ThichUng.comThích Ứng
Sinh kế, dự phòng và cộng đồng

Rời quê đi làm xa vì mất mùa, mất nghề: chuẩn bị gì trước khi đi

Đi làm xa vì mất mùa là một cách thích ứng, nhưng cần chuẩn bị: ai đi ai ở, giấy tờ mang theo, tránh bẫy việc làm, gửi tiền về và giữ đường quay lại quê.

Young Vietnamese man seen from behind carrying a backpack and a woven bag walking toward a rural bus stop at dawn, dry cracked rice fields beside the road, soft golden haze

Khi ruộng vườn mất mấy vụ liền vì hạn, mặn hay lũ, việc một người trong nhà rời quê đi làm xa là một cách thích ứng có thật và phổ biến, không phải thất bại. Nhưng đi mà không chuẩn bị thì dễ gặp ba rủi ro: bị lừa việc, cạn tiền ở nơi lạ, và gia đình ở quê bị hụt người chăm lo. Chuẩn bị kỹ trước khi đi giúp giảm cả ba.

Bài này đi qua các việc nên bàn và làm trước khi rời quê: quyết định ai đi ai ở, giấy tờ mang theo, cách tìm việc an toàn, tiền bạc, giữ gắn bó với gia đình, và cách giữ đường quay về khi quê nhà khá lên.

Đi làm xa là một cách thích ứng, cần nhìn đúng

Ở nhiều vùng hạn mặn và vùng hay lũ, những năm mất mùa liên tiếp đã khiến không ít gia đình có người lên thành phố hay khu công nghiệp làm việc. Thu nhập gửi về giúp gia đình qua được những năm khó, trả bớt nợ, cho con đi học, có vốn để chuyển đổi cách làm ăn ở quê. Nhìn như vậy, đi làm xa là một nguồn thu ít phụ thuộc thời tiết quê nhà.

Nhưng cũng cần thấy cái giá. Người đi phải sống xa gia đình, chi phí ở nơi mới không nhỏ, công việc có thể vất vả và không ổn định. Người ở lại, thường là ông bà và phụ nữ, gánh thêm việc ruộng vườn, chăm con, chăm người ốm. Trẻ nhỏ lớn lên thiếu bố hoặc mẹ bên cạnh. Ruộng đất có thể bị bỏ hoang.

Vì thế quyết định đi không nên là quyết định vội trong lúc hoảng sau một vụ mất. Nó nên được cả nhà bàn với nhau, có kế hoạch, có thời hạn dự kiến và có điều kiện để quay về. Đi có chuẩn bị giúp chuyến đi trở thành một bước trong chiến lược của gia đình, chứ không phải một cuộc chạy khỏi quê.

Bàn trong nhà trước: ai đi, ai ở, ai lo việc gì

Ai là người đi. Thường là người trẻ, khoẻ, có tay nghề hoặc dễ học nghề mới. Nhưng cũng cần xét: người đi có đang là người chăm chính cho ai trong nhà không, có con nhỏ không, có sức khoẻ ổn để làm việc ca kíp không.

Ai chăm người ở lại. Nếu cả hai vợ chồng cùng đi, ông bà sẽ chăm cháu. Cần hỏi thật ông bà có đủ sức không, có bệnh mạn tính cần người đưa đi khám không. Một kế hoạch đi mà đẩy hết việc lên người già yếu thì khó bền.

Ruộng vườn, vật nuôi ai giữ. Có giữ lại để người ở nhà làm vừa sức, cho người thân mượn làm, hay để nghỉ một thời gian. Ghi rõ thoả thuận nếu cho người khác làm, để khi về không tranh chấp.

Đi bao lâu, dấu hiệu nào thì về. Đặt một thời hạn dự kiến, ví dụ hết mùa khô, hết một năm, hoặc khi trả xong một khoản nợ. Cũng bàn trước những dấu hiệu khiến người đi nên về sớm, như người nhà ốm nặng hay việc làm không như mong đợi.

Tiền gửi về dùng vào việc gì. Thống nhất trước phần nào cho chi tiêu hằng ngày, phần nào góp quỹ dự phòng, phần nào cho kế hoạch chuyển đổi làm ăn ở quê. Bàn trước giúp tránh căng thẳng về sau.

Giấy tờ nên mang theo và lưu bản sao

Đến nơi mới, giấy tờ là thứ cần ngay khi xin việc, thuê trọ, mở tài khoản, khám bệnh. Thiếu một tờ có thể phải đi về quê làm lại, tốn kém cả tiền lẫn thời gian.

