Để ao cá qua mùa khô hạn, cần làm bốn việc: giữ nước ao không thất thoát vô ích, tạo một vùng sâu để cá trú nóng, giảm số cá trong ao trước khi nước cạn, và dời lịch thả giống sao cho cá đạt cỡ bán trước tháng khô nhất. Ao cạn nước thì nước nóng nhanh, oxy giảm, chất thải đặc lại, và chỉ một đêm thiếu oxy là có thể mất cả ao. Mọi việc vì vậy xoay quanh hai chữ: đủ nước và đủ oxy cho số cá đang có.
Bài này dành cho hộ nuôi cá ao gia đình ở những vùng mùa khô ngày càng gắt như Tây Nguyên, Nam Trung Bộ, vùng đồi trung du hay nơi nước kênh mùa khô bị nhiễm mặn. Thông số cụ thể của từng loài cá nên hỏi khuyến nông hoặc trạm thuỷ sản ở địa phương; ở đây là nguyên lý và thứ tự việc.
Mùa khô làm gì với một cái ao
Khi trời khô và nắng kéo dài, nước ao mất đi qua hai đường: bay hơi trên mặt và thấm qua đáy, bờ. Mực nước hạ dần trong khi số cá trong ao vẫn vậy, nghĩa là mỗi con cá có ít nước hơn. Ao nông thì nước nóng lên nhanh vào buổi trưa, mà nước càng nóng càng giữ được ít oxy, đúng lúc cá cần oxy nhiều hơn vì trao đổi chất tăng.
Cùng lúc đó, phân cá và thức ăn thừa dồn lại trong khối nước nhỏ hơn. Tảo phát triển mạnh dưới nắng, ban ngày tạo oxy nhưng ban đêm lại tiêu thụ oxy. Vì vậy, nguy hiểm nhất thường là khoảng nửa đêm về sáng sớm, khi oxy trong ao xuống thấp nhất. Nhiều chủ ao chỉ phát hiện vào sáng ra khi cá đã nổi đầu hàng loạt hoặc chết trắng mặt ao.
Hiểu cơ chế này giúp thấy rằng chuyện cá chết mùa khô ít khi là chuyện xui rủi. Nó là kết quả của mật độ quá cao so với lượng nước còn lại, cộng với cho ăn như mùa mưa. Những việc dưới đây đều nhắm vào việc cân lại hai thứ đó trước khi quá muộn.
Giữ mực nước: chặn chỗ hao trước khi tìm nước bù
Kiểm tra bờ và cống trước mùa khô. Bờ ao có hang cua, hang chuột, rễ cây mục là chỗ nước rỉ ra ngày đêm. Đi quanh bờ khi ao còn đầy, chỗ nào thấy ẩm ướt mặt ngoài bờ là chỗ cần đắp, nện chặt lại. Cống xả phải kín.
Giảm thấm đáy ao. Ao mới đào, đáy cát hoặc sỏi thấm rất nhanh. Cách giảm thấm phổ biến là đầm nện đáy, lót lớp đất sét hoặc lót bạt cho ao nhỏ. Việc này nên làm khi ao cạn giữa hai vụ, hỏi người có kinh nghiệm trong vùng về cách hợp với đất nhà mình.
Che bớt mặt ao. Trồng cây bóng mát quanh bờ phía tây, để một phần mặt ao có bèo hoặc rau muống thả trong khung giới hạn giúp giảm bay hơi và giảm nóng. Không để bèo phủ kín cả ao vì sẽ chặn ánh sáng và làm thiếu oxy.
Chọn nguồn nước bù cẩn thận. Nước giếng khoan có thể thiếu oxy hoặc có chất không hợp cho cá; nước kênh mùa khô ở vùng ven biển có thể đã nhiễm mặn. Trước khi bơm bù, hãy kiểm tra nguồn nước, bơm từ từ, và hỏi khuyến nông nếu không chắc.
Tạo vùng sâu để cá trú nóng
Một cái ao có mặt đáy bằng phẳng khi cạn nước sẽ thành một vũng nông nóng đều khắp. Ngược lại, ao có một phần đáy sâu hơn, thường gọi là hố trú hay mương sâu, sẽ giữ được khối nước mát ở dưới để cá lặn xuống những giờ nóng nhất. Khi đào mới hoặc nạo vét ao giữa hai vụ, nên tính đào sâu thêm một góc hoặc một dải dọc theo bờ phía có bóng mát.
Vùng sâu còn có lợi khi nước xuống thấp quá: cá dồn về đó, dễ thu hoạch hơn và không bị mắc cạn ở chỗ nông. Tuy vậy, hố sâu cũng là nơi bùn và chất thải dễ tích tụ nhất, nên cần nạo vét định kỳ giữa các vụ. Bùn đáy quá dày là nguồn tiêu thụ oxy và sinh khí độc khi trời nóng.
