Một hệ hứng nước mưa cho hộ gia đình gồm năm phần: mái hứng sạch, máng xối dẫn nước, bộ phận bỏ phần nước bẩn đầu trận, chỗ lắng lọc và vật chứa kín đặt trong bóng râm. Làm đủ năm phần thì nước mưa giữ được lâu và dùng cho sinh hoạt khá yên tâm; thiếu phần bỏ nước đầu trận và nắp kín là nguyên nhân hay gặp nhất khiến nước mưa nhanh có mùi.
Ở những vùng hay bị mặn vào mùa khô, nước mưa cuối mùa mưa là nguồn nước ngọt miễn phí và quý nhất. Bài này đi từ mái nhà xuống tới gáo múc, kèm những trường hợp nên để nước chảy đi thay vì cố hứng.
Mái nào hứng được, mái nào không
Mái tôn còn tốt là mái hứng dễ nhất. Bề mặt trơn, nước chảy nhanh, ít đọng bụi. Chỉ cần quét lá và rửa mái trước mùa mưa. Mái tôn đã gỉ loang lổ thì nước đầu trận sẽ có màu, càng cần bỏ phần nước đầu.
Mái ngói hứng được nhưng bẩn hơn. Rêu và bụi bám ở khe ngói, nên nước đầu trận đục hơn. Nên vệ sinh mái ngói định kỳ và bỏ nhiều nước đầu trận hơn so với mái tôn.
Mái bê tông, sân thượng cần giữ rất sạch. Mặt phẳng dễ đọng nước, dễ có rêu, lá mục và phân chim. Nếu dùng để hứng, phải quét sạch thường xuyên và không phơi đồ, không để chậu cây phân bón trên đó.
Mái tấm lợp cũ không rõ chất liệu thì không nên hứng nước để uống. Một số tấm lợp sản xuất từ lâu có thể chứa sợi khoáng không tốt cho sức khoẻ khi tấm đã mục, bở. Nếu nhà bạn có loại mái này và không chắc chất liệu, chỉ dùng nước hứng được cho việc phụ như tưới cây, dội nhà vệ sinh, và hỏi thợ có chuyên môn khi định thay mái.
Mái có cây lớn trùm lên khó giữ sạch. Lá rụng, quả rụng, chim đậu làm nước bẩn và tắc máng. Tỉa bớt nhánh cây trùm trực tiếp lên phần mái dùng để hứng.
Mái gần đường lớn, gần lò đốt, xưởng khói bụi cần cẩn thận hơn. Bụi và muội bám dày trên mái, nước những trận đầu thường đen. Nếu nhà ở những chỗ như vậy, nước hứng nên ưu tiên cho việc giặt giũ, tưới cây.
Mái nhà hứng được bao nhiêu nước: cách tự tính
Trước khi mua bồn, nên biết mái nhà mình hứng được khoảng bao nhiêu nước mỗi trận mưa. Nguyên lý rất đơn giản: một milimét mưa rơi trên một mét vuông mái cho khoảng một lít nước. Lấy diện tích mặt bằng phần mái dùng để hứng (đo theo hình chiếu xuống đất, không đo theo độ dốc mái), nhân với lượng mưa, rồi trừ đi phần hao do bỏ nước đầu trận, tràn máng và bốc hơi. Bảng dưới là ví dụ giả định để bạn thay số của nhà mình.
| Diện tích mái hứng | Trận mưa vừa, ví dụ 10 mm | Trận mưa lớn, ví dụ 30 mm | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| 30 m² (nửa mái nhà nhỏ) | khoảng 300 lít trước hao hụt | khoảng 900 lít trước hao hụt | Đủ đầy vài lu lớn |
| 60 m² (cả mái nhà cấp bốn) | khoảng 600 lít trước hao hụt | khoảng 1.800 lít trước hao hụt | Cần máng đủ to cho mưa lớn |
| 100 m² (nhà và mái hiên, chái bếp) | khoảng 1.000 lít trước hao hụt | khoảng 3.000 lít trước hao hụt | Thường thiếu chỗ chứa trước khi thiếu nước |
Con số thực tế thường thấp hơn vì phần bỏ đầu trận và nước tràn khi mưa to. Dù vậy, phép tính này cho thấy một điều quan trọng: ở nhiều nhà, cái thiếu không phải là nước mưa mà là chỗ chứa. Một vài trận mưa lớn cuối mùa có thể đủ đầy toàn bộ lu bồn nếu máng và vật chứa sẵn sàng đúng lúc. Vì thế việc súc bồn, sửa máng nên xong trước những tuần mưa cuối, đừng để tới khi trời đã bắt đầu hửng nắng.
