Đo độ mặn tại nhà đơn giản nhất là dùng bút đo độ dẫn điện: chuẩn máy, nhúng vào mẫu nước ở nhiệt độ thường, chờ số đứng yên rồi đọc. Số đo cho biết lượng muối hoà tan nhiều hay ít, đủ để quyết định có bơm nước sông vào ao, có tưới vườn hay không; còn chuyện nước có uống được hay không thì phải dựa vào xét nghiệm.
Khó nhất không phải là bấm máy mà là hiểu con số: máy hiện mS/cm, bản tin nói phần nghìn, hàng xóm nói gam một lít. Bài này giải thích từng đơn vị, cách đổi gần đúng, các mốc tham khảo người làm vườn hay dùng, và những lỗi khiến số đo lệch đi rất nhiều mà người dùng không biết.
Chọn dụng cụ đo: ba loại hay gặp
Ở các vùng hay bị mặn, nông hộ thường dùng một trong ba loại dụng cụ dưới đây. Bài không nêu tên hãng; khi mua, hỏi kỹ người bán máy đo đơn vị gì và thang đo tới đâu.
| Loại | Đo gì | Hợp cho | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Bút đo độ dẫn điện | Khả năng dẫn điện của nước, tăng theo lượng muối | Đo hằng ngày nước sông, ao, giếng | Phải có thang đo đủ cao cho nước lợ, cần chuẩn định kỳ |
| Bút đo tổng chất rắn hoà tan | Thực chất cũng đo độ dẫn rồi nhân hệ số | Nước gần ngọt, kiểm nước sau lọc | Thang đo thường thấp, nước lợ dễ vượt ngưỡng máy |
| Khúc xạ kế độ mặn | Độ khúc xạ ánh sáng của nước muối | Nước mặn rõ như ao tôm | Không nhạy ở mức rất thấp, khó dùng cho tưới cây nhạy |
Với hộ làm vườn cây ăn trái hay trồng rau, bút đo độ dẫn điện có thang đo phù hợp thường là lựa chọn dễ dùng nhất. Hộ nuôi tôm quen khúc xạ kế vì đo nhanh ở mức mặn cao. Nếu nhà vừa có vườn vừa có ao, có thể cần cả hai.
Đo đúng cách: từng bước
Một lần đo đúng mất chưa tới năm phút. Làm theo thứ tự sau để số đo đáng tin:
- Chuẩn máy trước mùa và định kỳ trong mùa. Dùng dung dịch chuẩn đi kèm hoặc mua riêng, làm theo hướng dẫn của máy. Máy chưa chuẩn có thể lệch nhiều mà nhìn không ra.
- Rửa đầu đo bằng nước sạch, vẩy khô. Đầu đo bám cặn từ lần trước làm số sai.
- Lấy mẫu vào cốc sạch, tráng cốc bằng chính nước định đo hai ba lần.
- Lấy mẫu đúng chỗ. Nước sông nên lấy ở chỗ có dòng chảy, không lấy sát bờ nước đọng; nước giếng lấy sau khi đã bơm xả một lúc.
- Để mẫu về nhiệt độ thường nếu vừa lấy từ chỗ nắng gắt. Nhiều máy có bù nhiệt, nhưng chênh quá nhiều vẫn ảnh hưởng.
- Nhúng đầu đo ngập tới vạch, khuấy nhẹ cho bọt khí bay đi, chờ số đứng yên rồi mới đọc.
- Ghi ngay vào sổ: ngày, giờ, chỗ lấy, con số, đơn vị. Đừng chờ đo xong cả loạt mới ghi.
Đo ở cùng một giờ mỗi ngày. Ở vùng có triều, độ mặn nước sông thay đổi theo con nước trong ngày; đo lúc này lúc khác thì không so được với nhau.
Đọc số và đổi đơn vị cho dễ hiểu
Mỗi nguồn dùng một đơn vị, nên người đọc hay bị rối. Bảng dưới là cách đổi gần đúng thường dùng cho nước lợ; hệ số thật phụ thuộc thành phần muối và cài đặt của từng máy, nên chỉ dùng để hình dung, không dùng để tranh luận từng số lẻ.
| Đơn vị | Ý nghĩa | Đổi gần đúng |
|---|---|---|
| Phần nghìn (‰) | Số gam muối trong một lít nước | 1‰ tương đương khoảng 1 gam mỗi lít |
| Gam mỗi lít (g/l) | Như trên, cách nói khác | 1 g/l tương đương khoảng 1‰ |
| mg/l hoặc ppm | Số miligam trong một lít | 1‰ tương đương khoảng 1.000 mg/l |
| mS/cm | Độ dẫn điện, máy đo hay hiện | 1‰ thường ứng với khoảng 1,5 đến 2 mS/cm |
| µS/cm | Độ dẫn điện, đơn vị nhỏ hơn nghìn lần | 1 mS/cm bằng 1.000 µS/cm |
Lỗi hay gặp nhất là nhầm mS với µS: máy hiện 800 µS/cm nhưng người đọc tưởng là 800 mS/cm và hoảng hốt, hoặc ngược lại. Hãy nhìn kỹ ký hiệu trên màn hình máy, và nếu máy tự đổi thang, ghi luôn đơn vị vào sổ mỗi lần đo.