Nếu ao nhỏ, có thể kết hợp thêm giàn che một phần mặt ao bằng giàn bầu, bí hoặc lưới che căng trên khung. Mảng bóng râm này giữ cho nước phía dưới mát hơn và cho cá chỗ tránh nắng. Như với chuồng trại, nguyên tắc là che một phần, không che kín, và để gió lùa qua được mặt nước.
Giảm mật độ trước khi nước cạn, không đợi cá nổi đầu
Lượng cá một cái ao nuôi được phụ thuộc vào lượng nước và oxy. Mùa khô, cả hai đều giảm, nên số cá ao giữ được cũng phải giảm theo. Việc khó nhất với người nuôi là quyết định bán bớt khi cá chưa đạt cỡ mong muốn. Nhưng cân nhắc thực tế thì bán bớt một phần cá nhỏ hơn mong muốn vẫn tốt hơn nhiều so với mất cả ao trong một đêm.
Có thể giảm mật độ theo nhiều cách: thu tỉa những con lớn nhất trước để bán, chuyển bớt cá sang ao khác còn nhiều nước, hoặc thu hoạch sớm cả ao khi thấy mực nước xuống tới mức gia đình đặt ra từ trước. Điều quan trọng là có một mốc cụ thể, ví dụ một vạch đánh dấu trên cọc giữa ao, để khi nước chạm vạch thì làm ngay, không cân nhắc lại từ đầu.
Những người nuôi lâu năm ở vùng hạn thường nói rằng họ không còn nuôi để đạt cỡ to nhất nữa, mà nuôi để không bao giờ phải chứng kiến cá chết hàng loạt. Đổi quan niệm như vậy, lợi nhuận mỗi vụ có khi thấp hơn một chút, nhưng nhiều năm cộng lại ổn định hơn hẳn.
Cho ăn và giữ oxy trong những ngày nóng
Trong mùa khô, cách cho ăn và cách chăm ao ban đêm quyết định phần lớn chuyện cá sống hay chết. Những thói quen nên đổi:
- Giảm lượng thức ăn so với mùa mưa, vì cá ăn kém khi nước nóng, thức ăn thừa thối rữa lại làm hao oxy.
- Cho ăn vào sáng sớm và chiều muộn khi nước mát, bỏ bữa giữa trưa.
- Những ngày oi bức, trời âm u hoặc trước mưa giông, giảm thêm hoặc bỏ một bữa.
- Nếu có máy quạt nước hoặc máy sục khí, chạy vào khoảng nửa đêm về sáng là quan trọng nhất.
- Ao không có máy, chuẩn bị sẵn máy bơm để khi cần có thể bơm nước tuần hoàn, tạo sóng trên mặt ao.
- Đi thăm ao lúc rạng sáng trong những ngày nóng, nhìn xem cá có nổi đầu đớp khí ở mặt nước không.
Thấy cá nổi đầu nhiều, ngáp trên mặt nước vào sáng sớm là dấu hiệu thiếu oxy: ngừng cho ăn ngay, tạo sóng, bơm thêm nước sạch nếu có. Nếu cá chết rải rác kéo dài hoặc có dấu hiệu bệnh như lở loét, bơi lờ đờ khi oxy đã đủ, hãy gọi cán bộ thuỷ sản hoặc thú y ở xã.
Khi nước bù thiếu hẳn hoặc đã nhiễm mặn: cân nhắc cho ao nghỉ
Có những năm mùa khô gắt tới mức giếng cạn, kênh khô hoặc nước kênh đã mặn tới mức không dùng được cho cá nước ngọt. Khi đó, cố giữ một vụ cá trong ao là cuộc chạy đua với thời gian mà phần thua thường nghiêng về người nuôi. Câu hỏi nên đặt ra sớm, ngay từ đầu mùa khô, là năm nay ao có đủ nước cho trọn một vụ hay không, chứ không phải đợi tới khi nước đã cạn mới tính.
Nếu câu trả lời là không chắc, có vài hướng để cân nhắc. Một là thu hoạch dứt điểm sớm và để ao nghỉ trong những tháng khô nhất, dùng thời gian đó nạo vét, phơi đáy, gia cố bờ cho vụ sau. Hai là nuôi một vụ ngắn với mật độ thấp hơn hẳn, chấp nhận sản lượng ít nhưng an toàn. Ba là ở vùng ven biển nơi nước lợ vào thường xuyên, hỏi kỹ thuật về những loài chịu được nước lợ, thay vì cố giữ cá nước ngọt trong điều kiện ngày càng không hợp.
