Tường bị nung nóng cả ngày, nhất là tường hướng tây và tây nam, ngấm nhiệt từ nắng rồi nhả vào phòng từ chiều tới tận khuya. Có ba cách giảm, xếp theo hiệu quả và độ phức tạp: che bóng cho tường từ bên ngoài, làm thêm một lớp tường thứ hai có khe không khí thông thoáng ở giữa, và dùng vật liệu cách nhiệt cho tường. Cách nào cũng cần chú ý chuyện ẩm, vì làm sai dễ đổi cái nóng lấy nấm mốc.
Bài này giải thích vì sao tường nóng muộn, cấu tạo tường hai lớp, các nhóm vật liệu cách nhiệt và điểm cần cẩn thận, lớp che ngoài làm bằng gì, vai trò của màu sơn, cách xử lý cho nhà cũ, và những sai lầm hay gặp.
Vì sao tường nóng muộn và nóng lâu
Gạch đặc, bê tông là những vật liệu nặng, hút nhiệt chậm và giữ nhiệt lâu. Khi nắng chiều chiếu lên mặt ngoài tường tây, nhiệt đi dần từ ngoài vào trong. Với một bức tường gạch đặc một lớp, mặt trong thường nóng nhất muộn hơn mặt ngoài vài giờ. Nghĩa là nắng chiếu lúc ba bốn giờ chiều, nhưng mặt tường trong phòng nóng nhất vào lúc tối, khi cả nhà đã về và chuẩn bị ngủ.
Độ trễ này có hai mặt. Với tường dày, khối nặng lớn, ở vùng có đêm mát, nó có lợi: nhiệt ban ngày bị giữ lại ngoài tường, đến đêm khi mở cửa xả nhiệt thì nhà mát. Nhưng ở nơi đêm cũng nóng, hoặc khi nhà đóng kín, khối nhiệt đó trở thành cái lò sưởi âm ỉ suốt đêm.
Tường mỏng như tường gạch đơn mười phân, tường tôn, tường ghép tấm thì ngược lại: nóng lên rất nhanh, nhiệt vào phòng gần như ngay khi nắng chiếu. Ở phòng như vậy, buổi chiều là lúc khó chịu nhất.
Biết tường nhà mình thuộc loại nào giúp chọn cách xử lý: tường nặng cần được che để không tích nhiệt và cần đường xả nhiệt ban đêm; tường mỏng cần được thêm lớp cách nhiệt hoặc lớp che để chặn nhiệt đi thẳng vào.
Tường hai lớp có khe thông thoáng
Cấu tạo. Hai lớp tường xây song song, giữa là một khe không khí. Lớp ngoài hứng nắng và nóng lên, khe không khí ở giữa cản bớt nhiệt đi vào lớp trong. Nếu khe được mở thông ở chân và ở đỉnh, không khí nóng trong khe tự bốc lên và thoát ra trên cao, kéo không khí mát hơn vào từ dưới, như một ống khói nhỏ dọc mặt tường.
Hiệu quả. Tường hai lớp có khe thoáng là một trong những cách giảm nóng cho mặt tây được nhiều kiến trúc sư trong nước dùng. Mức giảm phụ thuộc độ rộng khe, cách xử lý hai đầu khe và vật liệu từng lớp, nên không có con số chung.
Điểm phải làm đúng. Hai lớp tường cần được liên kết với nhau bằng giằng để không bị nghiêng, đổ; khe phải có lỗ thoát nước ở chân để nước mưa thấm vào không đọng lại; đỉnh khe phải có mái che để mưa không chảy thẳng xuống. Đây là việc của thợ có kinh nghiệm, có kỹ sư kiểm tra kết cấu và móng.
Mất diện tích. Tường hai lớp chiếm thêm một phần diện tích sàn. Với nhà ống hẹp, nhiều gia đình chỉ làm hai lớp cho đúng mặt tây hoặc một đoạn tường phòng ngủ.
Vật liệu cách nhiệt cho tường: các nhóm và điều cần cẩn thận
Gạch nhẹ, gạch rỗng. Gạch có nhiều lỗ rỗng hoặc gạch bê tông nhẹ cách nhiệt tốt hơn gạch đặc thông thường. Khi xây mới hoặc xây thêm lớp tường thứ hai, dùng nhóm gạch này cho mặt tây là lựa chọn hợp lý. Cần thợ quen thi công loại gạch đó vì vữa, cách trát, cách chống thấm có khác.
