Cây giảm nóng cho nhà bằng hai cách: tán lá che bóng để nắng không chạm vào tường và mái, và lá thoát hơi nước làm không khí quanh nhà dịu đi. Hiệu quả nhất là trồng ở phía tây và tây nam, nơi nắng chiều gắt nhất; chọn cây có tán vừa, rễ không ăn ngang mạnh, cành không giòn; và trồng cách nhà một khoảng tương ứng với độ lớn của cây khi trưởng thành.
Bài này giúp hộ gia đình ở nông thôn và vùng ven đô chọn chỗ trồng, chọn loại cây theo tiêu chí, tính khoảng cách với tường và móng, xử lý mảnh đất hẹp bằng giàn leo và bụi thấp, và giữ cây an toàn khi mùa bão tới. Cây trước nhà mặt phố trong đô thị là một chuyện khác, liên quan đến vỉa hè và tổ dân phố, không bàn ở đây.
Cây làm mát nhà như thế nào
Cách thứ nhất là bóng che. Một mảng tường hay mái nằm trong bóng cây suốt buổi chiều sẽ không bị nắng nung, nên nhiệt truyền vào nhà ít hơn hẳn. Bóng cây trên mặt sân, mặt đất quanh nhà cũng làm mặt đất bớt nóng, không còn hắt nhiệt lên tường và vào cửa sổ.
Cách thứ hai là thoát hơi nước. Lá cây hút nước từ rễ và thải hơi nước ra không khí, quá trình này lấy đi một phần nhiệt. Đứng dưới một tán cây lớn vào trưa hè thấy mát hơn đứng dưới mái tôn dù cả hai đều che nắng, một phần là nhờ điều này. Một vườn có nhiều tầng cây, đất có thảm cỏ, không khí quanh nhà dịu đi rõ rệt so với sân bê tông trần trụi.
Cây còn có tác dụng phụ như chắn bụi, chắn gió lạnh mùa đông ở miền Bắc nếu trồng đúng phía, giảm tiếng ồn. Nhưng cũng có mặt trái: rễ phá móng, cành gãy khi bão, lá rụng tắc máng nước, côn trùng. Trồng cây quanh nhà vì thế là bài toán chọn đúng cây, đúng chỗ, đúng khoảng cách, không phải trồng càng nhiều càng tốt.
Trồng phía nào trước
Phía tây và tây nam: ưu tiên số một. Đây là phía nhận nắng chiều xiên thấp vào lúc nóng nhất ngày. Một hai cây tán rộng ở phía này có thể che phần lớn tường tây vào buổi chiều. Vì nắng chiều thấp, cây không cần quá cao nhưng tán phải đủ rộng và đủ thấp để bóng phủ lên tường.
Phía đông: cây nhỏ hoặc giàn. Nắng sáng dịu hơn, nhà vẫn cần chút ánh sáng buổi sáng. Phía đông hợp với cây tán vừa, bụi thấp hoặc giàn leo, đủ che bớt nắng khoảng giữa buổi sáng mà không làm tối nhà.
Phía nam: cân nhắc theo miền. Ở miền Bắc, mùa đông mặt trời thấp về phía nam, nắng phía nam là nguồn ấm quý. Cây rụng lá mùa đông ở phía này vừa che mùa hè vừa cho nắng vào mùa lạnh. Ở miền Nam nóng quanh năm, phía nam có thể trồng cây giữ lá.
Phía bắc: thường không cần che. Phía bắc ít nhận nắng trực tiếp, thường là nguồn gió mát hoặc ánh sáng dịu. Nếu có, nên trồng cây thấp, thoáng để không chắn gió.
Che sân và lối đi. Sân lát gạch hoặc bê tông phía trước nhà hứng nắng cả ngày và hắt nhiệt vào cửa. Một cây bóng mát giữa sân hoặc giàn che lối đi làm cả mặt trước nhà dịu hẳn.
