ThichUng.comThích Ứng
Hiểu đúng về thích ứng

Biến đổi khí hậu ảnh hưởng đến Việt Nam ra sao: mỗi vùng chịu tác động khác nhau

Miền núi lo lũ quét, sạt lở; miền Trung lo bão lũ dồn dập, hạn; Tây Nguyên thiếu nước; Nam Bộ lo mặn, ngập, sụt lún. Tác động khí hậu từng vùng Việt Nam.

Aerial view of a winding Vietnamese river delta with rice fields, fish ponds and scattered houses, late afternoon haze, soft gold light, muted greens and browns

Biến đổi khí hậu tác động đến mọi vùng của Việt Nam nhưng theo những cách rất khác nhau: miền núi phía Bắc chịu lũ quét, sạt lở và rét thất thường; đồng bằng Bắc Bộ chịu nắng nóng, mưa lớn gây ngập và nước mặn ở cửa sông; miền Trung chịu bão lũ dồn dập xen với hạn và gió nóng; Tây Nguyên thiếu nước mùa khô; Đông Nam Bộ ngập do mưa và triều; đồng bằng sông Cửu Long chịu mặn, sạt lở và nước biển dâng.

Biết vùng mình chịu loại tác động nào là bước đầu để chọn đúng việc thích ứng. Bài này đi qua từng vùng, nói về những xu thế đã được cơ quan khí tượng và giới nghiên cứu nêu, không đưa con số cụ thể vì số liệu khác nhau theo trạm, theo kịch bản và được cập nhật định kỳ. Muốn biết chi tiết cho tỉnh mình, nên tra kịch bản biến đổi khí hậu chính thức và hỏi cơ quan chuyên môn địa phương.

Vì sao Việt Nam thuộc nhóm chịu tác động nặng

Việt Nam có bờ biển dài hơn ba nghìn ki-lô-mét, hai đồng bằng lớn nằm thấp sát mực nước biển, một dải miền Trung hẹp kẹp giữa núi và biển, cùng vùng núi dốc phía Bắc và phía Tây. Địa hình như vậy khiến một thay đổi nhỏ của khí hậu cũng gây ra chuỗi hệ quả lớn: mưa nhiều hơn một chút trên núi là lũ dâng nhanh ở đồng bằng hẹp, nước biển cao hơn một chút là mặn vào sâu thêm trên sông.

Bên cạnh địa hình là cách sống. Một phần lớn dân số sống ở nông thôn, làm nông nghiệp, thuỷ sản, vốn là những nghề phụ thuộc trực tiếp vào mưa nắng. Nhiều thành phố lớn nằm ở vùng trũng ven sông, ven biển. Khi thời tiết đổi, sinh kế và nhà cửa của hàng triệu người cùng bị ảnh hưởng một lúc.

Các đánh giá quốc tế thường xếp Việt Nam vào nhóm những nước chịu ảnh hưởng nặng của biến đổi khí hậu. Thứ hạng cụ thể khác nhau theo từng bộ chỉ số và từng năm, nên không cần nhớ con số; điều cần nhớ là mức độ phơi lộ của nước ta cao, và mỗi vùng phơi lộ trước một loại hiểm hoạ khác nhau.

Miền núi phía Bắc: lũ quét, sạt lở và rét thất thường

Vùng núi phía Bắc gồm các tỉnh như Lào Cai, Lai Châu, Điện Biên, Sơn La, Tuyên Quang, Cao Bằng, Lạng Sơn. Đất dốc, nhiều nơi rừng đầu nguồn đã mỏng, nhà dân thường dựng ven suối hoặc chân taluy mở đường. Khi những trận mưa lớn tập trung trong thời gian ngắn xảy ra nhiều hơn, lũ quét và lũ ống hình thành nhanh, kèm sạt lở đất vùi lấp nhà cửa, đường sá. Đây là loại hiểm hoạ gây thiệt hại về người lớn nhất ở vùng này.

Mùa đông ở vùng núi cũng thất thường hơn: có năm ấm khác thường, có năm lại xảy ra những đợt rét đậm, rét hại, băng giá ở vùng cao, làm chết rét gia súc và hỏng cây trồng vụ đông. Mùa khô một số nơi thiếu nước sinh hoạt, nhất là ở các bản trên núi đá.

Điểm đặc thù của vùng là thiệt hại thường đến bất ngờ, trong vài giờ, và nhiều bản làng bị chia cắt khi đường sạt. Vì vậy việc thích ứng ở đây nặng về chọn chỗ dựng nhà an toàn, giữ rừng đầu nguồn, nhận biết dấu hiệu sạt lở và chuẩn bị cho cảnh bị cô lập vài ngày.

