Không có một cách trữ nước tốt nhất cho mọi nhà: bồn kín hợp để giữ nước uống, lu và bể xây hợp nước sinh hoạt hằng ngày, túi mềm hợp nhà chật cần thêm chỗ tạm, còn ao chỉ nên dành cho vườn và vật nuôi. Nhà nào phối hợp hai ba loại theo đúng việc thì vừa đủ nước vừa giữ được nước sạch lâu.
Bài này so sánh từng loại theo những câu hỏi mà chủ nhà thật sự gặp: đặt ở đâu, nền có chịu nổi không, giữ sạch thế nào, hỏng thì sao, và hợp với kiểu nhà nào. Cuối bài có một bộ câu hỏi để bạn tự chọn cho nhà mình.
Bức tranh chung: mỗi loại mạnh ở đâu
Trước khi đi vào từng loại, đây là bảng so sánh gọn theo những tiêu chí thực tế. Mức chi phí chỉ ghi tương đối vì giá thay đổi theo vùng và thời điểm.
| Loại | Hợp nhất cho | Điểm mạnh | Điểm cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Bồn nhựa | Nước uống, nước sinh hoạt | Nhẹ, kín, dễ lắp vòi | Cần che nắng, cần chân đế chắc |
| Bồn inox | Nước sinh hoạt, đặt trên cao | Bền, ít rêu bên trong | Nặng hơn khi đầy, cần chân đế vững |
| Lu, khạp sành | Nước sinh hoạt hằng ngày | Mát nước, có sẵn ở nhiều nhà | Nặng, dễ nứt khi va, phải đậy kỹ |
| Bể xây | Trữ lượng lớn lâu dài | Chứa nhiều, bền nếu làm đúng | Chi phí cao, khó súc rửa, phải chống thấm |
| Túi trữ nước mềm | Thêm chỗ tạm cho mùa khô | Gấp gọn khi không dùng | Dễ thủng, cần nền phẳng không vật nhọn |
| Ao, hồ trữ | Vườn cây, vật nuôi | Dung tích rất lớn | Không dùng trực tiếp để uống, phải rào chắn an toàn |
Khi nhìn bảng, đừng chọn theo loại "xịn" nhất mà theo việc. Một hộ ven biển thường cần ít nhất hai mức: một vật chứa kín riêng cho nước uống, và vài vật chứa lớn hơn cho tắm giặt.
Bồn nhựa và bồn inox: đặt ở đâu, kê thế nào
Bồn là lựa chọn phổ biến nhất vì kín, lắp được vòi và nối được với máng hứng nước mưa. Bồn nhựa nhẹ, dễ chuyển chỗ, nhưng đặt ngoài nắng gắt lâu năm có thể giòn và để ánh sáng lọt vào làm rêu mọc nếu thành bồn mỏng màu nhạt. Bồn inox bền với nắng hơn, thành trong trơn nên ít bám bẩn, nhưng khi đầy rất nặng.
Điều nhiều người quên là sức nặng của nước. Một khối nước nặng khoảng một tấn, chưa tính bồn. Vì vậy chân đế phải là bệ gạch hoặc khung sắt chắc, kê trên nền đất đã nện kỹ hoặc nền bê tông, không kê tạm trên mấy viên gạch xếp chồng. Nếu định đặt bồn trên mái hay sân thượng, phải hỏi thợ hoặc kỹ sư có chuyên môn xem sàn có chịu được không, vì đây là chuyện kết cấu, không nên tự ước.
Đặt bồn ở chỗ có bóng râm hoặc làm mái che đơn giản để nước bớt nóng và chậm có rêu. Nắp bồn phải đậy khít, lỗ thông hơi có lưới chắn côn trùng. Nếu bồn dùng để chứa nước uống, nên dành riêng một bồn, không nối chung với đường nước dùng giặt giũ để tránh nhầm và tránh nhiễm bẩn ngược.
Lu, khạp sành và bể xây: giữ cái cũ, làm cái mới
Nhiều nhà ở miền Tây và miền Trung còn sẵn những hàng lu, khạp từ đời ông bà. Đây là vốn quý, chỉ cần kiểm tra trước mùa khô: gõ nhẹ quanh thành nghe tiếng đục thì có thể đã rạn, soi đáy xem có vết nứt chân chim, súc sạch rêu và cặn. Lu sành giữ nước mát, nhưng nặng và dễ vỡ khi va chạm, nên kê trên nền phẳng, có miếng lót mềm ở đáy, xa lối đi của trẻ nhỏ và xe máy.
Mỗi lu phải có nắp đậy kín, tốt nhất là nắp có vành trùm xuống thành lu. Tấm ván đậy hờ hay miếng tôn đặt lên là chỗ muỗi chui vào đẻ trứng. Múc nước bằng gáo có cán dài để tay không chạm vào nước, và gáo treo lên chứ không thả nổi trong lu.