Máng xối và ống dẫn: nhỏ mà quyết định
Máng xối là chỗ hay bị coi nhẹ nhưng lại là nơi hỏng việc nhiều nhất. Máng đặt không đủ dốc sẽ đọng nước, sinh lăng quăng và rêu; máng quá nhỏ thì trận mưa to tràn qua mép, phí mất phần lớn nước. Khi lắp, cần cho máng nghiêng đều về phía ống xuống, mức dốc nhẹ nhưng liên tục, không có chỗ võng ở giữa.
Đặt một tấm lưới chắn lá ở miệng ống xuống, hoặc lưới phủ dọc máng nếu nhà nhiều cây. Lưới phải tháo ra được để cọ, vì lưới bít lá thì nước sẽ tràn ra ngoài thay vì vào ống. Ống dẫn từ máng xuống bồn nên là loại ống dùng cho nước, nối kín, càng ít khúc cua càng tốt.
Trước mỗi mùa mưa, nên leo lên kiểm tra máng, gỡ lá mục và tổ chim nếu có. Việc leo mái luôn có nguy cơ ngã, nhất là mái tôn trơn khi ướt, vì vậy chỉ làm khi trời khô, có thang chắc, có người giữ thang phía dưới. Người già và trẻ nhỏ không nên tự leo mái; nếu nhà không có ai làm được, thuê thợ một buổi là đáng.
Bỏ phần nước đầu trận: cách làm đơn giản nhất
Những phút đầu mỗi trận mưa, nước rửa trôi bụi, lá mục, phân chim trên mái. Phần nước này đục và nhiều vi khuẩn nhất, không nên cho vào vật chứa. Có nhiều cách tách, từ thủ công đến lắp sẵn; dưới đây là cách làm phổ biến bằng một đoạn ống đứng:
- Lắp một nhánh ống đứng tách ra từ ống xuống, nằm trước chỗ nối vào bồn, đầu dưới có nắp vặn mở được.
- Khi mưa bắt đầu, nước chảy vào nhánh ống này trước. Ống đầy thì nước mới tiếp tục chảy sang bồn chính.
- Phần nước bẩn nằm lại trong nhánh ống. Sau mỗi trận, mở nắp dưới để xả hết, đóng lại chờ trận sau.
- Nếu chưa lắp ống tách, có thể làm thủ công: đầu trận để ống xả ra ngoài, chờ nước chảy trong mới chuyển ống vào bồn.
- Trận mưa đầu tiên sau một đợt nắng dài thì bỏ nhiều nước hơn bình thường, vì mái đã tích bụi lâu ngày.
Lượng nước cần bỏ tuỳ độ bẩn của mái, không có con số cố định. Cách tự kiểm là hứng thử vào chậu trắng: khi nước chảy xuống đã trong, không còn vụn lá hay màu lạ, đó là lúc chuyển vào bồn.
Lắng và lọc trước khi vào bồn
Sau phần bỏ nước đầu, nước mưa vẫn mang theo ít cặn mịn. Nhiều nhà cho nước qua một thùng lắng nhỏ trước khi vào bồn chính: nước chảy vào thùng, cặn chìm xuống đáy, nước trong ở phía trên tràn sang bồn. Thùng lắng chỉ cần một vật chứa sạch, có ống vào và ống tràn đặt ở hai độ cao khác nhau, cặn thì định kỳ xả qua van ở đáy.
Nếu không có chỗ cho thùng lắng, có thể buộc túi vải sạch hoặc lưới mịn ở đầu ống vào bồn. Túi vải phải giặt sau vài trận mưa, không để mục ngay trên miệng bồn. Lớp lọc cát, sỏi, than tự làm cũng dùng được, nhưng phải thay hoặc rửa định kỳ, vì lớp lọc bẩn lâu ngày lại thành nơi vi khuẩn phát triển.
Cần hiểu rõ: lắng và lọc như vậy chỉ giúp nước trong hơn, không biến nước mưa thành nước uống an toàn. Nước mưa dùng để uống và nấu vẫn phải đun sôi hoặc qua thiết bị lọc nước uống phù hợp. Phần tắm giặt thì chỉ cần nước trong và không có mùi.
Giữ nước mưa sạch lâu trong mùa khô
Nước mưa hứng cuối mùa có thể phải dùng tới vài tháng. Muốn nước giữ được, vật chứa cần đáp ứng những điều sau:
- Kín sáng. Ánh sáng lọt vào làm rêu xanh phát triển. Bồn thành mỏng màu nhạt nên che thêm, lu sành thì có lợi thế tự nhiên.