  • Căn cước bản gốc, luôn giữ bên mình, không giao cho ai giữ hộ.
  • Giấy tờ học vấn, chứng chỉ nghề, bằng lái nếu có; mang bản sao có chứng thực và giữ bản gốc ở nhà nếu không cần.
  • Sổ hoặc mã số bảo hiểm xã hội nếu đã từng tham gia, để nơi làm mới đóng tiếp không phải làm lại từ đầu.
  • Thẻ bảo hiểm y tế hoặc thông tin thẻ trên ứng dụng chính thức, hỏi trước cách dùng khi khám ở tỉnh khác.
  • Ảnh chụp toàn bộ giấy tờ trên lưu ở điện thoại và gửi cho một người thân ở quê.
  • Một tờ giấy ghi số liên lạc người nhà, cất riêng ngoài điện thoại phòng khi mất máy.

Đến nơi ở mới, cần đăng ký tạm trú theo quy định hiện hành. Chủ nhà trọ hoặc công an phường nơi ở thường hướng dẫn được thủ tục. Đăng ký đầy đủ giúp con cái đi học, khám chữa bệnh và làm các thủ tục khác thuận lợi hơn.

Tìm việc an toàn: nhận ra bẫy trước khi đi

Những lúc quê nhà mất mùa cũng là lúc các lời mời việc làm hứa hẹn xuất hiện nhiều nhất, qua mạng xã hội, qua người quen của người quen. Không ít trong số đó là bẫy lừa: thu phí giới thiệu rồi biến mất, đưa người đi xa rồi giữ giấy tờ, ép làm việc không đúng như đã nói, thậm chí đưa sang nước ngoài làm việc phi pháp.

Vài dấu hiệu cần dừng lại: việc nhẹ nhưng lương cao bất thường; đòi đặt cọc, đóng phí trước khi có hợp đồng; đòi giữ căn cước bản gốc; không nói rõ tên doanh nghiệp, địa chỉ làm việc; giục đi gấp, không cho thời gian hỏi han; hứa đưa đi nước ngoài mà không qua kênh chính thức. Gặp một dấu hiệu là đủ lý do để không đi.

Cách an toàn hơn là tìm việc qua những kênh có địa chỉ rõ ràng: trung tâm dịch vụ việc làm của nhà nước, phiên giao dịch việc làm, doanh nghiệp tuyển dụng trực tiếp có văn phòng thật, hoặc người thân đã làm ở đó một thời gian và kể được cụ thể. Trước khi bắt đầu làm, đề nghị ký hợp đồng lao động bằng văn bản, đọc kỹ tiền lương, giờ làm, bảo hiểm, rồi mới nhận việc. Hỏi thêm cán bộ lao động của UBND xã hoặc phường nếu còn băn khoăn.

Những tuần đầu ở nơi mới: làm theo thứ tự

Mấy tuần đầu là lúc người mới đến dễ bị thiệt nhất, vì chưa quen đường, chưa quen người, chưa biết giá cả. Đi theo một thứ tự đơn giản giúp ổn định nhanh hơn.

  1. Ở tạm với người thân hoặc người cùng quê đã quen nơi đó vài ngày, chưa vội đặt cọc phòng trọ dài hạn.
  2. Xem phòng trọ tận nơi, hỏi kỹ tiền điện nước tính thế nào, đọc giấy thoả thuận thuê trước khi đưa tiền cọc, xin giấy biên nhận.
  3. Làm thủ tục đăng ký tạm trú, hỏi chủ trọ hoặc công an phường cách làm.
  4. Đi xem nơi làm việc thật, gặp người phụ trách, hỏi đồng nghiệp cũ về giờ giấc và cách trả lương trước khi ký hợp đồng.
  5. Mở tài khoản nhận lương đứng tên mình, không đưa thẻ và mật khẩu cho ai giữ hộ.
  6. Ghi lại địa chỉ trạm y tế, bệnh viện gần nơi ở, cách dùng thẻ bảo hiểm y tế ở tỉnh mới.
  7. Báo cho người nhà ở quê địa chỉ nơi ở, nơi làm, số liên lạc của một người bạn cùng phòng hoặc cùng chỗ làm.

Những việc này nghe nhỏ, nhưng thiếu bất kỳ việc nào cũng có thể gây rắc rối lớn: mất tiền cọc vì không có giấy biên nhận, bị nợ lương vì không có hợp đồng, hay người nhà không tìm được khi có chuyện gấp.

Tiền bạc: mang đủ, giữ chặt, gửi về đều

Tháng đầu ở nơi mới thường tốn hơn dự tính: tiền cọc phòng trọ, tiền ăn trước khi có lương, đồ dùng tối thiểu, đi lại. Nên mang theo đủ để sống được vài tuần mà không phải vay mượn, và hỏi trước người quen ở đó về chi phí thực tế. Không nên vay để đi làm xa, nhất là vay lãi cao, vì nếu việc không như mong đợi, người đi sẽ bị trói bởi khoản nợ.