Mốc tham khảo khi tưới cây và cấp nước vào ao
Mỗi loại cây chịu mặn khác nhau, và cùng một cây thì lúc non, lúc ra hoa nuôi trái nhạy hơn lúc trưởng thành. Vì vậy không có một con số chung cho mọi vườn. Ở các vùng đồng bằng hay bị mặn, cán bộ khuyến nông thường nhắc người trồng cây ăn trái nhạy mặn giữ nước tưới ở mức rất thấp, dưới khoảng một phần nghìn, còn lúa thì chịu được mức cao hơn đôi chút tuỳ giống và giai đoạn. Đây chỉ là mốc tham khảo chung; trước mỗi mùa hãy hỏi khuyến nông xã về mốc cho đúng loại cây nhà mình.
Cách dùng mốc thông minh là đặt hai ngưỡng: ngưỡng an toàn, dưới mức đó yên tâm bơm; và ngưỡng dừng, trên mức đó đóng cống, ngừng bơm. Khoảng giữa hai ngưỡng là vùng thận trọng, chỉ bơm vào ao trữ để pha với nước ngọt sẵn có, không tưới thẳng lên gốc cây nhạy.
Với nước sinh hoạt, bút đo chỉ trả lời câu hỏi nước có lợ hay không. Nó không đo vi khuẩn, phèn, kim loại hay hoá chất. Nước có số đo thấp vẫn có thể không an toàn để uống. Nước dùng cho ăn uống cần đáp ứng quy chuẩn hiện hành, và muốn biết chắc thì gửi mẫu xét nghiệm ở cơ sở có chức năng.
Ví dụ giả định: một tuần đo nước ở vườn anh Sáu
Để thấy số đo biến thành quyết định ra sao, thử theo dõi một tuần giả định ở vườn cây ăn trái của anh Sáu bên một con kênh nhánh. Anh đặt ngưỡng an toàn và ngưỡng dừng theo hướng dẫn của khuyến nông xã cho loại cây nhà mình; các số dưới đây chỉ minh hoạ cách ghi và cách quyết, không phải mốc để áp dụng.
| Ngày | Số đo nước kênh lúc sáng sớm | So với hai ngưỡng | Quyết định trong ngày |
|---|---|---|---|
| Thứ hai | thấp, dưới ngưỡng an toàn | An toàn | Bơm đầy ao trữ, tưới bình thường |
| Thứ ba | thấp, nhích lên nhẹ | An toàn | Bơm thêm, đo lại buổi chiều |
| Thứ tư | chạm vùng thận trọng | Giữa hai ngưỡng | Chỉ bơm vào ao để pha, không tưới thẳng |
| Thứ năm | vượt ngưỡng dừng | Vượt | Đóng cống, tưới bằng nước ao đã trữ |
| Thứ sáu | vẫn cao | Vượt | Giảm lượng tưới, phủ gốc giữ ẩm |
| Thứ bảy | giảm về vùng thận trọng | Giữa hai ngưỡng | Chờ thêm, không vội mở cống |
| Chủ nhật | về dưới ngưỡng an toàn vào lúc nước ròng | An toàn | Mở cống bơm bù cho ao trong vài giờ |
Điều đáng chú ý trong ví dụ là anh Sáu không mở cống ngay khi số vừa giảm vào thứ bảy. Mặn thường lên xuống theo con nước, một ngày giảm chưa chắc đã qua đỉnh. Chờ thêm một ngày, đo thêm một lần, rồi mới bơm vào đúng lúc số đã thấp hẳn. Kiểu kiên nhẫn này giữ cho ao trữ không bị lẫn nước mặn, thứ rất khó gỡ khi đã lỡ bơm vào.
Những lỗi làm số đo sai mà người dùng không biết
Pin yếu. Màn hình vẫn sáng nhưng số chập chờn hoặc thấp bất thường. Thay pin trước mùa và mang theo pin dự phòng.
Đầu đo bẩn, đóng cặn. Sau khi đo nước mặn, nếu không rửa bằng nước sạch, muối khô bám lại trên đầu đo làm lần đo sau sai lệch.
