ThichUng.comThích Ứng
Sinh kế, dự phòng và cộng đồng

Trồng và giữ rừng ngập mặn, rừng phòng hộ: cộng đồng ven biển được gì

Rừng ngập mặn và rừng phòng hộ ven biển giảm sóng, giữ bãi, nuôi nguồn lợi. Vì sao nhiều đợt trồng chết, cộng đồng cùng giữ rừng ra sao và mỗi hộ làm được gì.

Group of Vietnamese villagers seen from a distance planting mangrove seedlings in grey tidal mud at low tide, rubber boots and conical hats, wide shot, soft morning haze

Rừng ngập mặn và rừng phòng hộ ven biển là hàng rào sống: chúng làm yếu sóng trước khi sóng tới đê, giữ bùn cát để bãi không bị xói, chắn gió và cát bay vào làng, và nuôi cua, cá, ốc, sò mà nhiều hộ ven biển sống nhờ. Nhưng trồng rừng ở bãi bồi không dễ, nhiều đợt trồng chết gần hết. Rừng sống được lâu là rừng có cộng đồng cùng trồng đúng chỗ, đúng loài và cùng giữ.

Bài này nói từ góc người dân ven biển: rừng mang lại gì cho làng, vì sao trồng hay thất bại, cách cộng đồng cùng quản lý rừng, và những việc mỗi hộ làm được để giữ dải rừng trước nhà.

Rừng ven biển làm được gì cho làng

Thứ dễ thấy nhất là giảm sóng. Một dải rừng ngập mặn đủ rộng làm sóng mất sức khi đi qua thân, rễ và cành cây, nên khi tới đê hay tới nhà, sóng đã nhỏ hơn nhiều. Những đoạn đê có rừng phía ngoài thường ít bị sóng đánh vỡ hơn những đoạn trơ trọi. Mức giảm cụ thể tuỳ độ rộng và mật độ rừng, các cơ quan chuyên môn đã có nhiều đánh giá, người dân nên hỏi cán bộ lâm nghiệp địa phương về dải rừng của mình.

Thứ hai là giữ bãi. Rễ cây ngập mặn giữ lại bùn phù sa, làm bãi bồi cao dần hoặc ít nhất không bị xói mất. Ở nơi rừng bị chặt, bờ biển nhiều đoạn bị lở vào sâu, mất đất, mất cả nhà cửa.

Thứ ba là nguồn lợi. Rừng ngập mặn là nơi sinh sản và lớn lên của nhiều loài tôm cá cua ốc. Nhiều hộ ven biển sống bằng nghề bắt, nhặt các loài đó dưới tán rừng. Rừng còn, nghề còn.

Thứ tư, với rừng phòng hộ trên cồn cát ven biển như dải phi lao, đó là bức tường chắn gió và cát bay vào ruộng vườn, nhà cửa. Mất dải rừng này, ruộng ven biển có thể bị cát lấp, gió mặn thổi thẳng vào hoa màu.

Vì sao nhiều đợt trồng rừng ngập mặn bị chết

Trồng sai chỗ. Cây ngập mặn chỉ sống ở những độ cao bãi nhất định, nơi nước lên xuống theo thuỷ triều vừa phải. Trồng ở chỗ quá thấp, ngập sâu và lâu, cây non bị chết úng; trồng ở chỗ sóng đánh mạnh, cây bị nhổ bật trước khi kịp bám rễ.

Sai loài. Mỗi loài cây ngập mặn hợp với một kiểu đất, độ mặn và độ ngập riêng. Trồng một loài cho mọi nơi, hoặc chọn loài dễ kiếm giống thay vì loài hợp đất, là nguyên nhân hay gặp.

Không có ai chăm sau khi trồng. Cây non cần được dặm lại chỗ chết, gỡ rác và rong quấn, bảo vệ khỏi hà bám và khỏi bị giẫm đạp trong những năm đầu. Trồng xong rồi bỏ đó là cách nhanh nhất để mất rừng.

Mâu thuẫn với sinh kế. Nếu người dân sống nhờ bãi đó để cào ngao, đặt đáy, mà rừng trồng chặn mất lối làm ăn, cây non sẽ khó sống. Trồng rừng mà không bàn với người đang dùng bãi thì thường thất bại.

Cộng đồng cùng quản lý rừng: các cách thường thấy

Ở nhiều vùng ven biển, rừng phòng hộ được giao hoặc khoán cho các hộ, nhóm hộ hay cộng đồng thôn bảo vệ, theo quy định của nhà nước về lâm nghiệp. Người nhận khoán có trách nhiệm giữ rừng, có thể được hưởng một số lợi ích như khai thác nguồn lợi thuỷ sản dưới tán theo quy định. Hình thức và quyền lợi cụ thể khác nhau theo từng nơi và từng thời kỳ, nên hỏi cơ quan quản lý rừng và UBND xã hoặc phường.