Đồng bằng và ven biển Bắc Bộ: nóng, ngập đô thị, mặn cửa sông

Vùng đồng bằng sông Hồng gồm Hà Nội, Hải Phòng, Hưng Yên, Ninh Bình, Bắc Ninh và các tỉnh lân cận. Mùa hè ở đây có xu hướng nóng hơn và có nhiều đợt nắng nóng kéo dài, nhất là trong đô thị đông đúc. Mưa lớn dồn dập trong vài giờ vượt quá sức thoát nước của nhiều tuyến phố, gây ngập cục bộ dù không có bão.

Vùng ven biển của đồng bằng, nơi trước đây là Thái Bình, Nam Định, nay thuộc Hưng Yên và Ninh Bình sau sắp xếp, chịu nước biển dâng và triều cường, cộng với bão đổ bộ. Vào mùa khô, khi nước sông xuống thấp, nước mặn có thể theo các cửa sông lấn vào sâu, ảnh hưởng đến việc lấy nước tưới cho lúa. Một số năm mực nước sông Hồng mùa khô xuống thấp cũng làm khó việc lấy nước đổ ải.

Bắc Bộ vẫn có mùa đông lạnh, nhưng các đợt rét có thể đến muộn hoặc ngắn, xen với những đợt nồm ẩm kéo dài. Nồm ẩm làm nhà cửa ẩm mốc và ảnh hưởng đến người có bệnh hô hấp. Việc thích ứng ở vùng này vì thế trải từ nhà mát cho mùa hè đến nhà khô cho mùa xuân.

Miền Trung: bão lũ dồn dập, gió nóng và hạn

Dải miền Trung từ Thanh Hoá đến Khánh Hoà là nơi chịu nhiều bão nhất. Đặc điểm của các mùa mưa bão gần đây là có những đợt bão, áp thấp và mưa lớn nối tiếp nhau trong thời gian ngắn, khiến nước chưa kịp rút đã lại dâng. Sông ngắn và dốc nên lũ lên rất nhanh, nhiều làng ở đồng bằng hẹp như Quảng Trị, Huế, Đà Nẵng ngập sâu chỉ sau một đêm mưa lớn trên núi.

Mùa hè ở Bắc Trung Bộ chịu gió tây khô nóng, quen gọi là gió Lào, khiến nắng nóng gay gắt, khô và kéo dài. Vùng Nam Trung Bộ, nhất là phần đất trước đây là Ninh Thuận nay thuộc Khánh Hoà, có khí hậu khô hạn nhất nước, mùa khô thiếu nước cả cho sinh hoạt lẫn sản xuất.

Bờ biển miền Trung bị xói lở ở nhiều đoạn, cát bay cát chảy đe doạ làng ven biển. Như vậy miền Trung phải thích ứng với cả hai đầu: quá nhiều nước trong vài tuần mùa mưa và quá ít nước trong nhiều tháng mùa khô. Nhà ở, cây trồng, vật nuôi đều cần tính cho cả hai.

Tây Nguyên và Đông Nam Bộ: thiếu nước và ngập đô thị

Tây Nguyên, nay gồm các tỉnh Gia Lai, Đắk Lắk, Lâm Đồng và phần phía Tây của Quảng Ngãi, có mùa khô dài và rõ rệt. Khi mưa đến muộn hoặc mùa khô kéo dài hơn, vườn cà phê, hồ tiêu, sầu riêng thiếu nước tưới, nhiều hộ phải khoan giếng sâu hơn, mực nước ngầm hạ. Ngược lại, mùa mưa lại có những trận mưa lớn gây sạt lở ở sườn đồi và đường đèo.

Đông Nam Bộ, với Thành phố Hồ Chí Minh, Đồng Nai, Tây Ninh và vùng phụ cận, có tác động khác hẳn: ngập trong đô thị do ba yếu tố cộng lại là mưa lớn, triều cường dâng cao và nền đất sụt lún ở một số khu vực. Đô thị hoá nhanh làm mất ao hồ, kênh rạch tự nhiên, nước mưa không còn chỗ thấm và chỗ chứa. Mùa nóng, các khu dân cư dày đặc ít cây xanh nóng hơn hẳn vùng ven.

Hai vùng này cho thấy biến đổi khí hậu luôn đan xen với cách con người dùng đất và nước. Khai thác nước ngầm quá mức hay lấp kênh rạch làm cho tác động của khí hậu nặng thêm, nên thích ứng ở đây gắn chặt với quản lý nước.

Đồng bằng sông Cửu Long: mặn, sạt lở, nước dâng

Đồng bằng sông Cửu Long là vùng thấp nhất cả nước, phần lớn diện tích chỉ cao hơn mặt biển một ít. Các mùa khô 2015–2016 và 2019–2020 được nhắc nhiều vì xâm nhập mặn vào sâu, nhiều nơi thiếu nước ngọt sinh hoạt, lúa và cây ăn trái bị thiệt hại. Nguyên nhân là tổ hợp của mùa khô gay gắt, lượng nước từ thượng nguồn sông Mê Kông về ít và mực nước biển cao.