Bể xây chứa được nhiều nhất và bền lâu nếu làm đúng, nhưng chi phí và công sức cũng lớn nhất. Bể ngầm dưới sân tiết kiệm chỗ nhưng khó súc rửa, dễ bị nước bẩn trên mặt sân thấm vào nếu nắp không kín hoặc thành bể nứt. Nếu định xây bể, cần chống thấm kỹ, có lỗ thăm đủ rộng để người vào súc rửa, có ống xả đáy, và nên nhờ thợ có kinh nghiệm làm bể chứa nước sinh hoạt. Ở vùng đất yếu, nền lún có thể làm nứt bể sau vài mùa.
Túi trữ nước mềm: thêm chỗ tạm cho nhà chật
Túi trữ nước bằng bạt dày hoặc vật liệu dẻo là cách được nhiều hộ dùng trong những mùa mặn nặng, nhất là nhà chật hoặc nhà thuê không tiện xây thêm. Muốn túi bền và nước sạch, để ý mấy điểm sau:
- Nền đặt túi phải phẳng và sạch vật nhọn. Quét sạch đá dăm, đinh, cành cây; lót thêm một lớp bạt cũ hoặc tấm xốp mỏng. Một mảnh sành nhỏ là đủ làm thủng túi khi nước đè lên.
- Đặt trong bóng râm. Nắng trực tiếp làm vật liệu nhanh lão hoá và nước nóng lên. Gầm nhà sàn, hiên sau, dưới mái che là chỗ hợp.
- Chỉ đổ nước sạch vào túi. Túi khó súc rửa hơn bồn, nên tránh đổ nước đục hay nước sông chưa lắng.
- Có vòi xả ở chỗ thấp. Múc từ miệng túi dễ làm bẩn nước và rách miệng.
- Đánh dấu túi nào chứa nước gì. Nếu có túi chứa nước lợ cho giặt giũ, đánh dấu rõ để không ai múc nhầm để nấu.
- Khi hết mùa, xả hết, phơi khô trong bóng râm rồi gấp cất. Gấp lúc còn ẩm thì mùa sau mở ra đã có mốc.
Túi mềm không thay được bồn kín cho nước uống lâu dài, nhưng là cách nhanh để tăng thêm vài khối chứa trong mùa nặng mà không phải xây dựng gì.
Ao, hồ trữ: dành cho vườn, không dành cho bàn ăn
Ao trữ nước ngọt là lời giải cho vườn cây ăn trái và vật nuôi, vì không vật chứa nào trong nhà đủ cho nhu cầu tưới. Nhưng nước ao phơi ngoài trời, có lá cây, có chất thải của động vật nhỏ, nên không dùng trực tiếp để uống hay nấu. Nếu bất đắc dĩ phải dùng nước ao cho sinh hoạt, cần lắng, lọc và đun sôi kỹ, và đây chỉ là phương án tình thế.
Ao cũng chiếm đất và có rủi ro an toàn: trẻ nhỏ có thể bị đuối nước, nhất là ao lót bạt có thành trơn rất khó tự trèo lên. Bất kỳ ao trữ nào gần nhà cũng nên có rào, có lối lên xuống chắc chắn và luôn có người lớn trông khi trẻ chơi gần đó.
Cách đào, lót đáy và giữ nước ao qua mùa khô là một đề tài riêng, nên ở đây chỉ nhấn một ý: nếu nhà bạn vừa có vườn vừa có nhu cầu sinh hoạt, đừng để ao gánh luôn phần nước trong nhà. Tách hai hệ thống ra thì khi một bên gặp sự cố như ao bị mặn tràn vào, bên kia vẫn đứng vững.
Lịch giữ sạch vật chứa suốt mùa khô
Chọn đúng vật chứa mới là một nửa; nửa kia là giữ cho nước bên trong không hỏng sau vài tuần. Dưới đây là lịch chăm sóc mà một hộ bình thường làm được, không cần hoá chất đặc biệt.