Một cách khác là đồng quản lý: chính quyền, cơ quan quản lý rừng và cộng đồng cùng ngồi lại thống nhất khu nào được khai thác, khai thác loài gì, vào mùa nào, bằng dụng cụ gì; khu nào cấm hẳn để rừng tái sinh. Thoả thuận đó thường được ghi thành quy ước của thôn và có tổ tuần tra luân phiên.

Điểm chung của những mô hình bền vững là người dân thấy được cái lợi của việc giữ rừng: nguồn lợi ổn định, bờ không bị lở, đê vững hơn. Khi rừng là chuyện của làng chứ không chỉ là chuyện của cơ quan nhà nước, việc chặt trộm, lấn rừng giảm hẳn vì có nhiều con mắt cùng để ý.

Quy ước cũng nên được nhắc lại đều đặn ở các buổi họp thôn, nhất là với người mới tới làm ăn trên bãi. Một quy ước tốt thường ngắn gọn, ai cũng nhớ được: khu nào cấm, khu nào được làm, mùa nào nghỉ, dụng cụ nào không được dùng, vi phạm thì xử lý ra sao. Quy ước càng dài, càng nhiều điều khoản, càng ít người nhớ và càng khó giữ.

Một đợt trồng của cộng đồng nên đi theo trình tự

Những đợt trồng thành công thường được chuẩn bị kỹ hơn nhiều so với ngày trồng. Đây là trình tự tham khảo, chi tiết kỹ thuật cần làm theo hướng dẫn của cán bộ lâm nghiệp.

  1. Mời cán bộ lâm nghiệp, khuyến nông cùng khảo sát bãi: độ cao, độ ngập, sóng, loại đất.
  2. Họp với những hộ đang dùng bãi để làm ăn, thống nhất vùng trồng, lối đi, khu vẫn được khai thác.
  3. Chọn loài theo đúng từng khu, ưu tiên giống khoẻ từ vườn ươm có kỹ thuật.
  4. Chọn thời điểm trồng hợp với mùa và con nước, tránh mùa sóng lớn.
  5. Nếu bãi có sóng mạnh, hỏi ý kiến chuyên môn về hàng rào giảm sóng tạm bằng tre cọc để che cây non.
  6. Phân công tổ chăm sóc theo từng lô trong vài năm đầu: dặm cây chết, gỡ rác, gỡ hà, ghi lại tỷ lệ sống.
  7. Họp lại sau mỗi mùa để xem lô nào sống tốt, lô nào chết nhiều và vì sao.

Một đợt trồng nhỏ mà sống tốt có giá trị hơn nhiều so với một đợt trồng lớn mà chết gần hết. Tỷ lệ sống sau vài năm mới là thước đo thật, không phải số cây đã trồng trong ngày.

Rừng và sinh kế: khai thác mà vẫn giữ được rừng

Giữ rừng không có nghĩa là cấm mọi người bước vào rừng. Ở nhiều nơi, người dân vẫn bắt cua, nhặt ốc, đặt lờ dưới tán rừng theo quy ước, và chính nguồn thu đó là lý do họ muốn rừng còn. Cái khác giữa khai thác bền và khai thác cạn kiệt nằm ở vài điều đơn giản: không bắt con non, con đang mang trứng; không dùng dụng cụ tận diệt như xung điện, lưới mắt quá nhỏ, hoá chất; không chặt rễ, chặt cành để đi lại hay đặt bẫy; và tôn trọng những khu, những mùa mà thôn đã thống nhất để nguồn lợi hồi lại.

Một số nơi còn đón khách tới xem rừng, chèo xuồng, ngắm chim, tạo thêm việc làm cho người trong làng như chèo xuồng, nấu ăn, dẫn đường. Hướng này chỉ bền khi lượng khách vừa phải, rác được thu gom, và rừng vẫn là ưu tiên, không phải phá rừng để làm chỗ đón khách. Mọi hoạt động như vậy cần theo quy định của cơ quan quản lý rừng ở địa phương.

Điều quan trọng là người làm ăn dưới tán rừng cũng là người giữ rừng. Khi lợi ích và trách nhiệm đi cùng nhau, rừng có người canh mà không cần nhiều tổ tuần tra.

