Khi thời tiết ngày càng cực đoan, câu hỏi chọn giống không còn chỉ là giống nào cho năng suất cao nhất, mà là giống nào vẫn sống khoẻ và cho thu nhập trong năm xấu. Giống địa phương thường chịu nóng, chịu kham khổ và ít bệnh hơn nhưng lớn chậm; giống mới, giống lai cao sản cho năng suất cao nhưng cần chuồng trại, thức ăn và chăm sóc tốt hơn hẳn. Lựa chọn hợp lý phụ thuộc vào điều kiện của chính gia đình, và cách an toàn là thử nhỏ trước khi đổi cả đàn.
Bài này đưa ra cách cân nhắc ở mức nguyên lý cho hộ chăn nuôi nhỏ và vừa. Không có tên giống thương mại hay khuyến nghị mua giống cụ thể; việc chọn giống nên trao đổi thêm với khuyến nông, thú y và những hộ đã nuôi trong cùng vùng.
Đổi câu hỏi: từ năng suất cao nhất sang ổn định nhất
Nhiều năm qua, phong trào chăn nuôi thường đi theo một hướng: thay giống địa phương bằng giống lớn nhanh hơn, cho nhiều thịt, nhiều trứng, nhiều sữa hơn. Trong điều kiện chuồng trại tốt, thức ăn đủ, thời tiết ôn hoà, hướng đó mang lại thu nhập cao. Nhưng khi các đợt nắng nóng, rét đậm, hạn hán, lũ lụt đến dày hơn, nhiều hộ nhận ra rằng con giống năng suất cao lại là con thiệt hại nặng nhất mỗi khi trời trở chứng.
Một cách nhìn thực tế hơn là so sánh thu nhập qua nhiều năm, gồm cả năm tốt lẫn năm xấu, chứ không chỉ năm tốt nhất. Một giống cho năng suất cao hơn nhưng cứ vài năm lại mất nửa đàn vì nóng hay bệnh có thể thua một giống năng suất vừa phải mà năm nào cũng ổn. Với hộ nhỏ, ít vốn, không có của để dành bù lỗ, sự ổn định này càng quan trọng.
Điều đó không có nghĩa là giống địa phương luôn tốt hơn. Nó chỉ có nghĩa là chọn giống phải tính cả khả năng chịu đựng thời tiết, chứ không chỉ con số năng suất trên giấy.
Giống địa phương: mạnh ở đâu, yếu ở đâu
Chịu được khí hậu tại chỗ. Trải qua nhiều thế hệ sống trong điều kiện nóng ẩm, nắng gắt hay rét vùng núi, giống địa phương như bò vàng, lợn bản, gà ta, vịt cỏ thường chịu thời tiết khắc nghiệt tốt hơn giống nhập.
Ăn được thức ăn thô, kham khổ. Nhiều giống địa phương sống được bằng thức ăn sẵn có như cỏ bãi, phụ phẩm nông nghiệp, ít phụ thuộc vào thức ăn công nghiệp, nên khi thức ăn thiếu hay đắt lên vẫn duy trì được.
Ít bệnh hơn trong điều kiện chăm sóc đơn giản. Thường có sức đề kháng tốt hơn khi nuôi thả hoặc bán chăn thả, dù vẫn cần tiêm phòng đầy đủ theo hướng dẫn thú y.
Nhưng lớn chậm, năng suất thấp. Thời gian nuôi dài hơn, cho ít thịt, ít trứng, ít sữa hơn, và một số giống có tầm vóc nhỏ, khó bán theo yêu cầu của thương lái chuộng con to.
Nguồn giống có thể bị lai tạp. Ở nhiều nơi, giống địa phương thuần đã bị lai lẫn, khó tìm nguồn giống đúng. Mua giống cần hỏi rõ nguồn gốc, tránh mua nhầm con lai mang nhược điểm của cả hai bên.
Đặt cạnh nhau theo các tiêu chí thích ứng
Bảng dưới so sánh khái quát. Thực tế mỗi giống cụ thể sẽ khác, nên dùng bảng như danh sách câu hỏi khi trao đổi với người bán giống và khuyến nông:
| Tiêu chí | Giống địa phương | Giống mới, giống lai cao sản |
|---|---|---|
| Chịu nóng, chịu rét | Thường tốt | Thường kém hơn, cần chuồng trại tốt |
| Nhu cầu thức ăn | Ăn được thức ăn thô, phụ phẩm | Cần thức ăn chất lượng, đủ lượng |
| Tốc độ lớn, năng suất | Chậm, thấp | Nhanh, cao trong điều kiện tốt |
| Vốn đầu tư chuồng trại | Thấp | Cao hơn |
| Rủi ro khi thời tiết cực đoan | Thấp hơn | Cao hơn |
| Thị trường | Có phân khúc ưa chuộng nhưng số lượng ít | Dễ bán số lượng lớn |
Đọc bảng, có thể thấy giống mới hợp với hộ có vốn, có chuồng trại chủ động được nhiệt độ, có nguồn thức ăn ổn định. Giống địa phương hợp với hộ nuôi nhỏ, chăn thả, ở vùng thời tiết khắc nghiệt hoặc khó tiếp cận thức ăn công nghiệp.
