Vào những ngày bụi mịn cao hoặc có khói đốt đồng, người nhạy cảm như trẻ nhỏ, người già, phụ nữ mang thai, người bị hen, bệnh phổi, bệnh tim nên ở trong nhà đóng cửa vào giờ ô nhiễm nặng, hạn chế vận động gắng sức ngoài trời, dùng khẩu trang lọc bụi mịn đeo ôm khít khi buộc phải ra ngoài, và duy trì đúng thuốc theo đơn. Khó thở, thở rít, tức ngực, ho nhiều tăng lên là lúc phải đi khám.
Mùa khô kéo dài, những đợt gió lặng và không khí lạnh ép sát mặt đất làm bụi tích lại thay vì tan đi. Cùng lúc đó là mùa thu hoạch, khói đốt rơm rạ bốc lên ở nhiều vùng quê và trôi vào cả thành phố. Bài này giúp gia đình đọc được chỉ số không khí, biết làm gì trong những ngày xấu, và cùng thôn xóm bớt khói từ chính cánh đồng của mình.
Bụi mịn là gì và vì sao mùa khô hay tăng
Bụi mịn là những hạt bụi rất nhỏ lơ lửng trong không khí, nhỏ hơn nhiều so với sợi tóc, thường được gọi theo kích thước như bụi mịn PM2.5. Vì nhỏ, chúng đi sâu vào phổi khi hít thở, và các nhà khoa học đã liên hệ việc tiếp xúc nhiều với bụi mịn với các vấn đề về đường hô hấp và tim mạch. Mắt thường thấy trời mù mù, nhưng không đo được mức độ, nên cần dựa vào chỉ số chất lượng không khí.
Bụi mịn đến từ nhiều nguồn: khói xe, công trình xây dựng, nhà máy, đốt rác, bếp than tổ ong, và mùa thu hoạch là khói đốt rơm rạ, gốc rạ. Vào mùa khô, mưa ít nên bụi không được rửa trôi. Những đêm và sáng có hiện tượng không khí lạnh nằm sát mặt đất, như một chiếc nắp đậy, bụi không bốc lên cao được và tích lại gần nơi người ở.
Khi thời tiết thất thường hơn, có năm mùa khô kéo dài, có những đợt gió lặng nhiều ngày liền, số ngày không khí xấu ở một số nơi có thể tăng. Cơ quan môi trường các địa phương đã có hệ thống quan trắc và công bố chỉ số hằng ngày, gia đình nên làm quen với việc xem chỉ số như xem dự báo thời tiết.
Ở nông thôn, nhiều người nghĩ không khí làng quê luôn trong lành. Nhưng trong những ngày đốt đồng đồng loạt, khói có thể dày đặc ngay quanh nhà, có khi còn nặng hơn trong phố. Người già ngồi hiên, trẻ chơi ngoài sân vào chiều tối là đúng lúc khói đọng nhiều nhất.
Đọc chỉ số chất lượng không khí và việc nên làm
Chỉ số chất lượng không khí thường được chia thành các mức có màu, từ tốt đến nguy hại. Bảng dưới gom các mức hay gặp theo cách công bố phổ biến ở Việt Nam và gợi ý việc nên làm; xem chỉ số và khuyến cáo cụ thể từ nguồn chính thức của cơ quan môi trường.
| Mức | Người khoẻ mạnh | Người nhạy cảm |
|---|---|---|
| Tốt (xanh) | Sinh hoạt bình thường | Sinh hoạt bình thường |
| Trung bình (vàng) | Sinh hoạt bình thường | Theo dõi triệu chứng, giảm vận động mạnh kéo dài ngoài trời |
| Kém (cam) | Giảm vận động mạnh ngoài trời | Hạn chế ra ngoài, đeo khẩu trang lọc bụi mịn khi đi |
| Xấu (đỏ) | Hạn chế ra ngoài, tránh gắng sức | Ở trong nhà đóng cửa, có phòng sạch bụi nếu được |
| Rất xấu, nguy hại (tím, nâu) | Ở trong nhà, chỉ ra ngoài khi cần | Ở trong nhà, theo dõi sát, chuẩn bị đi khám khi có triệu chứng |
Chỉ số thay đổi theo giờ trong ngày. Ở nhiều nơi, bụi thường cao hơn vào đêm muộn và sáng sớm, giảm dần khi trời nắng và có gió. Xem chỉ số trước khi quyết định giờ cho trẻ ra sân, giờ người già đi bộ.
Ai cần được che chở nhiều nhất
Trẻ nhỏ. Trẻ thở nhanh hơn người lớn, hít vào nhiều không khí hơn so với cân nặng, phổi đang phát triển, lại hay chạy nhảy ngoài trời. Những ngày khói bụi, chuyển giờ chơi vào trong nhà hoặc vào lúc chỉ số thấp hơn.