Đo nước nóng hoặc nước vừa phơi nắng. Độ dẫn điện tăng theo nhiệt độ. Máy không bù nhiệt hoặc bù không đủ sẽ báo mặn hơn thực tế.
Dùng bút đo chất rắn hoà tan có thang thấp cho nước lợ. Nước vượt thang thì máy báo lỗi hoặc đứng ở số tối đa, người dùng tưởng là số thật.
Lấy mẫu ở mặt nước đọng sát bờ. Nước mặt ở chỗ đọng có thể khác hẳn nước ở giữa dòng hay ở tầng sâu hơn, nơi ống bơm thật sự hút vào.
Không bao giờ chuẩn lại máy. Sau vài tháng dùng, máy có thể trôi số. Chuẩn lại theo hướng dẫn mỗi đầu mùa và khi thấy số lạ.
Ghi sổ độ mặn: dữ liệu quý nhất của nhà vườn
Một cuốn sổ ghi độ mặn mỗi ngày là thứ rẻ nhất mà hữu ích nhất. Kẻ sẵn các cột: ngày, giờ đo, chỗ lấy mẫu, số đo và đơn vị, quyết định trong ngày như bơm hay không bơm. Nếu nhà có vài điểm đo như sông trước nhà, ao trữ, giếng, đo cả ba để so sánh.
Sau một mùa, cuốn sổ cho bạn biết mặn ở chỗ mình thường bắt đầu từ khoảng nào, đỉnh mặn rơi vào lúc nào, những ngày nào trong tháng có cửa sổ nước ngọt để bơm. Đây là thông tin không bản tin nào cho được chính xác tới con kênh trước nhà bạn.
Nhiều xóm còn lập nhóm chia sẻ số đo hằng ngày: mỗi nhà đo một điểm, cộng lại thành bức tranh của cả một đoạn sông. Khi thấy điểm phía ngoài đã mặn lên, các nhà phía trong có thời gian đóng cống, bơm đầy ao trước khi mặn tới. Cách làm này không tốn tiền mà giảm thiệt hại rất rõ.
Cuối mùa, dành một buổi đọc lại sổ cùng cả nhà: ngày nào lẽ ra nên bơm mà bỏ lỡ, ngày nào đã bơm nhầm lúc nước còn lợ. Những bài học nhỏ đó giúp mùa sau quyết nhanh hơn và ít sai hơn.
Câu hỏi thường gặp
Bút đo độ mặn và bút đo TDS có giống nhau không?
Cả hai đều dựa trên độ dẫn điện của nước, nhưng bút đo chất rắn hoà tan thường có thang đo thấp, hợp với nước gần ngọt hay nước sau máy lọc. Đo nước lợ ở sông, ao nên dùng bút đo độ dẫn điện hoặc bút đo mặn có thang đủ cao.
Một phần nghìn bằng bao nhiêu mS/cm?
Với nước lợ, một phần nghìn thường ứng với khoảng 1,5 đến 2 mS/cm. Hệ số chính xác phụ thuộc thành phần muối và cài đặt máy. Khi dùng mốc của khuyến nông, hỏi luôn họ tính theo đơn vị nào để khỏi nhầm.
Bao lâu phải chuẩn lại bút đo độ mặn một lần?
Nên chuẩn lại mỗi đầu mùa khô, và trong mùa thì định kỳ theo hướng dẫn của máy hoặc mỗi khi thấy số đo bất thường. Máy dùng nhiều, đo nước mặn thường xuyên thì càng nên chuẩn thường hơn.
Đo độ mặn bằng bút có biết nước uống được không?
Không. Bút đo chỉ cho biết lượng muối hoà tan, không đo vi khuẩn, kim loại hay hoá chất. Nước có số đo thấp vẫn có thể không an toàn để uống. Muốn biết chắc cần gửi mẫu xét nghiệm ở cơ sở có chức năng.
Nên đo độ mặn nước sông vào giờ nào?
Nên đo cùng một giờ mỗi ngày để so sánh được. Ở vùng chịu ảnh hưởng triều, độ mặn đổi theo con nước, nên nhiều nhà đo thêm vào lúc định mở cống hay bật bơm để quyết định cho chắc.
Độ mặn bao nhiêu thì không nên tưới cây ăn trái?
Tuỳ loại cây và giai đoạn sinh trưởng. Nhiều khuyến cáo ở vùng đồng bằng giữ nước tưới cho cây ăn trái nhạy mặn ở mức rất thấp, dưới khoảng một phần nghìn. Hãy hỏi khuyến nông xã về mốc phù hợp cho vườn nhà mình.