Khi xây nhà mới trong lúc mùa nóng ngày càng dài, có một nhóm quyết định gần như không sửa được sau khi đổ bê tông: đặt nhà quay về hướng nào trên lô đất, phòng ngủ nằm phía nào, chiều cao tầng, vị trí cầu thang và giếng trời, độ vươn của mái và hiên, kích thước và vị trí cửa sổ. Chốt đúng những thứ này từ bản vẽ thì nhà mát tự nhiên nhiều năm; chốt sai thì về sau chỉ còn cách bù bằng điện.
Bài này liệt kê những quyết định đó theo thứ tự nên bàn với kiến trúc sư hoặc thợ cả, kèm câu hỏi nên đặt ra và những thứ nên chừa sẵn cho sau này. Đây là góc nhìn của chủ nhà muốn nhà mát, không thay cho thiết kế kỹ thuật; kết cấu, móng, điện phải để người có chuyên môn tính.
Những thứ không sửa được sau khi xây
Sau khi nhà đã hoàn thiện, nhiều thứ vẫn sửa được với chi phí vừa phải: thêm lam, thêm giàn, làm lại trần, thay cửa. Nhưng có những thứ nằm trong khung của ngôi nhà, muốn đổi gần như phải đập đi xây lại. Đó là hướng của các mặt nhà so với mặt trời, vị trí các phòng chính, chiều cao từ sàn tới trần, vị trí cầu thang và các khoảng thông tầng, độ dày và cấu tạo của tường bao.
Đây là lý do những buổi bàn bản vẽ đầu tiên quan trọng nhất. Một tiếng ngồi xem lô đất cùng kiến trúc sư vào buổi chiều, nhìn nắng chiếu từ đâu, gió thường thổi từ hướng nào, nhà bên cạnh cao bao nhiêu, đáng giá hơn mọi khoản đầu tư chống nóng về sau.
Chủ nhà không cần biết vẽ, nhưng cần biết đặt câu hỏi. Các mục dưới đây đi theo thứ tự đó, từ những quyết định lớn nhất tới những thứ nên chừa sẵn.
Đặt nhà trên lô đất và bố trí phòng theo hướng nắng
Hướng mặt dài của nhà. Nếu lô đất cho phép, mặt dài của nhà quay về hướng bắc và nam thường dễ che nắng hơn, vì nắng hướng nam cao và dễ che bằng mái hiên. Mặt tây nên ngắn, ít cửa. Với nhà ống ở đô thị, hướng mặt tiền đã cố định theo đường, khi đó cách bố trí bên trong càng quan trọng.
Phòng ngủ tránh phía tây. Phòng ngủ là nơi cần mát nhất vào buổi tối, nên đặt ở phía đông, phía bắc hoặc giữa nhà. Phòng ngủ có tường tây lớn sẽ nóng nhất đúng lúc người cần ngủ.
Dùng phòng phụ làm vùng đệm. Kho, nhà vệ sinh, cầu thang, phòng giặt đặt ở phía tây hoặc tây nam như một lớp đệm, chịu nóng thay cho phòng chính. Đây là cách cũ mà hiệu quả của nhiều ngôi nhà truyền thống.
Bếp ở chỗ thoát nhiệt tốt. Bếp sinh nhiệt mỗi ngày, nên đặt ở chỗ có đường thoát khí nóng lên cao hoặc ra phía sau, không kẹp giữa hai phòng ngủ.
Đón hướng gió chính. Hỏi người dân quanh đó gió mùa nóng thường thổi từ hướng nào. Cửa đón gió nên mở về hướng đó, cửa thoát ở phía đối diện hoặc ở chỗ cao.
Chiều cao tầng, trần và mái
Trần càng thấp, người càng gần lớp không khí nóng tích ở trên. Nhiều nhà xây để tiết kiệm vật liệu đã hạ chiều cao tầng xuống mức tối thiểu, sau này rất khó chịu trong mùa nóng. Một chiều cao tầng thoáng hơn cho phép khí nóng bốc lên cao, xa đầu người, và có chỗ đặt quạt trần, ô thoáng sát trần.
Với tầng trên cùng, câu hỏi quan trọng là mái làm thế nào để không biến tầng đó thành lò. Mái bằng bê tông cần có lớp chống nóng phía trên, mái dốc nên có khoảng thông gió giữa mái và trần. Chi tiết vật liệu cho mái là chuyện riêng, nhưng ở bước bản vẽ cần chốt: tầng trên cùng có tum thoáng không, có khoảng đệm dưới mái không, khí nóng thoát ra ở đâu.