Người cao tuổi. Nhiều người già có sẵn bệnh tim, phổi mà chưa phát hiện. Ngồi hiên hóng gió lúc chiều tối đúng khi khói đốt đồng tràn về là thói quen nên đổi trong mùa thu hoạch.
Phụ nữ mang thai. Nên hạn chế tiếp xúc khói bụi, nhất là khói đốt rơm rạ, rác, than trong nhà. Có thắc mắc cụ thể thì hỏi bác sĩ khám thai.
Người bị hen, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, bệnh tim mạch. Đây là nhóm dễ bị đợt cấp khi không khí xấu. Cần có kế hoạch xử trí do bác sĩ hướng dẫn và giữ thuốc theo đơn trong tầm tay.
Người lao động ngoài trời. Người làm đồng, phụ hồ, chạy xe, bán hàng rong tiếp xúc nhiều giờ liền. Khẩu trang phù hợp, nghỉ ngơi trong chỗ kín gió khói lúc cao điểm giúp giảm phần nào.
Giữ không khí trong nhà sạch hơn vào ngày xấu
Trong nhà không tự động sạch hơn ngoài trời. Nếu cửa mở toang, bụi và khói vào như thường, chưa kể những nguồn khói sinh ra ngay trong nhà. Các bước sau giúp phòng ở dễ thở hơn.
- Đóng cửa sổ, cửa đi vào giờ chỉ số cao hoặc khi thấy khói đốt đồng; mở thông gió khi chỉ số đã giảm.
- Không đốt than tổ ong, củi, rác trong và sát nhà; hạn chế thắp nhang nhiều, đốt vàng mã trong phòng kín.
- Lau nhà bằng khăn ẩm thay cho quét chổi khô, vì quét khô làm bụi bay lên lại.
- Chọn một phòng nhỏ làm phòng sạch cho người nhạy cảm: đóng kín, lau sạch, nếu có điều kiện thì dùng máy lọc không khí có màng lọc bụi mịn, công suất phù hợp diện tích phòng.
- Bếp nấu có máy hút mùi thì bật, không thì mở hé cửa gần bếp khi nấu và khi chỉ số ngoài trời không quá cao.
- Không hút thuốc lá trong nhà; khói thuốc làm bụi mịn trong nhà tăng mạnh, ảnh hưởng cả người không hút.
Máy lọc không khí giúp được trong phòng đóng kín, nhưng không cần mua loại đắt nhất. Quan trọng là màng lọc đạt chuẩn lọc bụi mịn, công suất hợp với phòng, và thay màng lọc đúng hạn theo hướng dẫn của nhà sản xuất.
Khẩu trang: loại nào giúp được và đeo thế nào
Khẩu trang vải và khẩu trang y tế mỏng thông thường cản được bụi to và giọt bắn, nhưng lọc bụi mịn kém, nhất là khi đeo lỏng hở hai bên. Muốn lọc bụi mịn, cần loại khẩu trang được thiết kế để lọc hạt nhỏ, có ghi tiêu chuẩn lọc trên bao bì, và quan trọng không kém là đeo ôm khít mặt, kẹp chặt sống mũi.
Khẩu trang lọc tốt nhưng đeo hở thì không khí vẫn đi vòng qua khe hở vào mũi. Đeo xong, hít mạnh thử: khẩu trang hơi xẹp vào mà không thấy gió lùa ở mép là được. Người có râu, mặt nhỏ, trẻ lớn có thể cần cỡ khác.
Trẻ dưới hai tuổi không nên đeo khẩu trang vì có thể khó thở mà không biết nói. Với trẻ nhỏ, cách bảo vệ là giữ trẻ trong nhà vào giờ không khí xấu. Người có bệnh tim, phổi nặng đeo khẩu trang lọc kín có thể thấy khó thở hơn, nên hỏi bác sĩ trước.
Khẩu trang dùng một lần thì thay khi ẩm, bẩn, hỏng dây hoặc theo hướng dẫn của nhà sản xuất; không giặt rồi đeo lại loại dùng một lần. Khẩu trang chỉ là một lớp bảo vệ khi bắt buộc ra ngoài, không thay cho việc tránh ra ngoài vào giờ ô nhiễm nặng.
Bớt khói từ chính cánh đồng của làng
Khói đốt rơm rạ là nguồn bụi mà người dân nông thôn có thể giảm được bằng chính việc làm của mình. Nhiều địa phương đã có hướng dẫn và mô hình xử lý rơm thay cho đốt; hỏi khuyến nông và UBND xã về cách đang được khuyến khích ở nơi mình.
- Ủ rơm rạ làm phân bón hữu cơ ngay tại ruộng hoặc ở hố ủ, có thể dùng chế phẩm vi sinh theo hướng dẫn của khuyến nông.
