài lúc sáng sớm, tối muộn | Tránh ra vào liên tục giữa phòng máy lạnh và ngoài trời nóng |
| Người lao động ngoài trời | Áo dài tay thoáng khi nắng, áo gió khi trời trở lạnh | Nghỉ ngơi đủ, thay đồ khô khi bị mưa ướt |
Với người già, nhiều trường hợp ốm bắt đầu từ việc dậy đêm đi vệ sinh, bước từ chăn ấm ra hành lang lạnh. Một chiếc áo khoác và đôi dép để sẵn cạnh giường là việc nhỏ nhưng đáng làm.
Ăn, ngủ, vận động: giữ nhịp đều
Uống đủ nước cả khi trời lạnh. Khi trời mát, nhiều người già quên uống nước vì không thấy khát. Đặt sẵn bình nước ấm trong tầm tay và nhắc uống đều trong ngày, trừ khi bác sĩ dặn hạn chế nước vì bệnh riêng.
Ăn đủ bữa, nhiều rau quả. Bữa ăn đủ chất, nóng, dễ tiêu giúp giữ sức. Không cần mua thực phẩm chức năng hay thuốc bổ theo quảng cáo; nếu muốn dùng, hỏi bác sĩ trước, nhất là người đang uống thuốc điều trị.
Ngủ đủ, giờ giấc ổn định. Đêm nóng thì giữ phòng thoáng, đêm lạnh thì giữ ấm, nhưng đi ngủ và thức dậy đúng giờ. Trẻ nhỏ ngủ đủ giấc đỡ quấy và ít ốm vặt hơn.
Vận động nhẹ trong nhà khi trời xấu. Ngày lạnh, mưa, người già không nhất thiết ra công viên lúc tờ mờ sáng. Có thể đi bộ trong nhà, tập vài động tác giãn cơ, đợi trời ấm hơn mới ra ngoài.
Giữ nhà thông thoáng mà không lùa gió. Mở cửa thông gió vào lúc trời ấm trong ngày để không khí trong nhà được thay mới, giảm mầm bệnh hô hấp tích tụ, nhưng đóng bớt khi gió lạnh mạnh.
Người có bệnh mạn tính: đừng để đổi trời làm lệch việc điều trị
Với người tăng huyết áp, bệnh tim, bệnh phổi mạn tính, tiểu đường, những đợt đổi trời là lúc cần giữ đều việc điều trị hơn bao giờ hết. Thuốc đang dùng theo đơn phải uống đúng, đủ, không tự ngừng khi thấy trong người khoẻ, cũng không tự tăng giảm khi thấy khác thường.
Gia đình nào có máy đo huyết áp hoặc máy đo đường huyết tại nhà nên đo đều theo lời dặn của bác sĩ, ghi vào sổ, nhất là trong những ngày trời chuyển lạnh đột ngột. Nếu chỉ số lệch nhiều so với thường lệ, gọi hỏi hoặc đến khám, không tự điều chỉnh thuốc.
Trước mùa lạnh hoặc mùa dịch hô hấp, nên hỏi bác sĩ đang theo dõi bệnh về các loại vắc xin phù hợp như vắc xin cúm và các vắc xin khác dành cho người cao tuổi, người có bệnh nền. Việc tiêm hay không, tiêm loại nào, lúc nào là do bác sĩ và cơ sở tiêm chủng tư vấn theo từng người.
Giữ thuốc đủ dùng trong những đợt thời tiết xấu kéo dài, không để đến hôm hết thuốc mới đi lấy đúng ngày mưa rét. Lịch tái khám nên ghi vào lịch chung của gia đình để con cháu nhắc và đưa đi.
Nhà có cả người già và trẻ nhỏ: tránh lây chéo trong nhà
Nhiều gia đình Việt sống ba thế hệ chung một nhà. Trẻ đi nhà trẻ mang mầm bệnh hô hấp về, ông bà ôm ấp, bế ẵm, và chỉ vài ngày sau người già cũng ho sốt. Ở trẻ, cảm lạnh có thể nhẹ, nhưng ở người già có bệnh nền, cùng một mầm bệnh có thể nặng hơn nhiều.
Khi trẻ đang ốm, nếu nhà có điều kiện, nên để bố mẹ hoặc người trẻ hơn chăm chính, ông bà hạn chế hôn, áp mặt, ngủ chung với cháu trong những ngày đó. Người ốm, dù là ai, che miệng khi ho, hắt hơi bằng khăn giấy hoặc khuỷu tay, rửa tay sau đó. Đeo khẩu trang khi chăm người khác trong nhà là thói quen nhiều gia đình đã quen từ những đợt dịch trước.
