Một ngôi nhà chịu được bão là ngôi nhà mà mái được neo xuống tường, tường được giằng thành một khối với cột và móng, và cửa đủ chắc để gió không lọt vào trong làm bung mái từ phía dưới. Phần lớn nhà hư hại trong bão bắt đầu từ một tấm tôn bị lật ở mép mái hoặc một cánh cửa bị vỡ; từ chỗ hở đó gió lùa vào, đẩy cả mái lên và kéo theo tường. Những chi tiết này rẻ nhất khi được làm đúng ngay lúc xây.
Bài viết dành cho gia đình ở vùng ven biển và vùng hay có bão từ Bắc Bộ tới Nam Trung Bộ đang chuẩn bị xây hoặc sửa lớn nhà cấp bốn, nhà một hai tầng. Nội dung là nguyên lý và những chỗ cần hỏi thợ; tính toán tải trọng gió, tiết diện cột, thép cụ thể là việc của kỹ sư kết cấu. Việc chằng chống trong mấy ngày có bão thuộc một mảng khác, ở đây chỉ nói chuyện làm nhà lâu dài.
Gió bão phá nhà theo đường nào
Hiểu được đường đi của gió sẽ thấy vì sao một số chi tiết nhỏ lại quan trọng. Khi gió thổi qua mái, phía trên mái tạo ra lực hút, giống như cánh máy bay bị nâng lên. Mái càng phẳng, mép mái đua càng dài thì lực hút ở mép và góc càng lớn. Đó là lý do tôn thường bị lật từ mép hiên, từ đầu hồi và từ bờ nóc trước, chứ hiếm khi bung ở giữa mái.
Nếu có một cửa sổ hoặc cửa đi ở phía đón gió bị vỡ, gió tràn vào trong nhà và đẩy mái từ dưới lên. Lúc này mái chịu cùng lúc lực hút phía trên và lực đẩy phía dưới, liên kết nào yếu nhất sẽ đứt trước. Mái đã bay thì tường mất chỗ tựa phía trên, dễ đổ ra ngoài, nhất là tường dài không có cột.
Vì vậy thứ tự ưu tiên khi làm nhà chịu bão thường là: giữ mái ở lại trên nhà, giữ cửa không vỡ để gió không lọt vào, và giữ tường cùng khung thành một khối từ móng tới mái. Ba việc này liên quan chặt với nhau, thiếu một là hai việc kia mất nhiều tác dụng. Cây to sát nhà, mái che tạm, bồn nước trên mái là những thứ có thể bị gió quật vào nhà, nên cũng tính chung trong bản vẽ.
Mái: những chi tiết quyết định mái ở lại hay bay
Độ dốc mái vừa phải. Mái quá phẳng chịu lực hút lớn, mái quá dốc thì mặt đón gió lớn. Mái dốc vừa phải, mái bốn mái thường chịu gió tốt hơn mái hai mái có đầu hồi cao. Độ dốc cụ thể nên do người thiết kế chọn theo vật liệu lợp.
Mái đua ngắn và có giằng. Mái hiên đua dài ra ngoài là chỗ gió lật dễ nhất. Ở vùng bão, nên làm hiên ngắn, hoặc hiên riêng tách khỏi mái chính để nếu hiên bay thì không kéo theo cả mái.
Xà gồ neo xuống tường bằng bản thép, bu lông. Xà gồ, kèo chỉ gác lên tường hoặc đặt trên lớp vữa là dễ bị nhấc lên cả cụm. Bản thép hoặc bu lông chôn sẵn vào giằng tường rồi bắt vào kèo, xà gồ giúp mái nối liền với thân nhà.
Vít tôn đúng loại, mật độ dày ở mép. Vít có long đền cao su, bắt vào sóng cao của tôn, khoảng cách vít ở mép mái, đầu hồi, bờ nóc dày hơn phần giữa. Tôn quá mỏng dễ bị xé quanh lỗ vít dù vít vẫn chắc.
Bờ nóc, diềm mái bắt chắc. Bờ nóc và tấm diềm ở mép mái thường được thợ bắt sau cùng, sơ sài nhất. Đây lại là chỗ gió bắt đầu lật, nên yêu cầu thợ bắt kỹ như mái chính.
Tường và khung: giằng thành một khối
Nhà cấp bốn ở nông thôn nhiều khi xây tường gạch chịu lực, không có cột, không giằng, mái đặt thẳng lên đầu tường. Kiểu nhà này đứng được trong điều kiện bình thường nhưng rất yếu khi gặp gió mạnh hoặc lũ xô. Cách làm an toàn hơn là tạo cho ngôi nhà một bộ khung: giằng móng chạy liên tục quanh chân tường, cột bê tông cốt thép ở các góc nhà và chỗ các bức tường gặp nhau, giằng tường chạy liên tục ở đỉnh tường, nối các cột lại với nhau.