Một điểm hay bị bỏ qua là sức lao động của gia đình. Giống cao sản thường đòi hỏi người chăm có mặt thường xuyên: theo dõi nhiệt độ chuồng, cho ăn đúng giờ, xử lý sớm khi con vật có dấu hiệu lạ. Gia đình mà người trẻ đi làm xa, chỉ còn ông bà ở nhà, thì một đàn giống địa phương dễ chăm có khi phù hợp hơn dù năng suất thấp hơn. Chọn giống vì vậy không chỉ là chọn con vật mà là chọn cả cách làm việc của cả nhà trong nhiều năm tới.
Dấu hiệu đàn hiện tại không còn hợp với thời tiết
Trước khi nghĩ đến đổi giống, hãy nhìn lại đàn đang nuôi. Những dấu hiệu dưới đây, nếu lặp lại nhiều năm, cho thấy giống đang nuôi có thể không còn hợp với điều kiện thời tiết nơi gia đình sống:
- Mỗi đợt nắng nóng đều có con chết hoặc phải gọi thú y, dù chuồng trại đã được cải tạo.
- Năng suất tụt mạnh và kéo dài sau mỗi mùa khó: gà đẻ thưa nhiều tuần, bò sữa mất sữa lâu mới hồi.
- Tỷ lệ phối giống đậu thai thấp đi rõ trong những tháng nóng.
- Chi phí làm mát, thức ăn bổ sung, thuốc thú y theo chỉ định tăng dần qua từng năm mà kết quả không khá hơn.
- Đàn không chịu nổi những ngày thiếu thức ăn tốt, gầy sút rất nhanh khi phải ăn rơm, cỏ khô.
- Hàng xóm nuôi giống khác trong cùng điều kiện lại ít thiệt hại hơn hẳn.
Những dấu hiệu này cần được nhìn qua nhiều năm chứ không phải một năm xui rủi. Ghi chép đều đặn sẽ giúp phân biệt đâu là vấn đề của giống, đâu là vấn đề của chuồng trại hay cách chăm. Nếu vấn đề nằm ở chuồng, đổi giống cũng không giải quyết được; nếu nằm ở giống, cải tạo chuồng mãi cũng chỉ bù được một phần.
Lai giống và đổi loài: những hướng ở giữa
Giữa hai lựa chọn là các hướng trung gian. Một số con lai giữa giống địa phương và giống cải tiến được tạo ra để vừa chịu được thời tiết vừa cho năng suất khá hơn. Trước khi chọn con lai, hãy hỏi khuyến nông xem con lai đó đã được nuôi thử ở vùng có khí hậu giống vùng mình chưa, kết quả thế nào, và nguồn giống có ổn định không.
Hướng thứ hai là đổi loài, hoặc thêm loài. Ở vùng khô hạn, nhiều nơi đã thấy dê, cừu chịu nắng hạn và ăn được cây bụi tốt hơn bò. Ở vùng hay ngập, vịt thích nghi với nước tốt hơn gà. Ở vùng ven biển nhiễm mặn, có hộ chuyển từ cá nước ngọt sang các loài thuỷ sản chịu lợ. Mỗi loài mới đều đòi hỏi học cách chăm mới và tìm đầu ra mới, nên đây là quyết định cần thời gian.
Hướng thứ ba là nuôi nhiều loài cùng lúc với quy mô vừa phải thay vì dồn hết vào một loài. Một hộ có vài con bò, một đàn gà ta, ao cá nhỏ sẽ ít bị tổn thương hơn khi một đợt thời tiết xấu chỉ đánh vào một loài. Đây cũng là cách nhiều gia đình nông thôn đã làm từ lâu, nay lại được nhìn nhận như một biện pháp thích ứng.
Thử nhỏ trước khi đổi cả đàn
Đổi giống là quyết định khó quay lại. Một cách làm thận trọng gồm các bước:
- Ghi lại thiệt hại của đàn hiện tại qua vài năm: năm nào, vì thời tiết gì, mất bao nhiêu, nhóm nào chịu nặng nhất.