Trong một gia đình vừa trồng trọt vừa nuôi cá, nước ao mùa khô còn bị chia cho vườn cây. Lúc đó cần tính rõ thứ tự ưu tiên: bao nhiêu nước dành cho vườn, bao nhiêu giữ cho cá, mốc nào thì ngừng bơm tưới để giữ ao. Không có đáp án chung; quan trọng là cả nhà thống nhất từ đầu mùa thay vì mỗi người một ý khi nước đã gần cạn. Những năm hạn nặng, chính quyền địa phương có thể có thông báo về sử dụng nước chung, nên theo dõi và làm theo.
Đổi lịch thả giống để né tháng khô nhất
Cách thích ứng hiệu quả nhất về lâu dài là sắp lại lịch nuôi. Bảng dưới so sánh lịch cũ thường gặp với hướng điều chỉnh, ở mức nguyên lý:
| Việc | Cách làm quen | Hướng điều chỉnh khi mùa khô gắt hơn |
|---|---|---|
| Thời điểm thả giống | Thả khi tiện, có khi giữa mùa khô | Thả ngay khi ao đầy nước đầu mùa mưa để có nhiều tháng nước ổn định |
| Cỡ giống | Giống nhỏ cho rẻ | Giống lớn hơn để rút ngắn thời gian nuôi |
| Loài cá | Loài cần nuôi lâu mới đạt cỡ | Thêm loài ngắn ngày, chịu được nước nóng và oxy thấp tốt hơn |
| Thu hoạch | Thu một lần khi cá đạt cỡ to | Thu tỉa dần, thu dứt điểm trước tháng nước thấp nhất |
| Giữa hai vụ | Để ao khô bỏ không | Nạo vét, gia cố bờ, sửa đáy, đào sâu vùng trú |
Chọn loài cá cụ thể nên hỏi khuyến nông và trạm thuỷ sản địa phương, vì mỗi vùng có điều kiện nước và thị trường khác nhau. Điều chắc chắn là mùa khô ngày càng gắt thì lịch nuôi phải được chủ động sắp quanh nó, thay vì để mùa khô rơi vào giữa vụ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cá trong ao hay chết vào sáng sớm mùa khô?
Vì khoảng nửa đêm về sáng là lúc oxy trong ao thấp nhất: tảo và vi sinh tiêu thụ oxy suốt đêm mà không có ánh sáng để tạo thêm. Ao cạn, nước nóng, mật độ cá cao và thức ăn thừa nhiều càng làm oxy tụt nhanh hơn.
Cá nổi đầu đớp khí thì phải làm gì ngay?
Ngừng cho ăn, tạo sóng trên mặt ao bằng máy quạt nước hoặc máy bơm tuần hoàn, bơm thêm nước sạch nếu có nguồn phù hợp. Nếu cá vẫn chết rải rác hoặc có dấu hiệu bệnh khi oxy đã đủ, hãy gọi cán bộ thuỷ sản hoặc thú y ở xã.
Ao cá bị thấm nước nhanh trong mùa khô thì khắc phục thế nào?
Trước hết kiểm tra bờ và cống để bịt chỗ rò. Với đáy ao thấm nhiều, có thể đầm nện, lót đất sét hoặc lót bạt cho ao nhỏ khi ao cạn giữa hai vụ. Nên hỏi người có kinh nghiệm trong vùng về cách hợp với loại đất nhà mình.
Có nên bơm nước giếng khoan vào ao cá mùa khô không?
Có thể, nhưng cần thận trọng. Nước giếng khoan có thể thiếu oxy hoặc chứa chất không hợp cho cá, nước kênh ven biển mùa khô có thể đã nhiễm mặn. Kiểm tra nguồn nước, bơm từ từ và hỏi khuyến nông nếu không chắc chắn.
Mùa khô nên cho cá ăn thế nào?
Giảm lượng thức ăn so với mùa mưa, cho ăn vào sáng sớm và chiều muộn khi nước mát, bỏ bữa giữa trưa. Những ngày oi bức hay trước mưa giông nên giảm thêm hoặc bỏ một bữa, vì thức ăn thừa thối rữa sẽ làm hao oxy trong ao.
Nên thả cá giống vào thời điểm nào để tránh mùa khô?
Hướng chung là thả ngay khi ao đầy nước đầu mùa mưa, dùng giống cỡ lớn hơn để rút ngắn thời gian nuôi, và thu dứt điểm trước tháng nước thấp nhất. Thời điểm cụ thể theo vùng nên hỏi khuyến nông địa phương.