Tấm cách nhiệt đặt trong khe. Tấm xốp cách nhiệt, cuộn bông khoáng, tấm cách nhiệt có lớp phản xạ có thể đặt trong khe giữa hai lớp tường hoặc sau lớp ốp. Nguyên tắc là phải giữ khô; vật liệu dạng sợi ngấm nước sẽ mất gần hết khả năng cách nhiệt và thành chỗ nấm mốc.
Lớp ốp bên trong. Ốp tấm cách nhiệt phía trong phòng rồi đóng tấm phủ là cách làm không đụng mặt ngoài, hợp với nhà phố không được thay đổi mặt tiền. Nhược điểm là tường vẫn tích nhiệt ở ngoài, và nếu lớp ốp kín không thoáng, hơi ẩm có thể đọng giữa tường và tấm ốp.
An toàn cháy. Một số vật liệu cách nhiệt dễ cháy hoặc sinh khói độc khi cháy. Hỏi kỹ người bán và thợ về tính chất chống cháy của vật liệu, không dùng vật liệu không rõ nguồn gốc cho phòng ngủ, gần bếp, gần đường dây điện.
Lớp che ngoài: cách hiệu quả nhất cho tường cũ
Chặn nắng trước khi nó chạm tường luôn là cách hiệu quả nhất và thường ít đụng chạm nhất. Lớp che ngoài có thể là một giàn cây leo dựng cách tường một khoảng, một hàng lam đứng, các tấm ốp đặt cách tường để gió lùa qua, hoặc đơn giản là cây bóng mát trồng phía tây.
Điểm mấu chốt là khoảng hở giữa lớp che và tường. Lớp che ốp sát tường không khe hở sẽ tự nóng lên và truyền nhiệt thẳng vào tường, tác dụng giảm đi nhiều. Lớp che đặt cách tường, có khe thông ở dưới và ở trên, để gió và khí nóng thoát ra, thì tường phía sau gần như nằm trong bóng râm mát.
Giàn cây là lựa chọn rẻ và đẹp cho nhà nông thôn, nhà có sân. Tấm ốp có khe, lam kim loại hay lam gạch hợp cho nhà phố. Với tường cao nhiều tầng, lớp che phải được bắt chắc vào kết cấu và tính đến gió bão; đây là chỗ không nên tự làm.
Một lớp che ngoài tốt còn bảo vệ tường khỏi mưa tạt, giảm thấm và bong sơn, nên tuổi thọ tường cũng tăng theo.
Màu và lớp sơn mặt ngoài
Mặt tường màu sáng phản xạ được một phần đáng kể ánh nắng, nên nóng lên ít hơn mặt tường màu sẫm. Đây là thay đổi nhỏ, chi phí thấp, nên cân nhắc mỗi khi sơn lại mặt ngoài, nhất là mặt tây. Màu trắng, kem, xám nhạt đều có tác dụng hơn hẳn màu đỏ đậm, nâu, xám đậm.
Trên thị trường có nhiều loại sơn được quảng cáo là chống nóng. Cách tiếp cận thận trọng là xem sơn như một lớp hỗ trợ, không thay cho che nắng hay cách nhiệt. Hỏi người bán thông số phản xạ nhiệt của sản phẩm, xem có công bố rõ ràng hay không, và đừng kỳ vọng một lớp sơn biến một bức tường tây không che thành tường mát.
Sơn màu sáng bám bụi nhanh hơn và cần lau, sơn lại thường hơn để giữ khả năng phản xạ. Mặt tường bị rêu mốc, bám bẩn đen thì tác dụng giảm. Nên tính công bảo dưỡng khi chọn màu.
Màu sơn bên trong phòng gần như không ảnh hưởng đến cái nóng do tường gây ra. Muốn tận dụng màu sáng, phải là mặt ngoài.
Tường nhà cũ: làm từ ngoài hay từ trong
Với nhà đã ở nhiều năm, thứ tự cân nhắc thường là:
- Xác định tường nào nóng nhất bằng cách áp tay và đo nhiệt kế vào chiều tối trong vài ngày nắng.
- Nếu có thể làm phía ngoài: ưu tiên lớp che ngoài như giàn cây, lam, tấm ốp có khe. Kết hợp sơn lại mặt ngoài màu sáng.
- Nếu tường giáp ranh, không làm được phía ngoài: cân nhắc xây thêm một lớp tường mỏng phía trong có khe ở giữa, hoặc ốp cách nhiệt phía trong với lớp phủ thoáng và có xử lý chống ẩm.
- Nếu đang có kế hoạch sửa lớn: cân nhắc phá lớp tường ngoài cũ để làm tường hai lớp đúng cấu tạo cho mặt tây.