Mái nhô ra khỏi tường, tức mái đua, vừa che tường vừa che cửa sổ tầng trên. Mái đua rộng che nắng tốt hơn nhiều so với tường cắt phẳng. Ở nơi có bão, phần mái đua cần được tính kết cấu chắc chắn để không bị gió lật. Đây là chỗ cần kỹ sư, không ước chừng.
Cửa sổ: bao nhiêu, ở đâu, loại nào
Đủ cửa để thông gió, không thừa kính để hứng nắng. Cửa sổ lớn nhìn thoáng nhưng mỗi mét vuông kính hướng tây không che là một cửa đổ nhiệt vào nhà. Cửa nhiều ở phía bắc, phía nam có mái hiên; ít và nhỏ ở phía tây.
Mỗi phòng nên có cửa ở hai phía. Một phòng chỉ có một cửa sổ khó xả nhiệt. Bản vẽ nên cho mỗi phòng ở ít nhất một cửa sổ và một ô thoáng hoặc cửa ở phía khác.
Có ô thoáng cao. Ô thoáng sát trần hoặc cửa sổ lật phía trên giúp khí nóng thoát ra kể cả khi cửa chính đóng. Chi phí thêm lúc xây rất nhỏ so với việc đục tường về sau.
Chọn kiểu cửa mở được nhiều. Cửa mở quay hoặc cửa chớp cho diện tích thông gió lớn hơn cửa lùa cùng kích thước. Cửa chớp còn cho gió qua khi cần riêng tư.
Che nắng đi kèm cửa. Mỗi cửa hướng đông, tây, nam nên có kèm phương án che phía ngoài ngay trên bản vẽ: ô văng, lam, mái hiên hoặc chỗ treo mành. Thêm sau thường xấu và vướng.
Giếng trời, cầu thang và các khoảng thông tầng
Cầu thang là ống khói có sẵn của ngôi nhà nhiều tầng. Nếu trên đỉnh cầu thang có tum thoáng, có cửa hay ô thoáng mở được, khí nóng của các tầng sẽ tự thoát lên và ra ngoài. Nếu tum lợp kín, cầu thang thành chỗ dồn nhiệt cho tầng trên cùng.
Với nhà ống sâu, cân nhắc một giếng trời giữa nhà ngay từ đầu. Giếng trời làm sau phải cắt sàn, tốn kém và rủi ro hơn nhiều. Đỉnh giếng trời cần có mái che nâng cao, hở các phía cho khí nóng ra, có chắn mưa tạt. Đáy giếng trời có chỗ thoát nước.
Một khoảng thở phía sau nhà, một sân trong nhỏ, hoặc lùi một phần tầng trên tạo sân thượng có mái che cũng là những lựa chọn chia khối nhà để gió đi xuyên được. Đổi một ít diện tích sàn lấy một ngôi nhà tự thở là đổi có lãi trong những mùa nóng kéo dài.
Khi bàn với kiến trúc sư, hãy yêu cầu họ chỉ rõ trên bản vẽ đường gió đi từ đâu tới đâu ở từng tầng. Nếu họ không chỉ ra được, đó là dấu hiệu bản vẽ chưa tính đến thông gió.
Tường bao và vật liệu: chốt nguyên tắc từ đầu
Tường tây, tây nam làm dày hơn hoặc hai lớp. Tường hai lớp có khe rỗng ở giữa, hoặc tường dùng vật liệu cách nhiệt tốt hơn, cho mặt tây là khoản đầu tư rẻ nhất khi xây mới so với làm thêm sau này.
Màu sáng cho mặt ngoài nhận nắng. Tường và mái màu sáng phản xạ bớt nắng. Chọn sơn ngoài màu sáng cho mặt tây và mái là việc nhỏ có tác dụng thật.
Kính chọn theo hướng. Mảng kính lớn ở mặt tiền hướng tây là chỗ cần cân nhắc nhất. Nếu nhất định dùng, phải có che nắng ngoài đi kèm.
Đừng sao chép nguyên vật liệu xứ lạnh. Một số vật liệu và kiểu nhà kín, nhiều kính, ít mái hiên phù hợp xứ lạnh nhưng ở khí hậu nóng ẩm sẽ thành hộp nóng. Hỏi thẳng kiến trúc sư vật liệu đó đã chạy tốt ở vùng khí hậu tương tự chưa.
Ngân sách có hạn: bỏ tiền vào đâu trước
Bố cục trước, vật liệu sau. Đặt phòng đúng hướng, mở đủ cửa đối lưu, chừa giếng trời gần như không tốn thêm tiền so với một bản vẽ không tính tới nắng gió. Đây là phần lợi lớn nhất mà rẻ nhất, nên chốt trước tiên.