Cách tường bao xa: tính theo cây khi đã lớn
Sai lầm phổ biến nhất là tính khoảng cách theo cây giống lúc mới trồng. Phải nghĩ đến cây sau mười, hai mươi năm. Bảng dưới đây là cách nghĩ theo nhóm cây, không phải con số cứng; đất, nước, giống cây khác nhau thì rễ và tán cũng khác.
| Nhóm cây | Đặc điểm khi lớn | Cách nghĩ về khoảng cách |
|---|---|---|
| Bụi thấp, cây cảnh nhỏ | Cao ngang người, rễ nông | Trồng sát chân tường được, chừa lối đi và khe thoát nước |
| Cây ăn trái tán vừa | Cao vài mét, tán vừa | Trồng cách tường ít nhất bằng nửa đường kính tán dự kiến, không để cành chạm mái |
| Cây bóng mát tán lớn | Cao nhiều tầng nhà, rễ lan rộng | Trồng xa hơn hẳn, tối thiểu bằng nửa chiều cao dự kiến; hỏi người có kinh nghiệm ở địa phương |
| Cây rễ khoẻ, rễ ăn ngang mạnh | Rễ lan xa, nâng nền, chui vào cống | Không trồng gần móng, bể nước, đường ống, bể phốt |
Nhóm cây họ sung như đa, si, sanh nổi tiếng rễ khoẻ, rễ khí, không hợp trồng gần nhà. Cây có rễ ăn nông lan rộng có thể làm nứt nền sân, đội gạch lối đi. Trước khi trồng cây lớn, hỏi người lớn tuổi trong làng hoặc cán bộ khuyến nông về loài cây đó ở đất địa phương, vì họ đã thấy cây lớn lên thế nào qua nhiều năm.
Tiêu chí chọn cây
Tán đủ rộng, đủ dày ở mùa nóng. Cây che nắng phải có tán thật sự đổ bóng, lá đủ dày. Cây thân cột, lá thưa đẹp nhưng gần như không che được.
Rễ hiền. Ưu tiên cây có rễ cọc ăn sâu hơn là rễ chùm lan ngang mạnh. Tránh cây có tiếng là rễ phá móng, chui vào ống nước.
Cành dẻo, chịu gió. Cây cành giòn, gỗ mềm dễ gãy khi giông bão. Ở vùng hay có bão, đây là tiêu chí quan trọng ngang với bóng mát.
Lá, hoa, quả không gây phiền. Lá rụng quanh năm tắc máng xối, quả to rơi xuống mái tôn, nhựa cây bám sân, hoa thu hút nhiều côn trùng là những phiền toái thật. Cân nhắc xem gia đình có thời gian dọn hay không.
Hợp đất, hợp nước, hợp vùng. Cây bản địa hoặc cây đã quen với khí hậu địa phương thường chịu hạn, chịu nóng tốt hơn, ít sâu bệnh hơn. Cây trồng thử ở nhà hàng xóm, trong làng mà sống tốt qua vài mùa khô là gợi ý đáng tin.
Có ích thêm. Nhiều gia đình nông thôn chọn cây ăn trái tán vừa vừa che nắng vừa có quả. Đây là lựa chọn hợp lý nếu chấp nhận công chăm sóc và tỉa cành.
Đất hẹp: giàn leo, bụi thấp và chậu lớn
Không phải nhà nào cũng có chỗ cho một cây tán lớn. Với nhà ống ở thị trấn, nhà có sân hẹp, giàn leo là giải pháp rất hiệu quả. Dựng một khung sắt hoặc tre cách tường tây một khoảng, phía trên vươn ra thành mái giàn, cho dây leo bò lên. Lớp lá dày cộng với khoảng không khí giữa giàn và tường giúp tường mát hơn rõ, mà rễ dây leo không đáng lo cho móng.
Các loại dây leo cho quả như mướp, bầu, bí, chanh dây, nho vừa che nắng vừa có cái ăn, nhưng cần nắng nhiều và tưới đều. Dây leo lấy lá như trầu bà, hoa giấy thì ít công chăm hơn. Chọn loại hợp với thời gian của gia đình và hợp với lượng nước có được trong mùa khô.
Bụi thấp và cây cảnh trồng thành hàng sát chân tường có tác dụng che phần thấp của tường và làm mát mặt đất sát nhà. Chậu lớn đặt ở hiên, ban công hướng tây cũng che được một phần cửa. Nhưng chậu cần tưới nhiều trong mùa nóng, nên tính trước nguồn nước, nhất là ở vùng hạn mặn.
