Mất điện giữa đợt nóng nguy hiểm nhất với người cao tuổi, trẻ nhỏ và người có bệnh mạn tính, vì họ chịu nóng kém và có thể không tự nhận ra mình đang mệt. Ba việc giúp cả nhà qua được những giờ mất điện: chuẩn bị trước mùa nóng những thứ không cần điện lưới, giữ nhà mát bằng cách đóng mở cửa đúng giờ và gom mọi người về phòng mát nhất, và theo dõi sát người yếu để biết khi nào phải đưa đi khám hoặc gọi cấp cứu.
Bài này đi theo đúng thứ tự đó, kèm lưu ý an toàn khi dùng máy phát điện và cách thôn xóm, tổ dân phố giúp nhau trong những ngày mất điện kéo dài. Phần sơ cứu chi tiết khi bị say nắng, sốc nhiệt và cách bảo quản đồ ăn khi mất điện là những đề tài riêng; ở đây tập trung vào ngôi nhà và việc trông người trong nhà.
Vì sao mất điện ngày nóng đáng lo hơn ta nghĩ
Những đợt nóng kéo dài thường đi kèm nhu cầu điện tăng vọt, và đó cũng là lúc lưới điện dễ quá tải, sự cố hoặc phải cắt luân phiên. Nghĩa là mất điện hay rơi đúng vào những ngày nóng nhất, khi mọi người cần quạt và điều hoà nhất.
Với người trẻ khoẻ, vài giờ không quạt là khó chịu. Với người già, cơ thể toả nhiệt kém hơn, cảm giác khát yếu đi, nhiều người đang dùng thuốc làm cơ thể chịu nóng kém. Trẻ nhỏ thì nóng lên nhanh, không biết nói mình mệt. Người nằm một chỗ, người khuyết tật không tự di chuyển ra chỗ mát được. Một căn nhà mái tôn hay phòng tầng trên cùng có thể nóng lên rất nhanh khi quạt ngừng.
Mất điện còn kéo theo những thứ khác: máy bơm ngừng nên thiếu nước để uống và lau người, tủ lạnh tắt nên không còn nước mát, điện thoại cạn pin nên khó gọi người giúp. Những thứ nhỏ này cộng lại làm việc chăm người yếu khó hơn nhiều so với ngày thường.
Nguy hiểm thường không đến từ một lúc, mà từ việc chịu nóng liên tục nhiều giờ, nhiều ngày, nhất là khi ban đêm cũng không được nghỉ ngơi. Vì thế chuẩn bị trước và theo dõi đều đặn quan trọng hơn mọi giải pháp chữa cháy khi đã có chuyện.
Chuẩn bị trước mùa nóng
Những thứ dưới đây nên có sẵn trước khi mùa nóng tới, cất ở chỗ cả nhà đều biết:
- Quạt tích điện hoặc quạt chạy pin, sạc đầy thường xuyên. Ưu tiên một quạt cho phòng của người già hoặc trẻ nhỏ.
- Pin dự phòng, đèn sạc, đèn pin để không phải dùng nến, đèn dầu trong nhà nóng, dễ cháy.
- Nước uống dự trữ đủ cho cả nhà trong ít nhất một hai ngày, vì ở nhiều nơi máy bơm nước cũng ngừng khi mất điện.
- Khăn mỏng, bình xịt nước, chậu nhỏ để lau người, chườm mát.
- Quạt nan, quạt giấy cho lúc mọi thứ khác hết pin.
- Danh sách thuốc đang dùng theo đơn của từng người, để sẵn một chỗ, kèm thông tin cơ sở y tế gần nhất và cách liên lạc.
- Điện thoại sạc đầy trong những ngày có tin nắng nóng gay gắt, để gọi cấp cứu khi cần.
Với người dùng thiết bị y tế cần điện tại nhà, phải hỏi bác sĩ điều trị và cơ sở cung cấp thiết bị về phương án khi mất điện từ trước, không chờ đến lúc mất điện mới tính.
Giữ nhà mát khi không có điện
Không có quạt, không có điều hoà, ngôi nhà chỉ còn dựa vào che nắng và thông gió. Làm theo nhịp ngày:
- Buổi sáng, khi ngoài trời còn mát, mở hết cửa cho không khí mát tràn vào nhà.
- Khi nhiệt độ ngoài trời bắt đầu lên cao hơn trong nhà, đóng cửa sổ và kéo rèm phía nắng, nhất là phía tây. Giữ cửa phía bóng râm hé mở nếu có gió.
