ThichUng.comThích Ứng
Nhà ở vùng bão, lũ, ngập

Nhà nổi, nhà sàn cao, nhà lệch tầng: những kiểu nhà sống chung với lũ

Nhà sàn cao, nhà nổi trên phao, nhà lệch tầng, nhà tầng trệt để trống là những cách sống chung với lũ. Ưu nhược từng kiểu và hợp với kiểu ngập nào.

Wide river delta landscape with a tall wooden stilt house and a modern amphibious house resting on floats beside guide posts, calm floodwater, golden evening light, figures at a distance

Những kiểu nhà sống chung với lũ không cố chặn nước, mà để nước đi qua bên dưới hoặc để ngôi nhà nâng lên theo nước: nhà sàn cao trên cột, nhà nổi đặt trên phao hoặc nhà lưỡng cư có cột dẫn hướng, nhà lệch tầng có sàn cao làm chỗ trú, nhà có tầng trệt để trống chỉ dùng khi khô. Mỗi kiểu hợp với một kiểu ngập: nhà sàn hợp vùng ngập theo mùa ổn định, nhà nổi hợp nơi mực nước thay đổi lớn, nhà lệch tầng hợp nơi ngập nông thường xuyên.

Ông bà ta ở đồng bằng sông Cửu Long, ven các sông lớn miền Trung và miền núi phía Bắc đã sống chung với nước bằng nhà sàn, nhà trên cột từ rất lâu. Ngày nay, khi mưa lũ khó đoán hơn, những ý tưởng cũ được làm lại bằng vật liệu mới, cùng với vài mô hình mới như nhà nổi có phao. Bài viết so sánh các kiểu nhà để gia đình có thêm lựa chọn khi xây mới; chi tiết kết cấu luôn cần người có chuyên môn thiết kế.

Ý tưởng chung: để nước đi qua thay vì chặn lại

Hầu hết các cách chống ngập quen thuộc đều dựa vào chặn: nâng nền, xây tường bao, đắp bờ. Cách này hiệu quả khi mực nước không vượt quá mức đã tính. Nhưng với những vùng ngập sâu, ngập kéo dài, hoặc mực nước mỗi năm một khác, cuộc chạy đua độ cao bằng đất đắp ngày càng tốn kém và vẫn có lúc thua.

Kiểu nhà sống chung với lũ đi theo hướng ngược lại: chấp nhận nước sẽ tới, thiết kế để phần người ở và đồ quý luôn nằm trên mặt nước, phần dưới thì để trống hoặc làm bằng vật liệu không sợ ngâm. Nước đi qua bên dưới, không bị cản, nên lực đẩy lên nhà cũng nhỏ hơn so với một khối nhà kín chặn dòng.

Ở quy mô xóm làng, kiểu nhà này còn có ưu điểm là không làm thay đổi đường đi của nước. Một nhà nâng nền đắp đất cao là một vật cản, nước dồn sang hai bên. Một nhà sàn trên cột gần như không ảnh hưởng tới dòng chảy. Đây là lý do một số chương trình thích ứng ở vùng lũ quay lại khuyến khích nhà trên cột thay cho đắp nền.

Nhà sàn cao: kiểu nhà lâu đời nhất

Hợp với ngập theo mùa ổn định. Ở vùng mà mỗi năm nước lên rồi rút theo một quy luật khá đều, như mùa nước nổi ở vùng đầu nguồn đồng bằng sông Cửu Long, nhà sàn cao hơn mực nước lớn nhất cho phép sinh hoạt bình thường suốt mùa lũ.

Vật liệu đã đổi khác. Nhà sàn truyền thống làm bằng gỗ, tre, lá. Ngày nay nhiều nhà dùng cột bê tông, sàn bê tông hoặc sàn gỗ trên khung thép, mái tôn. Cột bê tông bền hơn với nước, mối mọt, nhưng cần được tính kỹ móng để không lún lệch.

Gầm sàn là không gian đa năng. Mùa khô, gầm sàn để xe, làm chỗ nghỉ trưa mát, chỗ làm việc. Mùa lũ, gầm sàn để trống cho nước. Không nên quây kín gầm sàn bằng tường xây rồi biến thành phòng ở.

Cầu thang và lối đi. Cầu thang lên sàn cần chắc, có tay vịn, đủ rộng để người già, trẻ nhỏ đi lại hằng ngày. Với nhà có người cao tuổi, đây là điểm bất tiện lớn nhất của nhà sàn, cần tính kỹ từ đầu.

Chịu gió. Nhà sàn cao chịu gió nhiều hơn nhà trệt, cần giằng cột, giằng chéo và neo mái kỹ, nhất là ở vùng vừa có lũ vừa có bão.