Sạt lở bờ sông, bờ biển là vấn đề thường xuyên ở các tỉnh như An Giang, Đồng Tháp, Vĩnh Long, Cà Mau. Lượng phù sa về đồng bằng giảm, nền đất sụt lún ở một số nơi do khai thác nước ngầm, cộng với nước biển dâng, khiến mép nước lấn dần vào đất liền ở nhiều đoạn bờ biển phía Đông và phía Tây.

Mùa nước nổi, vốn là nguồn phù sa và cá tôm, cũng thay đổi: có năm lũ về thấp, ruộng thiếu phù sa, nghề đánh bắt mùa nước nổi giảm. Vì vậy vùng này đang có những chuyển đổi lớn nhất về cách sản xuất, từ lúa sang lúa – tôm, từ ruộng sang vườn, kèm theo việc trữ nước ngọt ở cấp hộ và cấp vùng.

Tìm thông tin đúng cho tỉnh, xã mình ở đâu

Biết khái quát theo vùng mới là khởi đầu. Mỗi tỉnh, thậm chí mỗi xã, lại có điểm riêng tuỳ địa hình và hạ tầng. Dưới đây là những nguồn đáng tin để tìm hiểu kỹ hơn.

  • Kịch bản biến đổi khí hậu và nước biển dâng do cơ quan nhà nước công bố, được cập nhật theo chu kỳ vài năm, có số liệu dự tính theo tỉnh.
  • Bản tin, cảnh báo của cơ quan khí tượng thuỷ văn quốc gia và đài khí tượng thuỷ văn khu vực, dùng cho từng đợt thời tiết.
  • Kế hoạch phòng chống thiên tai và kế hoạch thích ứng của tỉnh, của xã, thường được phổ biến qua UBND xã, phường và các buổi họp thôn, tổ dân phố.
  • Cán bộ khuyến nông, thú y, thuỷ lợi ở địa phương cho các câu hỏi về mùa vụ, lịch lấy nước, giống cây, vật nuôi.
  • Kinh nghiệm của người già trong làng về mốc nước, đường lũ cũ, chỗ đất hay sụt, rất quý khi đặt cạnh số liệu mới.

Nên dè chừng những bài đăng trên mạng xã hội đưa ra con số gây sốc mà không nói rõ nguồn. Khi gặp, đối chiếu với nguồn chính thức trước khi tin và trước khi chia sẻ cho người khác.

Câu hỏi thường gặp

Vùng nào ở Việt Nam chịu tác động của biến đổi khí hậu nặng nhất?

Đồng bằng sông Cửu Long thường được nhắc đến nhiều nhất vì địa hình thấp, chịu mặn, sạt lở và nước biển dâng cùng lúc. Tuy vậy miền Trung chịu bão lũ nặng, miền núi phía Bắc chịu lũ quét gây thiệt hại về người lớn. Mỗi vùng nặng theo một kiểu riêng.

Thành phố có chịu ảnh hưởng của biến đổi khí hậu như nông thôn không?

Có nhưng theo cách khác. Thành phố chịu nắng nóng gay gắt hơn do nhiều bê tông và ít cây, chịu ngập do mưa lớn vượt sức thoát nước, có nơi cộng thêm triều cường và sụt lún. Người nghèo đô thị sống trong nhà chật, nóng là nhóm chịu ảnh hưởng rõ.

Sụt lún đất có phải do biến đổi khí hậu không?

Sụt lún chủ yếu do con người, như khai thác nước ngầm quá mức và tải trọng công trình trên nền đất yếu. Nó không phải do khí hậu, nhưng cộng hưởng với nước biển dâng khiến tình trạng ngập và mặn ở vùng thấp nặng hơn. Vì vậy hai vấn đề hay được nói cùng nhau.

Tỉnh mới sau sáp nhập thì tra kịch bản khí hậu thế nào?

Các kịch bản đã công bố trước thời điểm sắp xếp có thể vẫn chia theo tỉnh cũ. Khi tra, hãy tìm theo tên tỉnh cũ nơi xã mình thuộc về trước đây, rồi đối chiếu với thông tin cập nhật của tỉnh mới. Nếu chưa rõ, hỏi UBND xã, phường hoặc sở chuyên ngành của tỉnh.

Có nên tin các bản đồ ngập lan truyền trên mạng không?

Nên thận trọng. Nhiều hình ảnh dựng theo một kịch bản rất xa hoặc theo mô hình đơn giản, không tính đê điều và hạ tầng. Chúng có thể dùng để hình dung, nhưng quyết định mua đất, xây nhà nên dựa vào thông tin chính thức và tư vấn của người có chuyên môn tại chỗ.

Biến đổi khí hậu có làm Việt Nam nhiều bão hơn không?

Các đánh giá khoa học cho thấy số lượng bão chưa chắc tăng, nhưng có dấu hiệu bão mạnh chiếm tỷ lệ cao hơn, đường đi và mùa bão có thể thay đổi, mưa trong bão lớn hơn. Đây là lĩnh vực còn nghiên cứu, nên theo dõi đánh giá mới của cơ quan khí tượng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138