Đồ dùng chung như cốc, khăn mặt, thìa đũa nên tách riêng cho người đang ốm. Mở cửa thông gió vài lần trong ngày lúc trời ấm, lau tay nắm cửa, công tắc điện, điều khiển ti vi. Những việc này không tốn bao nhiêu thời gian nhưng cắt được đường lây trong nhà.
Ngược lại, khi người lớn trong nhà ốm, cũng nên tránh bế ẵm trẻ sơ sinh. Trẻ dưới vài tháng tuổi mà bị sốt là trường hợp cần đi khám ngay, không chờ theo dõi ở nhà.
Dấu hiệu phải đi khám hoặc gọi cấp cứu
Phần lớn cảm lạnh giao mùa nhẹ và tự khỏi sau vài ngày nghỉ ngơi. Nhưng với người già và trẻ nhỏ, các dấu hiệu dưới đây là lý do để đi khám ngay hoặc gọi cấp cứu, không chờ xem có đỡ không.
- Người lớn tuổi đột ngột méo miệng, nói khó, yếu hoặc tê một bên tay chân, mất thăng bằng: gọi cấp cứu ngay, đây có thể là dấu hiệu đột quỵ.
- Đau ngực, tức ngực, vã mồ hôi, khó thở: gọi cấp cứu.
- Khó thở, thở nhanh, môi tím, ho kéo dài nhiều ngày hoặc ho ra đờm có máu.
- Sốt cao không giảm, rét run, lú lẫn, lơ mơ, bỏ ăn uống ở người già.
- Trẻ thở nhanh, rút lõm lồng ngực khi thở, thở rít, bỏ bú, bú kém, li bì, co giật.
- Trẻ dưới ba tháng tuổi bị sốt, hoặc trẻ sốt kèm nôn nhiều, phát ban.
- Người có bệnh mạn tính thấy triệu chứng bệnh nền nặng lên rõ rệt so với ngày thường.
Nên để sẵn ở chỗ dễ thấy trong nhà một tờ ghi: bệnh nền của từng người, thuốc đang dùng, cơ sở y tế đang theo dõi, đường đến bệnh viện gần nhất. Lúc gấp, ai ở nhà cũng cầm theo được.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao giao mùa người già hay bị tăng huyết áp?
Khi trời lạnh đột ngột, mạch máu ngoài da co lại để giữ nhiệt, có thể làm huyết áp tăng ở người vốn có bệnh. Người cao tuổi cần giữ ấm, uống thuốc đều theo đơn, đo huyết áp theo lời dặn của bác sĩ và đi khám khi chỉ số lệch nhiều so với thường ngày.
Trẻ hay ốm khi đổi trời thì có nên cho uống thuốc bổ?
Không nên tự cho trẻ dùng thuốc bổ hay thực phẩm chức năng theo quảng cáo. Ăn đủ bữa, ngủ đủ giấc, mặc vừa đủ ấm và rửa tay thường xuyên mới là nền tảng. Nếu trẻ ốm nhiều lần, hãy đưa trẻ đi khám để bác sĩ đánh giá và tư vấn.
Mặc thế nào cho trẻ khi sáng lạnh trưa nóng?
Mặc nhiều lớp mỏng để dễ cởi bớt khi trời nóng lên, mang theo áo khoác mỏng trong cặp. Sờ gáy và lưng trẻ để biết trẻ lạnh hay đang ra mồ hôi. Tránh ủ quá kín khiến trẻ toát mồ hôi rồi bị lạnh khi gió thổi.
Người già có nên tập thể dục sáng sớm khi trời lạnh?
Những ngày trời lạnh đột ngột, người già, nhất là người có bệnh tim mạch hay huyết áp, nên đợi trời ấm hơn mới ra ngoài, hoặc vận động nhẹ trong nhà. Khi ra ngoài, mặc đủ ấm, giữ ấm cổ và ngực, khởi động từ từ.
Có nên tiêm vắc xin cúm trước mùa lạnh không?
Vắc xin cúm thường được khuyến cáo cho người cao tuổi, người có bệnh mạn tính, trẻ nhỏ và một số nhóm khác. Việc tiêm loại nào và vào lúc nào nên hỏi bác sĩ đang theo dõi hoặc cơ sở tiêm chủng, vì phụ thuộc tuổi, bệnh nền và lịch tiêm trước đó.
Dấu hiệu nào ở người già khi trời lạnh phải gọi cấp cứu ngay?
Méo miệng, nói khó, yếu hoặc tê một bên người, mất thăng bằng đột ngột có thể là đột quỵ, cần gọi cấp cứu ngay. Đau ngực, khó thở, vã mồ hôi, lú lẫn đột ngột cũng là dấu hiệu cấp cứu. Không tự xử lý tại nhà hay chờ xem có đỡ không.