- Cuộn rơm làm thức ăn, chất độn chuồng cho trâu bò, hoặc bán cho người cần rơm.
- Trồng nấm rơm, dùng rơm phủ gốc cây trồng màu giữ ẩm cho đất trong mùa khô.
- Không đốt rác thải sinh hoạt, túi ni lông, vỏ thuốc bảo vệ thực vật ngoài ruộng hay quanh nhà.
- Nếu buộc phải đốt, theo đúng quy định và hướng dẫn của địa phương, tránh ngày gió lặng và tránh gần khu dân cư, trường học.
- Thôn xóm cùng thống nhất lịch xử lý rơm, chia sẻ máy cuộn rơm, để không nhà nào phải đốt chỉ vì làm một mình không kịp vụ sau.
Bớt đốt đồng còn giữ lại chất hữu cơ cho đất và giảm nguy cơ cháy lan trong mùa khô hanh. Đây là một việc thích ứng có lợi theo nhiều mặt cùng lúc, không chỉ cho đường thở.
Dấu hiệu phải đi khám hoặc gọi cấp cứu
Trong những đợt không khí xấu kéo dài, theo dõi người nhạy cảm trong nhà mỗi ngày. Các dấu hiệu dưới đây cần được bác sĩ xem, không tự xử lý.
- Khó thở, thở rít, khò khè tăng lên, phải ngồi dậy mới thở được.
- Người bị hen, bệnh phổi dùng thuốc cắt cơn theo kế hoạch của bác sĩ mà không đỡ, hoặc phải dùng nhiều hơn thường lệ.
- Đau ngực, tức ngực, tim đập nhanh bất thường, vã mồ hôi: gọi cấp cứu.
- Trẻ thở nhanh, rút lõm lồng ngực, môi tím, bỏ bú, li bì.
- Ho kéo dài nhiều ngày, sốt, đờm đổi màu hoặc có máu.
- Người già mệt lả, lú lẫn, môi tím tái.
Người có bệnh hô hấp mạn tính nên hỏi bác sĩ trước mùa khô về cách xử trí khi không khí xấu, thuốc nào dùng hằng ngày, thuốc nào dùng khi lên cơn, khi nào phải đến viện. Không tự tăng giảm thuốc theo cảm giác.
Câu hỏi thường gặp
Bụi mịn PM2.5 là gì?
Đó là những hạt bụi rất nhỏ lơ lửng trong không khí, đủ nhỏ để đi sâu vào phổi khi hít thở. Nguồn bụi mịn gồm khói xe, công trình, đốt rác, bếp than và khói đốt rơm rạ. Mắt thường không đo được, nên cần xem chỉ số chất lượng không khí từ nguồn chính thức.
Khẩu trang y tế có lọc được bụi mịn không?
Khẩu trang y tế mỏng và khẩu trang vải lọc bụi mịn kém, nhất là khi đeo hở hai bên. Muốn lọc bụi mịn cần loại khẩu trang được thiết kế để lọc hạt nhỏ, có tiêu chuẩn lọc ghi trên bao bì, và phải đeo ôm khít mặt, kẹp chặt sống mũi.
Ngày không khí xấu có nên mở cửa cho thoáng nhà không?
Không nên mở cửa vào giờ chỉ số cao hoặc khi có khói đốt đồng. Đóng cửa, lau nhà bằng khăn ẩm, không đốt than, nhang trong nhà. Khi chỉ số ngoài trời giảm, thường vào lúc trời nắng có gió, mở cửa thông gió để thay không khí trong nhà.
Trẻ nhỏ có nên đeo khẩu trang khi trời nhiều bụi không?
Trẻ dưới hai tuổi không nên đeo khẩu trang vì có thể khó thở mà không biết báo. Cách bảo vệ trẻ nhỏ là giữ trẻ trong nhà, trong phòng đóng kín vào giờ không khí xấu. Trẻ lớn hơn có thể đeo loại vừa cỡ mặt khi buộc phải ra ngoài.
Thay vì đốt rơm rạ có thể làm gì?
Có thể ủ rơm làm phân hữu cơ, cuộn rơm làm thức ăn và chất độn chuồng cho gia súc, trồng nấm rơm, hoặc phủ gốc cây trồng giữ ẩm. Nhiều địa phương có hướng dẫn và hỗ trợ cụ thể, nên hỏi khuyến nông và UBND xã về cách đang được khuyến khích.
Người bị hen nên làm gì trong mùa khói bụi?
Hỏi bác sĩ trước mùa khô về kế hoạch xử trí, giữ thuốc theo đơn trong tầm tay, xem chỉ số không khí mỗi ngày, ở trong nhà vào giờ ô nhiễm nặng. Khi khó thở tăng, thở rít, thuốc cắt cơn không đỡ hoặc phải dùng nhiều hơn thường lệ thì đi khám ngay.