Nhà nổi và nhà lưỡng cư: nhà nâng lên theo nước

Nhà nổi truyền thống là nhà làm trên bè, trên thuyền, sống hẳn trên mặt nước, quen thuộc ở các làng chài ven sông, ven hồ. Kiểu nhà này cần mặt nước ổn định và gắn với nghề sông nước; ở trên sông có những quy định riêng về cư trú, neo đậu, xả thải, nên muốn làm phải hỏi chính quyền địa phương trước.

Một mô hình mới hơn được nhiều nơi trên thế giới thử nghiệm là nhà lưỡng cư: bình thường nhà đứng trên đất như nhà thường, bên dưới sàn có hệ phao, xung quanh có các cột dẫn hướng cắm sâu xuống đất. Khi nước lên, phao nâng cả ngôi nhà lên theo mực nước, cột dẫn hướng giữ nhà không trôi đi; khi nước rút, nhà hạ xuống chỗ cũ. Ở nước ta, kiểu nhà này còn rất ít gặp, chủ yếu ở mức thử nghiệm.

Ưu điểm lớn của nhà lưỡng cư là chịu được mực nước thay đổi nhiều mà không cần nhà quá cao trong mùa khô. Nhược điểm là đường điện, đường nước, đường thoát phải là loại mềm, nối được khi nhà nâng lên; phao và cột dẫn hướng cần được kiểm tra, bảo dưỡng; chi phí và kỹ thuật cao hơn nhà thường. Đây là kiểu nhà cần đơn vị có kinh nghiệm thiết kế và thi công, không nên tự làm.

Nhà lệch tầng và nhà có tầng trệt để trống

Nhà lệch tầng là kiểu nhà có các sàn ở độ cao khác nhau, lệch nhau nửa tầng. Ở vùng ngập nông thường xuyên, kiểu bố trí này cho phép đặt bếp, phòng khách ở sàn thấp gần mặt đất cho tiện sinh hoạt, còn phòng ngủ, kho đồ ở sàn cao hơn nửa tầng. Khi nước vào sàn thấp, cả nhà chuyển lên sàn cao mà không cần leo cả một tầng.

Nhà có tầng trệt để trống, còn gọi là nhà trên cột bê tông hay nhà có tầng trệt thông thoáng, là phiên bản hiện đại của nhà sàn: tầng trệt chỉ có cột, cầu thang và một vài khối nhỏ như kho, nhà vệ sinh làm bằng vật liệu chịu nước; toàn bộ sinh hoạt chính ở tầng trên. Mùa khô, tầng trệt là chỗ để xe, phơi đồ, buôn bán nhỏ; mùa lũ, nước đi qua mà không gây hại nhiều.

Cả hai kiểu đều hợp với nhà xây mới ở vùng ngập vừa phải, nơi đất không quá rộng. Điểm cần chú ý là cầu thang phải dễ đi, có lối thoát lên mái nếu nước vượt mức tính toán, và điện tầng trệt phải đi theo cách của nhà hay ngập: dây từ trên xuống, ổ cắm cao, mạch riêng có chống dòng rò.

So sánh nhanh các kiểu nhà sống chung với lũ

Bảng dưới tóm các kiểu nhà theo kiểu ngập phù hợp, ưu điểm và điều cần tính trước. Đây là so sánh tham khảo, mỗi khu đất cần được người có chuyên môn xem cụ thể.

Kiểu nhàHợp với kiểu ngậpƯu điểmCần tính trước
Nhà sàn caoNgập theo mùa, mực nước khá ổn địnhBền, quen thuộc, gầm sàn đa năngCầu thang cho người già, chịu gió
Nhà lưỡng cư có phaoMực nước thay đổi lớn, khó đoánNhà nâng theo nước, mùa khô vẫn thấpChi phí, kỹ thuật, đường ống mềm
Nhà nổi trên bèSống trên mặt nước ổn địnhLuôn ở trên nướcQuy định cư trú, xả thải, neo đậu
Nhà lệch tầngNgập nông, thường xuyênLên chỗ cao nhanh, tiện sinh hoạtThiết kế phức tạp hơn nhà thường
Nhà tầng trệt để trốngNgập vừa, vài ngàyTầng trên an toàn, tầng dưới dùng mùa khôLối thoát lên mái, điện tầng trệt

Không có kiểu nhà nào hợp cho mọi nơi. Điều quan trọng là biết rõ kiểu ngập ở chính khu đất của mình: nước lên nhanh hay chậm, ngập bao sâu, bao lâu, có chảy xiết không. Từ đó mới chọn được kiểu nhà phù hợp.

Câu hỏi nên trả lời trước khi chọn kiểu nhà

Trước khi gặp người thiết kế, gia đình có thể tự trả lời những câu sau. Câu trả lời càng rõ, bản thiết kế càng sát với nhu cầu thật.

