Sân vườn thấm nước là mảnh sân được lát bằng vật liệu có khe hở hoặc bằng đất, cỏ, sỏi để nước mưa ngấm xuống đất ngay tại chỗ, thay vì chảy tràn trên mặt bê tông vào nhà và ra đường. Kết hợp gạch thấm hoặc gạch trồng cỏ ở lối đi, một rãnh sỏi dọc mép sân và một vườn mưa nhỏ ở chỗ trũng, nhiều gia đình giảm được rõ rệt lượng nước đọng quanh nhà sau những cơn mưa lớn.
Nhiều năm qua, xu hướng đổ bê tông kín toàn bộ sân, vườn cho sạch sẽ, dễ quét đã khiến mỗi khu dân cư mất đi rất nhiều diện tích đất có thể thấm nước. Một mảnh sân không giải quyết được ngập của cả phố, nhưng giúp chính ngôi nhà ít bị nước dồn vào, và nếu nhiều nhà cùng làm thì cả xóm, cả tổ dân phố đều nhẹ hơn. Bài viết đi từ việc tự thử đất tới cách chọn vật liệu và những sai lầm hay gặp.
Vì sao sân bê tông kín làm nhà dễ ngập hơn
Khi trời mưa, nước rơi xuống đất có ba đường đi: ngấm xuống đất, bốc hơi, hoặc chảy tràn trên mặt. Trên đất trống, đất trồng cây, phần lớn nước có cơ hội ngấm xuống. Trên mặt bê tông, mái nhà, đường nhựa, gần như toàn bộ nước chảy tràn. Sân bê tông kín cộng với mái nhà biến cả khu đất thành một mặt hứng nước khổng lồ, dồn tất cả về cống, về chỗ thấp nhất, mà chỗ thấp nhất nhiều khi lại là ngạch cửa nhà mình.
Đổ bê tông sân còn thường kèm theo việc nâng cao sân, làm dốc về phía nhà hoặc phía cửa mà không để ý. Cơn mưa lớn tới, nước trên sân không có chỗ thấm, dồn vào cửa, tràn vào trong. Hệ thống cống chung của khu dân cư thì được thiết kế cho một lượng nước nhất định; khi mọi nhà đều đổ kín, lượng nước chảy tràn tăng lên rất nhiều, cống quá tải, nước dâng lên đường.
Ngược lại, mỗi mét vuông đất thấm được giữ lại một phần nước, làm chậm thời gian nước dồn vào cống. Đây chính là ý tưởng thành phố bọt biển ở quy mô một ngôi nhà. Tác dụng của từng nhà nhỏ, nhưng khi cộng lại thì đáng kể, đồng thời đất dưới sân còn được bổ sung nước ngầm, cây xanh quanh nhà khoẻ hơn qua mùa khô.
Tự thử độ thấm của đất trước khi làm
Không phải loại đất nào cũng thấm nhanh. Đất cát thấm rất nhanh, đất sét thấm rất chậm. Trước khi quyết định, có thể tự làm một phép thử đơn giản.
- Chọn vị trí định làm vườn mưa hoặc rãnh thấm, đào một hố nhỏ sâu khoảng ba gang tay, rộng vừa đủ đặt một cái xô.
- Đổ đầy nước vào hố, để nước ngấm hết, việc này làm ướt đất xung quanh như sau một trận mưa.
- Đổ đầy nước lần thứ hai, cắm một que có vạch đánh dấu mực nước ban đầu.
- Theo dõi xem sau bao lâu nước rút hết hoặc rút được bao nhiêu sau một giờ.
- Nếu nước rút hết trong vài giờ, đất thấm khá tốt, có thể làm vườn mưa, rãnh thấm.
- Nếu sau một ngày nước vẫn còn đọng nhiều, đất thấm kém, nên ưu tiên giải pháp giữ nước tạm và dẫn chậm ra cống thay vì trông vào thấm.
Nên thử ở vài vị trí khác nhau trong sân, vì đất đắp, đất cũ, đất gần móng nhà có thể khác nhau nhiều. Thử vào mùa mưa còn cho biết mực nước ngầm: nếu đào chưa sâu đã gặp nước, mặt đất khó thấm thêm.