- Hỏi khuyến nông, thú y và các hộ trong vùng xem giống nào đã nuôi thành công ở điều kiện tương tự.
- Mua một số ít con giống mới từ nguồn có giấy tờ, có kiểm dịch rõ ràng.
- Nuôi song song với đàn cũ ít nhất qua một mùa khó, ghi chép cách chúng chịu nóng, rét, thiếu thức ăn ra sao.
- Tính thêm chi phí phát sinh: chuồng trại cần nâng cấp, thức ăn, thuốc thú y theo chỉ định.
- Chỉ mở rộng khi kết quả tốt và gia đình đủ sức chăm theo yêu cầu của giống mới.
Cách làm này chậm hơn mua cả đàn một lần, nhưng tránh được tình huống bỏ một đàn quen thuộc để nhận về một đàn không chịu nổi thời tiết nơi mình sống.
Nguồn giống, kiểm dịch và giữ gìn giống quý
Dù chọn giống nào, nguồn giống rõ ràng là điều kiện trước tiên. Con giống trôi nổi không rõ nguồn gốc có thể mang mầm bệnh vào đàn, làm hỏng cả công chọn giống. Khi mua, hỏi giấy kiểm dịch, hỏi lịch tiêm phòng đã làm, xem tận nơi đàn bố mẹ nếu được. Con giống mới mua về nên nuôi cách ly một thời gian trước khi nhập đàn, theo hướng dẫn của thú y.
Với giống địa phương, một vấn đề khác là giữ gìn. Khi phần lớn hộ chuyển sang giống mới, giống địa phương thuần dần ít đi, đến lúc cần thì khó tìm lại. Một số nơi có chương trình bảo tồn, nhân giống vật nuôi bản địa; hộ nào đang có đàn giống địa phương tốt có thể hỏi khuyến nông về việc tham gia, vừa giữ giống quý cho vùng, vừa có thêm nguồn thu từ bán con giống.
Cuối cùng, chọn giống chỉ là một phần của thích ứng. Một giống chịu nóng tốt vẫn khổ trong chuồng bí; một giống khoẻ vẫn chết nếu thiếu thức ăn qua mùa lũ. Chọn giống nên đi cùng việc cải tạo chuồng trại, dự trữ thức ăn và lập kế hoạch cho mùa khó.
Câu hỏi thường gặp
Nên nuôi giống địa phương hay giống lai cao sản?
Tuỳ điều kiện gia đình. Hộ có vốn, chuồng trại chủ động được nhiệt độ và nguồn thức ăn ổn định có thể nuôi giống cao sản. Hộ nhỏ, chăn thả, ở vùng thời tiết khắc nghiệt thường an toàn hơn với giống địa phương hoặc con lai đã được thử ở vùng tương tự.
Giống vật nuôi nào chịu nóng tốt?
Nhìn chung, các giống địa phương đã sống nhiều thế hệ trong khí hậu nóng ẩm như bò vàng, gà ta, vịt cỏ chịu nóng tốt hơn giống nhập cao sản. Giống cụ thể hợp với vùng nào nên hỏi khuyến nông và thú y địa phương.
Vùng khô hạn nên nuôi con gì?
Ở nhiều vùng khô hạn, dê và cừu được nuôi vì chịu nắng hạn và ăn được cây bụi. Tuy vậy, mỗi loài cần cách chăm và đầu ra riêng, nên hãy thử quy mô nhỏ và hỏi khuyến nông trước khi chuyển hẳn sang loài mới.
Có nên đổi toàn bộ đàn sang giống mới một lần không?
Không nên. Cách thận trọng là mua một số ít con giống mới, nuôi song song với đàn cũ qua ít nhất một mùa khó, ghi chép kết quả và chi phí, rồi mới mở rộng khi thấy hợp và gia đình đủ sức chăm.
Mua con giống cần kiểm tra những gì?
Hỏi nguồn gốc và giấy kiểm dịch, hỏi lịch tiêm phòng đã làm, xem đàn bố mẹ nếu được. Con giống mới về nên nuôi cách ly một thời gian trước khi nhập đàn, theo hướng dẫn của thú y để tránh mang bệnh vào đàn cũ.
Nuôi nhiều loài cùng lúc có giúp giảm rủi ro không?
Có. Khi một đợt nắng nóng, rét hay lũ chỉ đánh mạnh vào một loài, các loài khác vẫn giữ được thu nhập cho gia đình. Nuôi nhiều loài quy mô vừa phải là cách chia rủi ro mà nhiều hộ nông thôn đã áp dụng từ lâu.