  • Mực nước cao nhất khu đất từng gặp là bao nhiêu, nước thường đứng bao nhiêu ngày?
  • Nước lên chậm theo mùa hay lên nhanh trong vài giờ, có chảy xiết không?
  • Trong nhà có người già, người khuyết tật, trẻ nhỏ cần đi lại thuận tiện không?
  • Mùa khô gia đình cần dùng tầng trệt cho việc gì: buôn bán, để xe, làm nghề?
  • Khu đất có nằm trong vùng ven sông, ven biển có quy định riêng về xây dựng không?
  • Ngân sách cho ngôi nhà là bao nhiêu, có thể chia làm nhiều giai đoạn không?
  • Gia đình có định ở lâu dài tại khu đất này, hay đang tính chuyện dời đi chỗ khác?

Mang những câu trả lời này tới gặp người thiết kế hoặc đội thợ có kinh nghiệm trong vùng, kèm ảnh vết nước cũ trên tường, trên cây. Hỏi thêm UBND xã về quy định xây dựng và các chương trình hỗ trợ nhà ở vùng lũ đang áp dụng theo quy định hiện hành.

Giữ lại kinh nghiệm của nhà cũ trong vùng

Trước khi quyết định theo một mẫu nhà mới, nên đi một vòng quanh xóm và xem những ngôi nhà cũ đã đứng qua nhiều mùa lũ. Ngôi nhà nào ít hư hại nhất sau những trận lớn, cao bao nhiêu, cột làm bằng gì, cầu thang đặt chỗ nào, mái hướng về đâu. Những ngôi nhà ấy là kết quả của nhiều thế hệ thử và sai, nhiều khi chứa những chi tiết mà bản vẽ không có.

Người lớn tuổi thường nhớ những điều rất quý: năm nào nước lên cao nhất, nhà nào bị cuốn, vì sao nhà kia đứng được. Hỏi chuyện họ, ghi lại, chụp ảnh. Kết hợp kinh nghiệm này với hiểu biết kỹ thuật của người thiết kế hiện đại, ngôi nhà mới sẽ vừa an toàn, vừa hợp với cách sống của người trong vùng.

Điều đáng tiếc là nhiều nơi đã thay nhà sàn bằng nhà trệt đổ bê tông cho giống phố, rồi mỗi mùa lũ lại khổ vì nước vào nhà. Không có gì sai khi muốn nhà kiên cố, nhưng kiên cố không có nghĩa là phải nằm sát mặt đất. Một ngôi nhà bê tông trên cột vẫn có thể vững chắc, sạch sẽ, tiện nghi như nhà phố, mà mùa lũ vẫn khô ráo.

Câu hỏi thường gặp

Nhà lưỡng cư có phao khác nhà nổi thế nào?

Nhà nổi truyền thống sống hẳn trên mặt nước. Nhà lưỡng cư bình thường đứng trên đất như nhà thường, chỉ khi nước lên mới nổi lên nhờ hệ phao dưới sàn, được giữ đúng vị trí bằng các cột dẫn hướng, nước rút thì hạ xuống chỗ cũ. Kiểu nhà này cần đơn vị có kinh nghiệm thiết kế.

Nhà sàn bê tông có bền bằng nhà trệt không?

Nhà sàn cột bê tông, sàn bê tông nếu được thiết kế và thi công đúng có độ bền tương đương nhà trệt kiên cố, lại ít bị ngập hư hại hơn. Điểm cần chú ý là móng cột chịu lực tập trung, giằng cột chống xô và neo mái chịu gió.

Có nên quây kín gầm nhà sàn để làm thêm phòng không?

Không nên nếu nhà ở vùng ngập. Quây kín gầm sàn biến phần này thành khối cản nước, đồ đạc trong đó sẽ hỏng mỗi mùa lũ, lại tăng lực đẩy của nước lên nhà. Gầm sàn nên để trống hoặc chỉ có vài khối nhỏ bằng vật liệu chịu nước.

Làm nhà nổi trên sông có cần xin phép không?

Có. Cư trú, neo đậu, xả thải trên sông, hồ đều có những quy định riêng của địa phương và ngành quản lý đường thuỷ, môi trường. Gia đình nên hỏi UBND xã, phường nơi định neo nhà trước khi làm, để tránh bị yêu cầu di dời sau này.

Nhà sàn cao có bất tiện cho người già không?

Có, cầu thang lên xuống hằng ngày là trở ngại lớn với người cao tuổi. Có thể làm cầu thang thoải hơn, có tay vịn hai bên, chiếu nghỉ, hoặc bố trí một khu sinh hoạt ban ngày ở tầng thấp vào mùa khô. Nên tính chuyện này ngay từ bản thiết kế.

Kiểu nhà nào hợp nhất cho vùng ngập sâu và lâu ngày?

Thường là nhà sàn cao hoặc nhà có tầng trệt để trống, với sàn ở trên mực nước lớn nhất cộng khoảng dự phòng. Ở nơi mực nước thay đổi nhiều qua các năm, nhà lưỡng cư có phao là một hướng đáng cân nhắc. Lựa chọn cụ thể cần người có chuyên môn xem khu đất.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138