Giằng đỉnh tường là chỗ để neo mái xuống. Nếu thiếu giằng, bản thép neo mái chỉ bám vào vài hàng gạch phía trên, gió kéo là bật cả mảng tường. Có giằng, lực từ mái truyền xuống giằng, xuống cột, xuống móng theo một đường liền. Đây là ý nghĩa của câu thợ hay nói "nhà phải liền một khối".
Tường dài mà không có cột ở giữa dễ bị gió đẩy võng ra, nên ở vùng bão thường thêm cột trung gian hoặc tường ngang. Lỗ cửa lớn trên tường đón gió làm tường yếu đi, cần lanh tô và khung bao chắc. Những con số về tiết diện cột, số cây thép, khoảng cách cột là phần kỹ sư tính theo vùng gió nơi xây nhà; chủ nhà chỉ cần biết để hỏi và để kiểm tra thợ có làm đủ không.
Cửa đi, cửa sổ: chọn và lắp thế nào cho chịu gió
Cửa là mắt xích hay bị coi nhẹ. Cửa vỡ một cánh là gió lùa vào trong nhà. Bảng dưới gom những lựa chọn thường gặp và điều cần để ý, chỉ mang tính tham khảo.
| Hạng mục | Nên làm | Hay sai |
|---|---|---|
| Khung cửa | Khung bắt vít nở hoặc neo thép vào tường, có lanh tô bê tông phía trên | Khung chỉ chèn vữa, vài năm là lỏng |
| Cửa sổ phía đón gió | Có cánh chớp hoặc ván che lắp sẵn ray, kính dày vừa đủ | Cửa kính mỏng không có lớp che |
| Cửa đi chính | Then cài trên dưới, bản lề chắc, cánh đặc | Một khoá giữa, then lỏng |
| Cửa cuốn, cửa lùa lớn | Có thanh chống gió hoặc chốt giữa | Cửa cuốn rộng không chốt, bị gió thổi võng bung ray |
| Ô thoáng, lam gió | Lam cố định chắc, có lưới | Ô thoáng hở lớn sát mái |
Ở vùng bão mạnh, nhiều gia đình làm sẵn ray hoặc móc cố định quanh các cửa sổ phía đón gió, để khi cần chỉ việc thả tấm ván che vào. Làm sẵn từ lúc xây tốn rất ít, còn đợi lúc có tin bão mới đi tìm ván, khoan tường thì vừa vội vừa không chắc.
Mặt bằng, hướng nhà và những thứ quanh nhà
Ngoài mái, tường và cửa, cách sắp xếp tổng thể cũng ảnh hưởng tới sức chịu gió của ngôi nhà. Những điểm sau nên bàn với người thiết kế ngay từ đầu.
- Mặt bằng gọn, gần vuông hoặc chữ nhật đơn giản chịu gió tốt hơn mặt bằng nhiều góc gấp khúc, nhiều phần thò thụt.
- Phần mái phụ, mái che xe, mái hiên nên tách khỏi mái chính, liên kết riêng, để nếu bị gió lật thì không kéo theo phần chính.
- Tránh tum cao, tường hoa văn, tấm ốp trang trí lớn treo ngoài mặt tiền; khi bong ra chúng thành vật bay nguy hiểm.
- Bồn nước trên mái phải có chân đỡ được neo chắc vào kết cấu, không chỉ đặt lên khung thép rời.
- Cây cao, cành giòn trồng cách nhà một khoảng ít nhất bằng chiều cao dự kiến của cây, hoặc chọn cây thấp rễ sâu.
- Nhà ven biển nên có hàng cây chắn gió ở phía biển cách nhà một khoảng, nhưng không trồng sát tường.
Những thứ trên không làm tăng nhiều chi phí nếu được nghĩ từ lúc vẽ nhà. Ngược lại, khi nhà đã xong, việc tách mái hiên, chuyển bồn nước, chặt bớt cây sát nhà đều tốn công hơn nhiều.
Làm việc với thợ và kỹ sư để không bị bớt việc
Ở nông thôn, phần lớn nhà cấp bốn và nhà một hai tầng được xây bởi đội thợ địa phương, không có bản vẽ kết cấu. Đội thợ giỏi biết làm nhà chịu bão theo kinh nghiệm, nhưng cũng có đội bớt những phần khuất như giằng tường, bản neo mái vì chủ nhà không biết để kiểm tra. Cách tốt nhất là ghi những hạng mục chống bão vào thoả thuận ngay từ đầu, kể cả khi chỉ là giấy viết tay.
Danh sách ngắn để đọc với thợ: giằng móng và giằng đỉnh tường chạy liên tục; cột ở các góc và chỗ giao tường; kèo, xà gồ neo xuống giằng bằng bản thép hoặc bu lông; vít tôn có long đền, bắt dày ở mép; hiên tách khỏi mái chính; khung cửa neo vào tường. Hỏi thợ làm từng mục ra sao, xin chụp ảnh trước khi đổ bê tông hoặc trước khi lợp, vì sau đó không nhìn thấy nữa.