Các lựa chọn vật liệu cho sân thấm nước
Có nhiều cách làm mặt sân vẫn đi lại, để xe được mà nước vẫn thấm. Bảng dưới so các lựa chọn thường gặp ở nhà Việt.
| Vật liệu | Hợp với | Lưu ý |
|---|---|---|
| Gạch block tự chèn có khe | Lối đi, sân để xe máy | Khe chèn cát hoặc sỏi nhỏ, lớp nền sỏi bên dưới |
| Gạch trồng cỏ có lỗ | Sân để xe, lối vào | Cần nắng cho cỏ, chịu tải xe con khi nền tốt |
| Sỏi, đá dăm rải | Lối đi phụ, góc sân | Rẻ, dễ làm; cần viền giữ sỏi, khó đi xe đẩy |
| Tấm đá bước xen cỏ | Lối đi trong vườn | Đẹp, thấm tốt, không hợp chỗ để xe |
| Bê tông rỗng, bê tông thấm | Sân rộng cần mặt phẳng | Cần đơn vị làm có kinh nghiệm, phải vệ sinh định kỳ |
| Đất, cỏ, cây bụi | Phần vườn không đi lại | Thấm tốt nhất, cần chăm sóc |
Không nhất thiết phải chọn một loại cho cả sân. Cách hay gặp là lối đi chính dùng gạch block hoặc gạch trồng cỏ, phần còn lại để cỏ, cây bụi, kèm một dải sỏi dọc chân tường. Lớp nền sỏi dưới gạch là phần quan trọng nhất; lát gạch thấm lên nền bê tông cũ thì nước vẫn không xuống được.
Vườn mưa, rãnh sỏi và hố thấm: ba cách giữ nước tại chỗ
Vườn mưa. Một khoảng trũng nhẹ trong sân, trồng cây chịu được ngập ngắn ngày và hạn ngắn ngày, nhận nước từ mái và sân. Sau mưa nước đọng vài giờ rồi ngấm dần. Đáy vườn mưa thường trộn đất với cát, sỏi cho thấm tốt.
Rãnh sỏi dọc chân tường hoặc mép sân. Một rãnh nông lấp sỏi chạy dọc chân tường giúp nước mái nhỏ xuống không bắn tung toé, không xói đất, đồng thời ngấm dần. Rãnh cần cách móng nhà một khoảng và dốc ra phía ngoài, không dốc vào chân tường.
Hố thấm. Một hố đào sâu hơn, lấp đá hoặc sỏi, có nắp, nhận nước mưa từ ống xả mái. Hố thấm phù hợp với nhà sân nhỏ nhưng đất thấm khá. Hố thấm không được làm gần giếng nước sinh hoạt, gần bể phốt hay gần móng nhà.
Giữ nước mưa để dùng. Một phần nước mái có thể dẫn vào bồn chứa để tưới cây, rửa sân. Bồn đầy thì nước tràn sang vườn mưa hoặc hố thấm. Cách này vừa giảm nước chảy tràn, vừa tiết kiệm nước sạch.
Độ dốc và hướng nước: những lỗi hay gặp
Sân thấm nước mà làm sai độ dốc vẫn có thể dồn nước vào nhà. Một số lỗi hay gặp khi cải tạo sân:
- Sân dốc về phía nhà vì thợ lấy cốt theo ngạch cửa; sân luôn phải dốc ra xa nhà, về phía vườn mưa hoặc phía cổng.
- Ống xả nước mái đổ thẳng xuống chân tường hoặc xuống cửa ra vào; nên dẫn ống ra xa, về chỗ thấm.
- Vườn mưa đặt sát móng nhà hoặc sát tường hàng xóm, nước ngấm vào chân tường gây ẩm, nứt.
- Lát gạch thấm nhưng nền bên dưới là bê tông cũ không đục bỏ, nước đọng giữa hai lớp.
- Làm hố thấm ở vùng có mực nước ngầm rất cao hoặc đất sét chặt, hố lúc nào cũng đầy nước, sinh muỗi.
- Không chừa lối tràn: khi mưa quá lớn, vườn mưa đầy, nước cần có đường tràn ra cống một cách an toàn.
Trước khi làm, nên quan sát kỹ nước chảy trên sân trong một cơn mưa lớn: nước đi đường nào, đọng ở đâu. Quan sát một buổi giúp thiết kế đúng hơn mọi bản vẽ trên giấy.
Chăm sóc để sân vẫn thấm sau nhiều năm
Sân thấm nước không phải làm một lần là xong. Khe gạch và lớp sỏi dần bị bùn, lá cây, rác lấp kín, khả năng thấm giảm đi. Mỗi năm, nhất là trước mùa mưa, nên quét sạch lá, cát bẩn trên mặt gạch, bổ sung sỏi hoặc cát chèn khe bị mất, cào lại lớp sỏi ở rãnh.