- Sau mỗi việc, đo lại nhiệt độ mặt trong tường vào cùng khung giờ để biết hiệu quả.
Việc đụng tường chịu lực, tường giáp ranh, hoặc thêm tải lên móng phải có kỹ sư xem. Nhà ở đô thị khi thay đổi mặt ngoài nên hỏi UBND xã, phường về quy định trước khi làm.
Những sai lầm hay gặp
Trát thêm vữa thật dày. Thêm vài phân vữa làm tường nặng hơn, tích nhiệt nhiều hơn, chỉ chậm thời điểm nóng chứ không giảm nóng. Tiền đó nên dành cho lớp che hoặc khe thoáng.
Ốp kín mặt ngoài bằng gạch men sẫm màu. Gạch men sẫm hút nắng mạnh, lớp ốp sát tường truyền nhiệt thẳng vào. Mặt tây ốp kín màu sẫm thường nóng hơn trước.
Đóng tấm ốp sát tường ẩm không chừa thoáng. Tường cũ có thấm, ốp kín phía trong sẽ giữ hơi ẩm, sinh mốc và mùi, ảnh hưởng hô hấp. Phải xử lý thấm trước và để lớp ốp có khe thoáng.
Để dây leo bám thẳng lên tường. Dây leo bám trực tiếp giữ ẩm, rễ bám làm bong trát. Giàn đặt cách tường tốt hơn nhiều.
Bịt kín chân và đỉnh khe của tường hai lớp. Nhiều thợ xây xong lớp ngoài rồi trát kín cả chân lẫn đỉnh khe cho gọn. Khe kín không còn đường thoát khí nóng, nước thấm vào cũng không có lối ra, lâu ngày tường trong bị ẩm. Khe phải có lỗ thoát ở chân và lối thoát có che mưa ở đỉnh.
Chỉ xử lý tường mà quên cửa kính trên tường đó. Bức tường tây đã được che hoặc làm hai lớp nhưng ô cửa kính lớn trên nó vẫn để trần thì nhiệt vẫn đổ vào phòng qua kính. Che tường phải đi cùng che cửa.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tường phòng nóng nhất vào buổi tối chứ không phải buổi chiều?
Vì gạch và bê tông dẫn nhiệt chậm. Nắng chiếu lên mặt ngoài vào buổi chiều, nhiệt cần vài giờ để đi xuyên qua tường, nên mặt trong nóng nhất vào chiều tối. Tường càng dày, độ trễ càng lớn và nhiệt nhả ra càng kéo dài.
Tường hai lớp có thật sự làm nhà mát hơn không?
Tường hai lớp có khe không khí, nhất là khe được thông ở chân và đỉnh, giúp giảm đáng kể lượng nhiệt đi vào phòng so với tường một lớp. Mức giảm cụ thể tuỳ cấu tạo nên không có con số chung. Cần thi công đúng giằng, thoát nước và che đỉnh khe.
Sơn chống nóng có thay được việc che nắng cho tường không?
Không nên kỳ vọng như vậy. Sơn màu sáng hay sơn phản xạ nhiệt có tác dụng hỗ trợ, giúp tường nóng lên ít hơn một phần, nhưng không bằng chặn nắng từ bên ngoài. Nên xem sơn là lớp bổ sung, kết hợp với lớp che hoặc tường hai lớp.
Ốp tấm cách nhiệt bên trong phòng có bị ẩm mốc không?
Có thể bị nếu tường cũ đang thấm hoặc lớp ốp kín không có khe thoáng. Cần xử lý thấm trước, chọn vật liệu không ngấm nước, chừa khe thoáng và kiểm tra định kỳ. Ẩm mốc trong phòng ngủ ảnh hưởng đường hô hấp nên không thể xem nhẹ.
Nhà phố giáp ranh không làm được mặt ngoài thì xử lý tường nóng thế nào?
Có thể xây thêm một lớp tường mỏng phía trong cách tường cũ một khe, hoặc ốp cách nhiệt phía trong có lớp phủ thoáng. Kết hợp xả nhiệt buổi tối và kéo giường ra xa tường đó. Việc đụng kết cấu nên có kỹ sư xem trước.
Vật liệu cách nhiệt nào an toàn cho phòng ngủ?
Nên chọn vật liệu có công bố rõ về khả năng chống cháy và không sinh khói độc, đặt xa bếp và đường dây điện, giữ khô ráo. Hỏi kỹ người bán và thợ thi công, không dùng vật liệu không rõ nguồn gốc cho phòng ngủ.