- Che kính và cửa phía nắng từ bên ngoài bằng bất cứ thứ gì có: chiếu, bạt, mành tre.
- Không nấu nướng trong nhà vào giờ nóng; nếu phải nấu, nấu ở bếp ngoài hoặc nấu nhanh vào sáng sớm.
- Tắt mọi thiết bị còn chạy pin không cần thiết, rút sạc ra để giảm nhiệt và tiết kiệm pin.
- Chiều tối, khi ngoài trời đã mát hơn trong nhà, mở hết cửa để xả nhiệt, đẩy không khí nóng ra ngoài.
- Ban đêm, nếu an toàn, giữ cửa có lưới mở để gió lùa vào.
Một nhiệt kế đơn giản trong nhà và ngoài trời giúp biết đúng lúc đóng và lúc mở, thay vì đoán theo cảm giác.
Chọn phòng mát nhất và gom cả nhà về đó
Phòng mát nhất thường ở tầng dưới, phía đông hoặc bắc. Trong nhà nhiều tầng, tầng trệt hoặc tầng giữa mát hơn tầng trên cùng. Phòng không có tường tây, có cửa ra chỗ bóng râm là lựa chọn tốt.
Gom người yếu về một chỗ. Đưa người già, trẻ nhỏ, người bệnh về phòng mát nhất, đặt quạt tích điện ở đó. Gom người lại cũng giúp người lớn dễ theo dõi.
Nằm thấp, nằm chiếu. Không khí sát sàn thường mát hơn trên cao. Trải chiếu nằm dưới sàn gạch mát hơn nằm giường nệm.
Ra ngoài bóng râm khi trong nhà đã nóng hơn. Có lúc dưới bóng cây, hiên nhà thoáng gió còn mát hơn trong nhà kín. Không ngồi dưới mái tôn, không đứng chỗ nắng trực tiếp.
Tìm chỗ mát bên ngoài nếu mất điện kéo dài. Nhà người thân, hàng xóm còn điện, chỗ sinh hoạt chung của thôn xóm, tổ dân phố có quạt hoặc mát hơn là nơi nên đưa người yếu tới khi nhà quá nóng.
Theo dõi người già và trẻ nhỏ: khi nào phải đi khám ngay
Trong những giờ mất điện, phải có người lớn chủ động theo dõi người yếu, không chờ họ kêu. Những việc nên làm đều đặn:
- Nhắc người già uống nước từng ngụm, đều đặn, kể cả khi không thấy khát. Trẻ còn bú thì cho bú thường xuyên hơn.
- Mặc quần áo mỏng, rộng, sáng màu. Không quấn trẻ, không đội mũ len hay đắp chăn cho trẻ khi trời nóng.
- Lau người bằng khăn ẩm, rửa mặt, tay chân bằng nước mát.
- Để ý những thay đổi: lừ đừ, buồn ngủ bất thường, khó đánh thức, lú lẫn, nói lẫn lộn, da nóng đỏ khô, ngừng ra mồ hôi, nôn, co giật, thở nhanh, trẻ quấy khóc không dỗ được hoặc bỏ bú, ít đi tiểu.
- Khi thấy bất kỳ dấu hiệu nào trên, phải đưa ngay đến cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu, trong lúc chờ thì đưa người đó ra chỗ mát nhất. Không tự cho uống thuốc hạ sốt hay thuốc khác khi chưa có hướng dẫn của nhân viên y tế.
- Người có bệnh mạn tính tiếp tục dùng thuốc theo đơn, không tự bỏ thuốc. Nếu thấy khó chịu, hỏi bác sĩ điều trị.
Cách sơ cứu cụ thể khi nghi say nắng, sốc nhiệt cần học từ hướng dẫn của ngành y tế. Bài này chỉ nhắc nguyên tắc: nhận ra sớm và đưa đi sớm.
Máy phát điện: tiện nhưng phải dùng đúng cách
Không bao giờ chạy máy phát trong nhà. Máy phát chạy xăng, dầu thải ra khí CO không màu, không mùi, có thể gây ngộ độc chết người trong không gian kín. Không đặt máy trong nhà, trong bếp, trong gara đóng cửa, dưới gầm cầu thang.
Đặt máy ngoài trời, xa cửa sổ. Máy đặt ngoài trời, cách xa cửa sổ, cửa đi, ô thoáng của nhà mình và nhà hàng xóm để khí thải không bay vào nhà.