Vườn mưa cần được làm cỏ, thay cây chết, xới nhẹ lớp mặt nếu thấy nước đọng lâu hơn trước. Hố thấm nên mở nắp kiểm tra định kỳ; nếu hố lúc nào cũng đầy nước dù trời đã nắng nhiều ngày, đáy hố có thể đã bị bùn bịt kín, cần nạo vét. Đặt lưới lọc ở đầu ống xả mái giúp giữ lá, giảm bùn chảy vào hố.
Nước đọng lâu trong vườn mưa, hố thấm, khay gạch trồng cỏ có thể thành chỗ muỗi đẻ. Vườn mưa làm đúng thì nước chỉ đọng vài giờ, không đủ cho lăng quăng phát triển. Thấy nước đọng quá một hai ngày, nên kiểm tra lại độ thấm và đường tràn, đồng thời đậy kín các bồn chứa nước mưa.
Từ một mảnh sân tới cả xóm
Tác dụng của sân thấm nước tăng lên rất nhiều khi cả một dãy nhà, một tổ dân phố cùng làm. Một số nơi đã thử những cách làm chung: giữ lại khoảng đất trống trong khu dân cư làm vườn mưa chung, trồng cây xanh ở dải đất ven đường thay vì đổ bê tông, các nhà cùng thống nhất không đổ kín sân. Những việc này có thể được bàn trong các buổi họp tổ dân phố, thôn, xóm.
Khi xin phép xây mới hoặc sửa nhà, nhiều địa phương đã có quy định về mật độ xây dựng, tỷ lệ diện tích cây xanh trong khuôn viên. Hỏi UBND xã, phường để biết quy định hiện hành nơi mình ở. Giữ lại phần đất thấm không chỉ để tuân thủ, mà còn là bảo vệ chính ngôi nhà của mình trong những năm mưa ngày càng dồn dập.
Nếu sân quá nhỏ hoặc đã lát kín và chưa có điều kiện cải tạo, vẫn có những việc nhỏ làm được ngay: đục một vài ô bê tông ở góc sân để trồng cây, đặt chậu cây lớn hứng nước mái, dẫn ống xả mái vào thùng chứa. Mỗi lít nước giữ lại trong sân là một lít nước ít đổ ra đường.
Câu hỏi thường gặp
Gạch thấm nước có thật sự cho nước ngấm xuống không?
Có, nếu được lát đúng cách trên lớp nền sỏi và đất bên dưới thấm được. Nước đi qua khe giữa các viên gạch hoặc qua lỗ của gạch trồng cỏ, xuống lớp sỏi rồi ngấm dần vào đất. Lát gạch thấm trên nền bê tông cũ thì nước không có chỗ thoát và sẽ đọng lại.
Vườn mưa có gây muỗi không?
Vườn mưa làm đúng thì nước chỉ đọng vài giờ rồi ngấm hết, không đủ thời gian cho lăng quăng phát triển. Nếu nước đọng quá một hai ngày, cần kiểm tra lại độ thấm của đất, bổ sung cát sỏi ở đáy hoặc làm đường tràn ra cống.
Đất sét có làm sân thấm nước được không?
Đất sét thấm rất chậm nên khó trông vào ngấm tại chỗ. Với đất sét, có thể làm lớp sỏi dày bên dưới, kết hợp giữ nước tạm trong vườn mưa rồi dẫn chậm ra cống, hoặc dẫn nước mái vào bồn chứa để dùng. Nên tự thử độ thấm trước khi làm.
Sân trồng cỏ có để xe ô tô được không?
Gạch trồng cỏ có lỗ, lát trên nền sỏi được đầm chặt, có thể chịu được xe con đi lại và đỗ. Cỏ cần đủ nắng để sống, những chỗ xe đỗ thường xuyên cỏ dễ chết. Hỏi đơn vị cung cấp gạch về tải trọng và cách làm nền phù hợp.
Hố thấm nước mưa nên đặt cách giếng và bể phốt bao xa?
Hố thấm nên đặt càng xa giếng nước sinh hoạt và bể phốt càng tốt, đồng thời cách xa móng nhà. Khoảng cách cụ thể tuỳ loại đất và mực nước ngầm, nên hỏi thợ có kinh nghiệm hoặc cán bộ địa phương. Khi không đủ khoảng cách an toàn, nên chọn vườn mưa nông thay cho hố thấm sâu.
Sân nhà đã đổ bê tông kín thì cải tạo thế nào cho đỡ tốn?
Có thể đục bỏ từng phần thay vì toàn bộ: một dải dọc mép sân làm rãnh sỏi, một góc trũng làm vườn mưa nhỏ, lối đi giữ nguyên. Dẫn ống xả mái vào khu vực vừa đục. Làm dần theo từng mùa khô sẽ đỡ tốn và vẫn giảm được nước đọng.