Che nắng mặt tây và chống nóng tầng trên cùng. Nếu phải cắt bớt hạng mục, đừng cắt hai thứ này. Mặt tây và mái là hai nguồn nhiệt lớn nhất, làm thiếu lúc xây thì về sau sửa tốn gấp nhiều lần.
Hoàn thiện đắt tiền để sau. Gạch ốp, đồ trang trí, trần thạch cao hoa văn có thể làm dần khi có tiền. Một ngôi nhà mộc mạc mà mát dễ sống hơn một ngôi nhà đẹp mà hầm.
Tính cả tiền điện nhiều năm. Khi cân nhắc một hạng mục chống nóng, hãy nghĩ tới số tiền điện làm mát phải trả mỗi mùa nóng trong hàng chục năm tới, không chỉ tiền làm một lần. Nhiều khoản tưởng đắt lúc xây lại là khoản rẻ nếu nhìn cả vòng đời ngôi nhà.
Chừa sẵn cho sau này và câu hỏi nên hỏi
Có những thứ chưa cần làm ngay nhưng chừa sẵn lúc xây thì sau này đỡ đục đẽo:
- Chỗ đặt cục nóng điều hoà ở nơi thoáng, không thổi vào cửa sổ phòng ngủ hay nhà hàng xóm, có lối tiếp cận để vệ sinh.
- Ống chờ và đường dây cho quạt trần ở mọi phòng ngủ và phòng sinh hoạt.
- Chỗ và đường dây chờ nếu sau này muốn lắp điện mặt trời trên mái, cùng kết cấu mái đủ chịu tải.
- Móc, khung chờ để treo mành, lắp lam ở các cửa hướng tây.
- Chỗ trồng cây hoặc dựng giàn phía tây, không lát kín toàn bộ sân.
- Câu hỏi cho kiến trúc sư: phòng ngủ nào nóng nhất và vì sao; gió đi từ đâu tới đâu; khí nóng tầng trên cùng thoát ra đâu; mặt tây che bằng gì; trong một đợt nóng mất điện, phòng nào trong nhà còn ở được.
Mọi quyết định về kết cấu, móng, mái đua, giếng trời phải được kỹ sư tính toán và tuân thủ quy định xây dựng hiện hành. Thủ tục giấy phép xây dựng hỏi UBND xã, phường nơi có đất.
Câu hỏi thường gặp
Xây nhà mới, quyết định nào khó sửa nhất về sau?
Hướng các mặt nhà, vị trí phòng ngủ, chiều cao tầng, vị trí cầu thang và giếng trời là những thứ gần như không sửa được sau khi đổ bê tông. Đây là các quyết định cần dành nhiều thời gian bàn kỹ ở bước bản vẽ.
Phòng ngủ nên đặt ở hướng nào cho mát?
Phòng ngủ nên tránh phía tây vì đó là phía nóng nhất vào buổi chiều tối. Phía đông, phía bắc hoặc giữa nhà thường mát hơn. Có thể dùng kho, nhà vệ sinh, cầu thang làm vùng đệm ở phía tây cho phòng chính.
Có nên làm trần cao hơn cho nhà mát?
Trần cao hơn giúp lớp khí nóng tích ở trên xa đầu người hơn và có chỗ cho ô thoáng sát trần, quạt trần. Hạ chiều cao tầng xuống mức tối thiểu để tiết kiệm thường làm nhà khó chịu trong mùa nóng. Mức cụ thể nên bàn với kiến trúc sư theo quy định và kết cấu.
Làm giếng trời ngay từ đầu có lợi gì so với làm sau?
Làm từ đầu thì chỉ cần chừa ô sàn và thiết kế mái che đúng cách. Làm sau phải cắt sàn, gia cố kết cấu, tốn kém và rủi ro hơn nhiều. Với nhà ống sâu, giếng trời là cách thông gió hiệu quả nên tính ngay trên bản vẽ.
Nên hỏi kiến trúc sư những gì để nhà mát?
Nên hỏi phòng nào nóng nhất và vì sao, gió đi xuyên nhà theo đường nào ở từng tầng, khí nóng tầng trên cùng thoát ra đâu, mặt tây được che bằng gì, và khi mất điện giữa đợt nóng thì phòng nào còn ở được.
Có cần chừa sẵn chỗ cho điện mặt trời không?
Nếu gia đình có ý định lắp trong tương lai, chừa sẵn đường dây, chỗ đặt thiết bị và tính kết cấu mái đủ chịu tải lúc xây sẽ đỡ tốn kém và đỡ đục phá về sau. Phần kỹ thuật cụ thể cần người có chuyên môn tính.