Một hộ nông dân có sinh kế thích ứng với biến đổi khí hậu là hộ có ít nhất hai ba nguồn thu không cùng phụ thuộc vào một thứ thời tiết, để khi một vụ mất vì hạn, mặn hay lũ thì nguồn kia vẫn đỡ được bữa ăn và tiền học của con. Đa dạng không có nghĩa là làm thật nhiều nghề cùng lúc. Nó có nghĩa là các nguồn thu không cùng gãy trong một mùa xấu.
Bài này đi qua cách phân biệt đa dạng thật với đa dạng giả, cách xét từ chính đất đai, công lao động và tay nghề của nhà mình, những cái sai hay gặp khi thêm nghề mới, và vì sao nên thử nhỏ trước khi bỏ vốn lớn.
Vì sao trông vào một nguồn thu là điểm yếu lớn nhất
Nhiều vùng quê vẫn sống chủ yếu nhờ một cây hoặc một con: hai vụ lúa, một vườn cà phê, một ao tôm. Khi thời tiết còn đều, cách làm đó hiệu quả vì dồn được vốn, dồn được kinh nghiệm. Nhưng khi mùa khô kéo dài hơn, mặn vào sớm hơn hay mưa lớn dồn vào vài ngày, một sự kiện thời tiết có thể đánh trúng toàn bộ thu nhập của cả năm.
Cái khó không dừng ở một vụ mất. Mất vụ thì thiếu tiền mua giống cho vụ sau, phải bán non vật nuôi, phải đi vay, và vụ sau xuống giống muộn lại dễ gặp rủi ro hơn. Một mùa xấu kéo theo hai ba năm chật vật. Cơ quan khí tượng đã nhiều lần nêu xu thế các hiện tượng cực đoan xuất hiện thường hơn, nên cái vòng này không còn là chuyện hiếm.
Đa dạng nguồn thu là cách cắt vòng đó sớm. Khi lúa mất, còn đàn gà, còn vài luống rau bán chợ, còn người con đi làm công gửi về. Không nguồn nào lớn, nhưng chúng giữ cho gia đình khỏi phải bán tài sản hay vay nóng ngay trong tháng đầu sau thiên tai. Thời gian thở đó quý hơn nhiều người nghĩ, vì nó cho phép tính toán bình tĩnh thay vì quyết định trong lúc hoảng.
Đa dạng thật và đa dạng giả
Có những hộ tưởng mình đã đa dạng: trồng lúa, nuôi cá trong ruộng, thêm một ao tôm nhỏ. Nhưng cả ba cùng cần nước ngọt hoặc nước có độ mặn ổn định. Năm mặn vào sâu, cả ba cùng điêu đứng. Đó là đa dạng giả, vì các nguồn thu cùng nằm dưới một cái ô rủi ro.
Câu hỏi để tự kiểm rất đơn giản: nếu năm nay hạn nặng thì nguồn nào còn đứng được? Nếu năm nay lũ lớn thì nguồn nào còn? Nếu giá nông sản chính rớt mạnh thì nguồn nào không bị ảnh hưởng? Viết từng nguồn thu ra giấy, đánh dấu nguồn nào bị đánh trúng trong mỗi tình huống. Nguồn nào bị đánh dấu cả ba lần là nguồn rủi ro nhất.
Đa dạng thật thường kết hợp những thứ khác bản chất: một phần trồng trọt, một phần chăn nuôi quy mô nhỏ không cần nhiều nước, một phần làm ra hàng chế biến có thể để lâu, và một phần thu nhập không dính tới đồng ruộng như làm công, làm dịch vụ trong xã, buôn bán nhỏ. Không cần đủ cả bốn, nhưng hai nhóm khác bản chất đã tốt hơn nhiều so với một.
Cũng nên nhớ đa dạng về thời điểm: nguồn thu rải đều quanh năm giúp gia đình không phải sống trông vào một lần bán sau thu hoạch, vốn dễ bị ép giá.