Nếu điều kiện cho phép, mời một kỹ sư kết cấu xem bản vẽ hoặc tư vấn một buổi trước khi xây. Chi phí tư vấn nhỏ so với tổng chi phí ngôi nhà, mà giúp tránh những sai sót không sửa lại được. Xây mới hay cải tạo lớn có thể phải xin phép theo quy định hiện hành; hỏi bộ phận một cửa của UBND xã, phường để biết nhà mình thuộc trường hợp nào.
Nhà đang ở: gia cố dần theo thứ tự nào
Không phải ai cũng có điều kiện xây mới. Với nhà đang ở, có thể gia cố từng phần qua vài mùa khô. Thứ tự dưới đây đi từ việc rẻ, tác dụng lớn tới việc tốn kém, cần người có chuyên môn.
- Leo lên kiểm tra mái vào mùa khô: vít tôn gỉ, long đền cao su đã mục, tấm tôn mỏng bị thủng, ngói vỡ; thay vít và bắt thêm vít ở mép mái, đầu hồi, bờ nóc.
- Kiểm tra chỗ kèo, xà gồ gác lên tường; nếu chỉ đặt lên vữa, nhờ thợ bắt thêm bản thép hoặc đai neo xuống tường, xuống giằng nếu có.
- Gia cố khung cửa đã lỏng, thay then cài, làm sẵn ray hoặc móc để lắp tấm che cho các cửa sổ phía đón gió.
- Tách mái hiên, mái che xe khỏi mái chính hoặc gia cố liên kết riêng cho chúng.
- Neo lại bồn nước, chảo thu, giá phơi trên mái; dọn vật dễ bay quanh nhà.
- Tỉa hoặc chặt cây có cành vươn sát mái, cây đã mục gốc.
- Với tường dài không cột, mái nặng đặt trực tiếp lên tường, mời người có chuyên môn kết cấu xem có cần thêm giằng hoặc cột không.
Mỗi mùa khô làm được vài mục là ngôi nhà đã chắc hơn đáng kể. Ghi lại việc đã làm, ngày làm, để những năm sau biết phần nào đã gia cố, phần nào còn yếu.
Câu hỏi thường gặp
Mái tôn hay mái ngói chịu bão tốt hơn?
Cả hai đều có thể chịu bão nếu làm đúng. Mái tôn nhẹ, dễ bị lật nếu vít thưa và không neo; mái ngói nặng hơn nhưng từng viên ngói dễ bị gió bốc nếu không buộc hoặc gắn vữa. Điều quyết định là liên kết mái với kèo, kèo với tường, chứ không chỉ loại vật liệu lợp.
Vì sao bão hay tốc mái từ mép hiên trước?
Ở mép và góc mái, lực hút của gió lớn hơn phần giữa, mái hiên đua dài lại bị gió luồn từ dưới lên. Khi một tấm tôn ở mép bị lật, gió tiếp tục bốc các tấm bên cạnh. Bắt vít dày hơn ở mép và làm hiên ngắn giúp giảm hẳn chuyện này.
Nhà cấp bốn tường gạch không có cột có cải tạo chịu bão được không?
Có thể cải tạo một phần, như thêm giằng đỉnh tường, neo lại mái, gia cố khung cửa. Tuy vậy, thêm cột cho nhà cũ là việc kỹ thuật, cần người có chuyên môn xem tận nơi. Nhiều trường hợp gia cố mái và cửa đã giảm được phần lớn rủi ro.
Có cần mở cửa sổ khi bão để cân bằng áp suất không?
Không nên. Mở cửa chỉ cho gió lùa vào trong nhà, đẩy mái từ dưới lên và làm tăng nguy cơ tốc mái. Hướng đúng là giữ cho mọi cửa đóng kín và chắc, nhất là các cửa ở phía đón gió.
Nhà có cần xin phép khi gia cố mái, thêm giằng tường không?
Gia cố nhỏ thường không cần, nhưng nếu thay đổi kết cấu chịu lực, đổi hình dáng mái hay chiều cao nhà thì có thể phải xin phép theo quy định hiện hành. Hỏi bộ phận một cửa của UBND xã, phường trước khi làm để biết chính xác.
Trồng cây gì quanh nhà ở vùng hay có bão?
Nên ưu tiên cây rễ sâu, tán gọn, thân dẻo, trồng cách nhà đủ xa để nếu đổ không đè lên mái. Tránh cây cao cành giòn trồng sát tường. Hỏi cán bộ khuyến nông hoặc người trồng cây lâu năm trong vùng để chọn loại hợp đất và gió nơi mình.