Không tự đấu máy vào hệ điện nhà. Đấu sai có thể làm điện chạy ngược ra lưới, nguy hiểm cho thợ điện đang sửa đường dây. Việc đấu nối phải do thợ điện có chuyên môn làm với thiết bị chuyển nguồn đúng chuẩn.
Nhiên liệu cất an toàn. Xăng dầu cất trong can chuyên dụng, ngoài nhà, chỗ râm mát, xa trẻ nhỏ và nguồn lửa. Không đổ xăng khi máy đang chạy hoặc còn nóng.
Ưu tiên điện cho thứ cần nhất. Máy phát nhỏ nên dành cho quạt phòng người yếu, sạc điện thoại, máy bơm nước, thiết bị y tế, không dàn trải cho mọi thứ.
Hàng xóm, thôn xóm giúp nhau
Những ngày mất điện kéo dài giữa đợt nóng, người gặp nguy nhất thường là người già sống một mình, người nằm liệt, hộ nghèo ở nhà mái tôn. Họ ít khi tự kêu. Một thôn xóm, một tổ dân phố biết trước nhà nào có người như vậy và phân công người ghé qua thăm vài lần mỗi ngày là cách bảo vệ hiệu quả nhất mà không tốn đồng nào.
Các gia đình có máy phát hoặc pin lưu trữ có thể cho hàng xóm sạc điện thoại, sạc quạt. Nhà văn hoá, chỗ sinh hoạt chung, sân có bóng cây lớn có thể trở thành chỗ mát chung trong những giờ nóng nhất, nếu chính quyền và người dân địa phương sắp xếp trước.
Trước mùa nóng, trưởng thôn, tổ trưởng dân phố có thể cùng bà con lập danh sách những người cần được để ý, thống nhất ai liên lạc với ai, và nơi nào sẽ làm chỗ mát chung. Những việc này đơn giản nhưng phải làm từ trước, không đợi đến hôm mất điện.
Thông tin về lịch cắt điện, sự cố lưới điện nên theo dõi qua kênh chính thức của ngành điện và chính quyền địa phương, không dựa vào tin đồn trên mạng.
Câu hỏi thường gặp
Mất điện giữa trưa nắng nóng thì làm gì đầu tiên?
Đóng cửa sổ và kéo rèm phía nắng để giữ không khí mát còn lại trong nhà, gom người già, trẻ nhỏ, người bệnh về phòng mát nhất, bật quạt tích điện cho họ và nhắc uống nước. Sau đó mới tính những việc khác.
Nên chuẩn bị gì trước mùa nóng để phòng mất điện?
Nên có quạt tích điện sạc đầy, đèn sạc, pin dự phòng, nước uống dự trữ cho một hai ngày, khăn mỏng và bình xịt nước, danh sách thuốc đang dùng của từng người cùng thông tin cơ sở y tế gần nhất. Cất ở chỗ cả nhà biết.
Dấu hiệu nào ở người già khi trời nóng cần đi viện ngay?
Lừ đừ, khó đánh thức, lú lẫn, nói lẫn lộn, da nóng đỏ khô, ngừng ra mồ hôi, nôn, co giật hoặc thở nhanh là những dấu hiệu phải đưa ngay đến cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu. Trong lúc chờ, đưa người đó ra chỗ mát nhất.
Có được để máy phát điện trong nhà khi trời mưa không?
Không. Máy phát chạy xăng dầu thải khí CO có thể gây ngộ độc chết người trong không gian kín, kể cả khi mở cửa. Máy phải đặt ngoài trời, có mái che mưa riêng, xa cửa sổ và ô thoáng của nhà mình và nhà hàng xóm.
Mất điện ban đêm mà nhà quá nóng thì làm sao cho trẻ ngủ được?
Mở cửa có lưới cho gió đêm vào nếu ngoài trời mát hơn, cho trẻ nằm chiếu dưới sàn ở phòng mát nhất, mặc đồ mỏng, lau người bằng khăn ẩm và dùng quạt tích điện hoặc quạt tay. Nếu trẻ bỏ bú, quấy khóc bất thường, lừ đừ thì phải đưa đi khám.
Thôn xóm có thể làm gì để giúp nhau khi mất điện kéo dài?
Lập trước danh sách người già sống một mình, người nằm liệt, hộ ở nhà mái tôn; phân công người ghé thăm vài lần mỗi ngày; chia sẻ chỗ sạc điện thoại, sạc quạt; và sắp xếp một chỗ mát chung như nhà văn hoá hoặc sân nhiều bóng cây.