Các nhóm nguồn thu xếp theo mức phụ thuộc thời tiết
Bảng dưới chỉ là khung tham khảo để gia đình tự xếp. Mỗi vùng mỗi khác, một nghề ở nơi này ít rủi ro nhưng ở nơi khác lại chịu thời tiết rất nặng.
| Nhóm nguồn thu | Ví dụ thường gặp | Phụ thuộc thời tiết | Điều cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Cây trồng chính | Lúa, cà phê, cây ăn trái | Rất cao | Thu lớn nhưng dồn một lần, mất là mất cả mùa |
| Rau màu ngắn ngày | Rau ăn lá, đậu, bầu bí | Cao nhưng quay vòng nhanh | Mất một lứa thì vài tuần sau trồng lại được |
| Chăn nuôi nhỏ | Gà, vịt, dê, thỏ | Trung bình | Cần chuồng chịu nóng, chịu ngập và kế hoạch di dời |
| Chế biến tại nhà | Phơi sấy, làm mắm, làm bánh | Thấp tới trung bình | Cần giữ vệ sinh an toàn thực phẩm, có đầu ra ổn định |
| Nghề thủ công, dịch vụ | Đan lát, sửa máy, may vá, bán hàng | Thấp | Cần tay nghề, cần khách quen trong vùng |
| Làm công, làm thuê | Công nhân, phụ hồ, làm theo mùa | Rất thấp | Phải xa nhà hoặc mất công cho ruộng vườn |
Đọc bảng xong, gia đình thường thấy mình nặng ở hai dòng đầu. Không cần bỏ chúng, chỉ cần thêm dần một hai dòng ở nửa dưới cho cân.
Bắt đầu từ cái nhà đang có, không phải từ phong trào
Trước khi nghĩ thêm nghề gì, hãy kê ra những thứ gia đình đang có trong tay. Thứ nhất là đất: bao nhiêu, cao hay trũng, có nước quanh năm không, có góc nào đang để trống. Thứ hai là công lao động: nhà có mấy người làm được, ai rảnh vào mùa nào. Thứ ba là tay nghề: có ai biết sửa xe, may vá, nấu ăn giỏi, đan lát, xây dựng. Thứ tư là chợ: gần nhà có chợ, có đường xe, có khu công nghiệp hay khu du lịch không.
Nghề phụ hợp nhất thường mọc ra từ chỗ giao nhau của bốn thứ đó. Ví dụ giả định: một nhà có bà mẹ nấu ăn khéo, sân rộng, gần trường học thì làm đồ ăn sáng bán buổi sớm hợp hơn là đào ao nuôi một con mới. Một nhà có người con từng làm thợ điện thì nhận sửa máy bơm, sửa quạt trong xóm hợp hơn là trồng một loại cây đang được nói nhiều.
Cách nghĩ này tránh được cái bẫy chạy theo phong trào: cả xã cùng chuyển sang một con, một cây vì nghe nói lãi, rồi cùng ra hàng một lúc, cùng bị ép giá, cùng gặp một loại dịch bệnh hay một đợt thời tiết. Khi nhiều nhà cùng làm giống nhau, sự đa dạng của từng nhà lại biến mất ở cấp cả làng.
Lịch lao động và dòng tiền trong năm
Một công cụ rất có ích mà ít nhà làm là vẽ lịch mười hai tháng ra giấy. Hàng thứ nhất ghi tháng nào nhà bận nhất, tháng nào rảnh. Hàng thứ hai ghi tháng nào có tiền vào, tháng nào tiền ra nhiều như mùa tựu trường, Tết, mua giống. Hàng thứ ba ghi tháng nào hay gặp thời tiết xấu ở địa phương mình.
Nhìn ba hàng đặt cạnh nhau, chỗ trống sẽ lộ ra. Thường có một hai tháng rảnh tay nhưng không có tiền vào, và trùng luôn với mùa hay hạn hoặc hay lũ. Đó chính là chỗ nên đặt nguồn thu mới: một việc làm được trong những tháng rảnh và không bị thời tiết của tháng đó làm hỏng.
Ví dụ giả định ở vùng hay ngập: tháng nước lên ruộng không làm được, nhưng nhiều nhà vẫn đan lưới, làm nghề thủ công, chế biến cá đồng, hoặc người trẻ đi làm công vài tháng rồi về khi nước rút. Ở vùng khô hạn, tháng khô là lúc làm hàng sấy, làm nghề mộc, nhận việc xây dựng trong vùng. Một nguồn thu nhỏ đặt đúng chỗ trống của lịch đáng giá hơn một nguồn thu lớn nhưng chen vào đúng mùa bận nhất, khiến cả việc cũ lẫn việc mới đều làm dở.
Những cái sai hay gặp khi thêm nguồn thu
Bỏ vốn lớn ngay từ đầu. Xây chuồng to, mua giống nhiều, mua máy móc khi chưa từng làm thử. Nếu nghề mới không hợp, khoản đó trở thành gánh nặng chồng lên rủi ro thời tiết. Khoản tiền đó cũng thường là tiền dự phòng của gia đình, mất đi thì mùa thiên tai tới không còn gì đỡ.
Bỏ hẳn nghề cũ quá nhanh. Nghề cũ có thể đang khó, nhưng gia đình hiểu nó, có kinh nghiệm, có người mua quen. Giữ lại một phần cho tới khi nghề mới chạy ổn là cách giữ đường lui.