| Thời điểm | Việc cần làm | Vì sao |
|---|---|---|
| Trước khi bắt đầu trữ | Súc sạch bằng bàn chải và nước sạch, cọ kỹ đáy và vai lu, phơi khô nếu được | Cặn và rêu cũ làm nước mới nhanh có mùi |
| Mỗi lần đổ nước mới | Lọc qua vải sạch hoặc lưới mịn, không đổ nước đục vào bồn uống | Giảm cặn lắng, đỡ phải súc giữa mùa |
| Mỗi tuần | Mở nắp xem có lăng quăng, rêu, mùi lạ; kiểm vòi có rỉ không | Phát hiện sớm thì xử lý một vật chứa, không lây sang cái khác |
| Khi một vật chứa cạn | Tranh thủ cọ đáy rồi mới đổ lại | Đây là lúc dễ làm nhất, khỏi phải xả nước còn dùng được |
| Cuối mùa khô | Xả hết, súc, phơi, kiểm tra nứt vỡ, sửa nắp | Chuẩn bị sẵn cho mùa mưa hứng nước tiếp |
Một nguyên tắc nhỏ nhưng hiệu quả: vật chứa nước uống không bao giờ để chung chỗ với can đựng xăng dầu, thuốc bảo vệ thực vật hay hoá chất tẩy rửa, kể cả can đã rửa. Đã từng đựng hoá chất thì không dùng lại để chứa nước ăn uống.
Phối hợp nhiều loại và tự chọn cho nhà mình
Hầu hết các hộ thích ứng tốt với hạn mặn đều dùng nhiều tầng vật chứa thay vì dồn hết vào một loại. Một cách sắp xếp hay gặp là: nước uống trong một bồn kín riêng; nước tắm rửa trong lu và bồn lớn; nước dự phòng trong túi mềm; nước vườn trong ao. Để chọn cho nhà mình, trả lời lần lượt các câu hỏi sau:
- Nhà có bao nhiêu người, và phần nước uống nấu ăn cần bao nhiêu cho cả mùa?
- Nhà có chỗ nào bằng phẳng, có bóng râm, đủ chịu sức nặng khi bồn đầy nước?
- Nhà đang có sẵn lu, khạp, bể cũ nào còn dùng được sau khi súc rửa và kiểm tra?
- Mái nhà có hứng được nước mưa không, và vật chứa có đặt gần máng xối được không?
- Nhà có vườn hay vật nuôi cần lượng nước lớn tách riêng không?
- Nhà có trẻ nhỏ hay người già cần lưu ý về an toàn quanh ao, quanh bồn đặt cao?
- Ngân sách năm nay cho phép làm phần nào, phần nào để năm sau làm tiếp?
Trả lời xong bảy câu, bạn thường sẽ thấy rõ việc nên làm trước: súc lại lu cũ và mua nắp mới tốn rất ít mà hiệu quả ngay, còn bể xây hay ao lớn là việc của kế hoạch dài hơn.
Câu hỏi thường gặp
Bồn nhựa hay bồn inox tốt hơn để trữ nước uống?
Cả hai đều dùng được nếu là loại dành cho nước sinh hoạt, đậy kín và đặt nơi có bóng râm. Bồn inox bền với nắng hơn và ít bám rêu bên trong, bồn nhựa nhẹ và dễ di chuyển. Quan trọng hơn loại bồn là giữ bồn riêng cho nước uống và súc rửa định kỳ.
Lu sành cũ có dùng lại để trữ nước được không?
Được, nếu lu không nứt và được súc rửa sạch trước mùa khô. Gõ quanh thành nghe tiếng, soi đáy tìm vết rạn, cọ sạch rêu cặn và làm nắp đậy khít. Lu đã nứt thì chỉ nên chứa nước dùng cho việc phụ hoặc bỏ đi.
Túi trữ nước mềm dùng được bao lâu?
Tuỳ chất lượng vật liệu và cách dùng. Túi đặt trong bóng râm, trên nền phẳng sạch vật nhọn và được phơi khô, gấp cất cẩn thận sau mỗi mùa thường dùng được nhiều năm. Túi phơi nắng trực tiếp hay đặt trên nền đá dăm thì hỏng nhanh hơn nhiều.
Bể xây ngầm có tốt hơn bồn đặt nổi không?
Bể ngầm tiết kiệm chỗ và giữ nước mát, nhưng khó súc rửa và dễ bị nước bẩn thấm vào nếu nắp hay thành bể không kín. Bồn đặt nổi dễ kiểm tra hơn. Nhà có đất rộng và muốn trữ lượng lớn lâu dài mới nên tính đến bể ngầm, và nên nhờ thợ có kinh nghiệm.
Có nên dùng nước ao để tắm giặt trong mùa mặn không?
Chỉ nên dùng khi không còn nguồn khác và nước ao không mặn. Nước ao có thể chứa vi khuẩn, nên cần lắng trong và tránh dùng cho người có vết thương hở. Nước uống và nấu ăn tuyệt đối không lấy trực tiếp từ ao.
Làm sao để nước trữ trong lu không có lăng quăng?
Đậy nắp khít bằng nắp có vành trùm xuống thành lu, không đậy hờ bằng tấm ván. Múc bằng gáo có cán, treo gáo lên. Mỗi tuần mở ra xem, thấy lăng quăng thì xử lý ngay và súc lại lu, vì muỗi vằn là nguồn lây sốt xuất huyết.