- Kín côn trùng. Nắp đậy khít, ống tràn và lỗ thông hơi có lưới. Một lỗ hở nhỏ đủ cho muỗi vào đẻ.
- Mát. Đặt trong bóng râm, tránh chỗ nắng chiều chiếu thẳng.
- Lấy nước bằng vòi, không nhúng gáo. Nếu phải múc, dùng gáo riêng có cán dài và treo lên sau khi dùng.
- Không đổ thêm nước nguồn khác vào. Trộn nước sông, nước giếng vào bồn nước mưa là làm hỏng cả bồn.
- Dùng theo thứ tự. Bồn nào hứng trước dùng trước; bồn hứng những trận cuối mùa, khi mái đã sạch, để dành cho cuối mùa khô.
Nếu nước bắt đầu có mùi hoặc nhớt, ngừng dùng để uống, chuyển sang việc phụ và súc lại vật chứa khi cạn. Đừng cố đun sôi nước đã có mùi rồi uống tiếp.
Khi nào không nên hứng hoặc không nên dùng để uống
Có những trận mưa nên để chảy đi. Trận mưa đầu mùa sau thời gian khô dài thường cuốn theo rất nhiều bụi tích tụ. Những ngày có khói đốt đồng, đốt rác dày đặc quanh nhà, nước mưa có thể mang theo muội và tro. Nhà gần xưởng, lò đốt, khu có khói bụi công nghiệp thì nên thận trọng hơn, chỉ dùng nước hứng cho việc phụ nếu không chắc.
Sau khi phun thuốc bảo vệ thực vật ở ruộng vườn sát nhà, hoặc sau khi quét sơn, sửa mái, cũng không nên hứng ngay. Vừa thay tôn mới cũng nên để vài trận mưa rửa sạch lớp bụi, dầu sản xuất trên bề mặt.
Với trẻ nhỏ, người già và người đang ốm, nước uống từ nước mưa càng phải đun sôi kỹ. Nếu trong nhà có người bị tiêu chảy kéo dài, nôn, sốt sau khi dùng nước, hãy ngừng dùng nguồn nước đó và đưa người bệnh đi khám ở trạm y tế hoặc cơ sở y tế gần nhất. Trẻ nhỏ tiêu chảy kèm li bì, môi khô, ít đi tiểu cần được khám ngay, không chờ theo dõi thêm ở nhà.
Câu hỏi thường gặp
Nước mưa có uống trực tiếp được không?
Không nên uống trực tiếp. Nước mưa có thể nhiễm bụi, vi khuẩn từ mái và máng. Nước mưa dùng để uống nên được lắng, lọc rồi đun sôi, hoặc qua thiết bị lọc nước uống phù hợp. Tắm giặt thì chỉ cần nước trong và không có mùi.
Có nên hứng nước mưa trận đầu mùa không?
Trận đầu mùa sau thời gian khô dài thường cuốn theo nhiều bụi và cặn nhất. Nên để phần lớn nước trận này chảy đi, chỉ hứng khi nước chảy xuống đã trong. Những trận sau, khi mái đã sạch, nước hứng được sẽ tốt hơn.
Mái tôn gỉ có hứng nước mưa được không?
Hứng được cho sinh hoạt, nhưng nước đầu trận thường có màu gỉ nên phải bỏ nhiều hơn. Nếu nước vào bồn vẫn có màu, chỉ nên dùng cho việc phụ. Mái gỉ nặng, thủng nhiều thì nên tính chuyện sửa hoặc thay mái.
Nước mưa để trong bồn được bao lâu?
Nếu bồn kín sáng, kín côn trùng, đặt chỗ mát và lấy bằng vòi, nước mưa có thể giữ được nhiều tháng. Bồn để hở, múc bằng gáo nhúng tay hay đặt ngoài nắng thì nước nhanh có rêu và mùi hơn nhiều.
Làm sao biết nước mưa trong bồn đã bị hỏng?
Nước có mùi lạ, nhớt tay, có màu xanh rêu, có váng hay có lăng quăng là dấu hiệu nên ngừng dùng để uống. Chuyển nước đó sang việc phụ như dội nhà vệ sinh, tưới cây, rồi súc lại bồn khi cạn.
Có cần lắp bộ tách nước đầu trận mua sẵn không?
Không bắt buộc. Một nhánh ống đứng có nắp xả ở đáy, hoặc đơn giản là để ống xả ra ngoài vài phút đầu trận rồi mới chuyển vào bồn, đều đạt mục đích. Điều quan trọng là làm đều đặn sau mỗi trận mưa.