Khi đã có thu nhập, nên gửi tiền về qua kênh chuyển khoản chính thức, có lưu lại giao dịch, hơn là gửi tiền mặt qua người quen. Người đi cũng nên giữ một khoản dự phòng nhỏ cho riêng mình ở nơi làm việc, phòng khi ốm đau hoặc mất việc đột ngột, thay vì gửi hết về quê.

Ở quê, người nhận tiền nên ghi lại các khoản nhận và cách đã dùng. Việc ghi chép giúp cả nhà nhìn thấy tiến độ của kế hoạch, ví dụ quỹ dự phòng đã được bao nhiêu, nợ còn bao nhiêu, đã đủ để bắt đầu chuyển đổi làm ăn chưa. Khi con số rõ ràng, quyết định về thời điểm quay về cũng dễ hơn.

Giữ gắn bó với gia đình và giữ đường về

Khoảng cách dễ làm các mối quan hệ lỏng dần, nhất là với con nhỏ. Hẹn giờ gọi điện cố định mỗi tuần, nói chuyện với con về việc học, việc chơi, hỏi han ông bà về sức khoẻ. Những cuộc gọi đều đặn quan trọng hơn những món quà đắt tiền gửi về vào dịp Tết.

Người đi làm xa cũng chịu nhiều căng thẳng: nhớ nhà, làm ca kéo dài, sống chật chội. Nên giữ liên lạc với người cùng quê ở gần để có chỗ dựa, ngủ đủ, ăn đủ, và đi khám khi thấy sức khoẻ có vấn đề thay vì cố chịu. Nếu thấy buồn bã kéo dài, mất ngủ nhiều tuần, hãy nói với người thân và tìm gặp nhân viên y tế.

Giữ đường về là giữ những thứ giúp quay lại quê làm ăn khi điều kiện khá hơn: giữ ruộng đất, giữ quan hệ với hàng xóm và hợp tác xã, theo dõi tin về các mô hình chuyển đổi ở quê. Thời gian đi làm xa cũng là lúc tích luỹ tay nghề, cách làm việc có kỷ luật, mối quan hệ với người mua hàng. Nhiều người đã dùng chính những thứ đó để khởi đầu lại ở quê, theo một cách làm ăn hợp hơn với thời tiết mới.

Câu hỏi thường gặp

Có nên vay tiền để đi làm xa không?

Bài viết không khuyên vay, và nhấn mạnh rủi ro của khoản vay lãi cao: nếu việc không như mong đợi, người đi bị trói bởi khoản nợ. Tốt hơn là mang theo đủ tiền sống vài tuần từ nguồn của gia đình và hỏi kỹ chi phí thực tế trước khi đi.

Dấu hiệu nào cho thấy lời mời việc làm là lừa đảo?

Lương cao bất thường cho việc nhẹ, đòi đặt cọc hay đóng phí trước khi có hợp đồng, đòi giữ căn cước bản gốc, không rõ tên và địa chỉ doanh nghiệp, giục đi gấp. Gặp một dấu hiệu là đủ lý do để dừng lại.

Đi làm ở tỉnh khác có cần đăng ký tạm trú không?

Có, việc đăng ký tạm trú làm theo quy định hiện hành. Chủ nhà trọ hoặc công an phường nơi ở thường hướng dẫn thủ tục, và đăng ký đầy đủ giúp các việc như khám bệnh, cho con đi học thuận lợi hơn.

Cần mang theo những giấy tờ gì khi đi làm xa?

Căn cước bản gốc, bản sao chứng thực giấy tờ học vấn và chứng chỉ nghề, thông tin bảo hiểm xã hội và bảo hiểm y tế nếu có. Chụp ảnh toàn bộ giấy tờ lưu ở điện thoại và gửi cho người thân ở quê.

Làm sao giữ gắn bó với con khi bố mẹ đi làm xa?

Hẹn giờ gọi điện cố định mỗi tuần, hỏi chuyện học, chuyện chơi của con và nói chuyện với ông bà. Sự đều đặn quan trọng hơn quà cáp, và người ở nhà cũng nên kể cho người đi biết những thay đổi của con.

Khi nào nên quay về quê làm ăn?

Khi kế hoạch gia đình đã đạt mục tiêu như có quỹ dự phòng, trả xong nợ, đủ vốn và kỹ năng cho cách làm ăn mới hợp với thời tiết ở quê. Cũng nên về sớm khi người nhà ốm nặng hoặc công việc không như mong đợi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138