Rừng phòng hộ trên cát và rừng đầu nguồn

Không chỉ rừng ngập mặn, các dải rừng phòng hộ trên cồn cát ven biển cũng rất quan trọng với làng. Ở nhiều vùng miền Trung, những hàng phi lao và cây bụi trên cát giữ cho cát không bay vào ruộng, chắn gió bão, giữ ẩm cho đất phía sau. Khi những dải này bị chặt để lấy đất làm nhà, làm ao nuôi, cát bay và gió mặn lập tức tràn vào.

Giữ rừng phòng hộ trên cát cần những việc giống như với rừng ngập mặn: không chặt, không đốt, không chăn thả làm chết cây non, trồng dặm vào chỗ trống theo hướng dẫn, và cùng nhau có quy ước bảo vệ.

Xa hơn, rừng phòng hộ đầu nguồn ở vùng núi cũng liên quan tới làng ven sông ở hạ lưu. Rừng đầu nguồn giữ nước, làm lũ lên chậm hơn và giảm đất đá trôi xuống. Người dân ở miền xuôi có thể không trực tiếp giữ được rừng đầu nguồn, nhưng hiểu mối liên hệ này giúp ủng hộ các việc bảo vệ rừng ở thượng nguồn và nhận ra vì sao lũ ngày càng đến nhanh ở nơi rừng phía trên đã mất.

Mỗi hộ ven biển làm được gì

Giữ rừng không chỉ là việc của tổ tuần tra. Mỗi hộ có thể góp phần bằng những việc nhỏ, đều đặn.

  • Không chặt cây ngập mặn lấy củi, làm cọc, kể cả cây nhỏ.
  • Không đào ao, đắp bờ lấn vào rừng hoặc vào bãi đã quy hoạch trồng rừng.
  • Khai thác nguồn lợi dưới tán đúng mùa, đúng khu, đúng dụng cụ theo quy ước của thôn.
  • Không xả rác, lưới cũ, túi nilon ra bãi; rác quấn vào cây non làm cây chết.
  • Báo cho tổ bảo vệ hoặc trưởng thôn khi thấy người lạ chặt cây, đổ đất, đào bãi.
  • Tham gia các đợt trồng, dặm cây, gỡ rác của thôn khi có thể.
  • Kể cho con cháu nghe vì sao dải rừng trước làng quan trọng, đưa con ra bãi xem rừng khi thuỷ triều xuống.

Những việc này không tốn tiền, nhưng khi nhiều hộ cùng làm, dải rừng có cơ hội lớn lên, và chính làng là nơi được hưởng lợi đầu tiên mỗi mùa bão.

Câu hỏi thường gặp

Rừng ngập mặn giúp giảm sóng như thế nào?

Sóng mất sức khi đi qua thân, rễ và cành cây dày đặc, nên khi tới đê hay khu dân cư sóng đã nhỏ hơn nhiều. Mức giảm tuỳ độ rộng và mật độ rừng, người dân nên hỏi cán bộ lâm nghiệp về dải rừng của địa phương mình.

Vì sao trồng rừng ngập mặn hay bị chết?

Thường do trồng sai độ cao bãi, sai loài, sóng đánh mạnh khi cây chưa bám rễ, không có ai chăm sóc sau khi trồng, hoặc mâu thuẫn với người đang dùng bãi để làm ăn. Khảo sát kỹ và bàn với cộng đồng trước giúp giảm thất bại.

Người dân được gì khi nhận khoán bảo vệ rừng phòng hộ?

Tuỳ từng nơi và từng thời kỳ, người nhận khoán có thể được hưởng một số lợi ích như khai thác nguồn lợi thuỷ sản dưới tán theo quy định. Quyền lợi cụ thể cần hỏi cơ quan quản lý rừng và UBND xã hoặc phường theo quy định hiện hành.

Đồng quản lý rừng là gì?

Là cách chính quyền, cơ quan quản lý rừng và cộng đồng cùng thống nhất khu nào được khai thác, khai thác loài gì, vào mùa nào và khu nào cấm hẳn. Thoả thuận thường thành quy ước của thôn, có tổ tuần tra luân phiên.

Rừng phi lao ven biển có vai trò gì?

Dải phi lao và cây bụi trên cồn cát chắn gió, giữ cát không bay vào ruộng vườn và nhà cửa, giữ ẩm cho đất phía sau. Mất dải rừng này, cát bay và gió mặn tràn vào làng rất nhanh.

Mỗi hộ có thể làm gì để giữ rừng ngập mặn?

Không chặt cây, không đào ao lấn rừng, khai thác đúng quy ước, không xả rác ra bãi, báo khi thấy chặt phá và tham gia các đợt trồng dặm của thôn. Việc nhỏ nhưng nhiều hộ cùng làm sẽ giữ được rừng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138