Chọn nghề mới cũng dính đúng rủi ro cũ. Thêm một ao nuôi ở vùng đang thiếu nước ngọt, thêm một cây cũng sợ úng ở vùng hay ngập. Trước khi chọn, hãy đặt nghề mới vào câu hỏi tự kiểm ở mục trên.
Không tính công của người trong nhà. Nghề phụ nhìn có lãi vì không trả công. Nhưng nếu nó lấy mất giờ chăm con, giờ nghỉ của người già, hay khiến một người làm quá sức thì cái giá thật cao hơn con số trên giấy.
Không có đầu ra trước. Làm ra rồi mới đi tìm người mua là cách dễ bị ép giá nhất. Hỏi trước thương lái, quán ăn, cửa hàng trong vùng xem họ cần gì, cần bao nhiêu, cần vào lúc nào.
Thử nhỏ, ghi chép, rồi mới mở rộng
Với mỗi nguồn thu mới, hãy coi năm đầu tiên là năm học. Làm với quy mô vừa đủ để biết mình có làm được không: vài chục con gà thay vì vài trăm, vài luống thay vì cả mảnh, nhận vài việc sửa chữa cho người quen trước khi treo bảng. Ghi lại tiền bỏ ra, công bỏ ra, tiền thu về, và những lúc thời tiết làm hỏng việc.
Sau một năm, gia đình có con số thật của chính nhà mình thay vì con số nghe kể. Nếu nghề mới đỡ được một phần thu nhập trong tháng khó, nó đáng giữ và mở dần. Nếu nó chỉ hoà vốn nhưng chiếm quá nhiều công, nên đổi hướng mà không tiếc.
Có nhiều nơi để hỏi trước khi thử: cán bộ khuyến nông của xã, hội nông dân, hội phụ nữ, tổ hợp tác hay hợp tác xã trong vùng, và quan trọng nhất là những hộ đã làm nghề đó vài năm. Hỏi họ năm nào lỗ, vì sao lỗ, thường hữu ích hơn hỏi năm nào lãi. Các chương trình hỗ trợ chuyển đổi sinh kế, nếu có, thay đổi theo từng thời kỳ và từng địa phương, nên hỏi trực tiếp UBND xã hoặc phường theo quy định hiện hành.
Câu hỏi thường gặp
Đa dạng nguồn thu có làm thu nhập giảm không?
Có thể giảm một chút trong năm thời tiết thuận vì vốn và công bị chia ra. Đổi lại, trong năm xấu gia đình không bị mất trắng. Nhiều hộ chấp nhận thu ít hơn một chút để thu nhập đều hơn và ít phải vay mượn sau thiên tai.
Nhà ít đất có đa dạng sinh kế được không?
Được, vì nhiều nguồn thu không cần đất: nghề thủ công, sửa chữa, chế biến, dịch vụ trong xã, làm công theo mùa. Nhà ít đất nên nhìn vào tay nghề và công lao động rảnh nhiều hơn là cố chen thêm cây con vào mảnh đất chật.
Nên thêm bao nhiêu nghề phụ là vừa?
Thường một đến hai nguồn thu thêm, khác bản chất với nguồn chính, là đủ để giảm rủi ro rõ rệt. Thêm quá nhiều thì việc nào cũng làm dở, mệt người và khó học cho giỏi.
Làm sao biết một nghề phụ có hợp với thời tiết vùng mình?
Đặt câu hỏi năm hạn, năm lũ và năm giá rớt thì nghề đó còn đứng được không. Hỏi thêm những hộ đã làm vài năm trong vùng, nhất là về các năm thời tiết xấu, và hỏi cán bộ khuyến nông xã để có cái nhìn trung lập.
Có chương trình nào hỗ trợ nông dân chuyển đổi sinh kế không?
Có những chương trình hỗ trợ đào tạo nghề, giống, kỹ thuật và chuyển đổi sản xuất, nhưng nội dung và đối tượng thay đổi theo từng thời kỳ và từng địa phương. Cách chắc nhất là hỏi UBND xã hoặc phường, hội nông dân và khuyến nông theo quy định hiện hành.
Người trẻ đi làm xa có tính là một nguồn thu đa dạng không?
Có, tiền người đi làm gửi về là nguồn thu ít phụ thuộc thời tiết quê nhà. Nhưng nó đi kèm cái giá về chăm sóc người già, trẻ nhỏ và ruộng vườn, nên cả nhà cần bàn kỹ ai đi, ai ở và chia việc thế nào.