Một lưu ý: đừng để dây leo bò thẳng lên tường và mái tôn. Tường sẽ ẩm, mái bị giữ nước, lá rụng tắc máng xối. Giàn riêng, cách tường, dễ tỉa là cách bền nhất.
Cây quanh nhà ở vùng hay có bão
Không trồng cây lớn sát mái. Cây cao hơn mái, trồng gần nhà, nếu bị quật đổ sẽ đè lên chính căn nhà. Khoảng cách từ gốc tới nhà nên lớn hơn chiều cao dự kiến của cây, hoặc chọn cây thấp hơn.
Tỉa tán trước mùa bão. Tán dày như một cánh buồm hứng gió. Tỉa thưa bớt cành bên trong, cắt cành khô, cành vươn về phía mái và dây điện, để gió lọt qua tán. Việc này nên làm hằng năm, trước khi mùa mưa bão bắt đầu.
Chống đỡ cây non. Cây mới trồng cần cọc chống cho đến khi rễ bám chắc. Kiểm tra dây buộc không siết vào thân.
Cây gần đường dây điện. Không tự leo cắt cành sát dây điện. Báo cho đơn vị quản lý điện ở địa phương để họ xử lý an toàn.
Sau bão. Cây nghiêng, bật gốc một phần thì không đứng dưới, không tự kéo dựng lên khi đất còn ướt mềm. Gọi người có kinh nghiệm xử lý.
Mặt đất quanh nhà: cỏ, đất trống thay cho bê tông
Cây chỉ là một nửa câu chuyện. Mặt đất quanh nhà cũng quyết định nhà nóng hay mát. Sân bê tông, sân gạch đỏ sẫm màu hứng nắng cả ngày, đến chiều nóng rát chân và hắt nhiệt vào nhà. Thảm cỏ, đất trồng rau, sân lát gạch có khe trồng cỏ thì mát hơn nhiều, lại thấm được nước mưa.
Không cần phá hết sân. Có thể giữ một lối đi lát cứng, phần còn lại để đất, trồng cỏ, trồng rau hoặc phủ lớp vỏ trấu, lá khô. Dưới gốc cây lớn, phủ lá rụng lên đất vừa giữ ẩm cho rễ vừa làm mặt đất mát.
Ở vùng thiếu nước mùa khô, chọn cỏ và cây bụi chịu hạn, đừng trồng thảm cỏ cần tưới hằng ngày. Một mặt đất có lớp phủ khô vẫn mát hơn bê tông trần mà không tốn nước.
Kết hợp cây bóng mát, giàn leo phía tây và mặt đất mềm quanh nhà, nhiều hộ ở nông thôn thấy nhà mát hơn hẳn trong những mùa nóng gần đây, chi phí chủ yếu là công trồng và chăm, không phải tiền vật liệu.
Câu hỏi thường gặp
Nên trồng cây ở phía nào của nhà để giảm nóng nhất?
Phía tây và tây nam là ưu tiên số một vì đó là nơi nắng chiều xiên thấp chiếu vào lúc nóng nhất ngày. Một hai cây tán rộng hoặc một giàn leo ở phía này có thể che phần lớn tường tây vào buổi chiều.
Trồng cây cách tường nhà bao xa thì an toàn?
Không có con số chung cho mọi cây. Cách nghĩ đúng là tính theo cây khi đã trưởng thành: cây tán vừa trồng cách tường ít nhất nửa đường kính tán dự kiến, cây lớn trồng xa hơn hẳn. Cây rễ khoẻ ăn ngang mạnh thì không trồng gần móng và đường ống.
Cây nào không nên trồng sát nhà?
Không nên trồng sát nhà những cây rễ khoẻ lan ngang như nhóm họ sung, cây cành giòn dễ gãy khi bão, cây cao hơn mái và cây có quả to rơi xuống mái tôn. Hỏi người có kinh nghiệm ở địa phương về loài cây cụ thể trước khi trồng.
Nhà không có đất trồng cây lớn thì làm sao?
Có thể dựng giàn leo cách tường tây một khoảng cho dây leo bò lên, trồng bụi thấp dọc chân tường, hoặc dùng chậu lớn ở hiên và ban công. Giàn leo đặt cách tường cho tường mát rõ mà không lo rễ hại móng.
Cây quanh nhà có nguy hiểm khi có bão không?
Có, nếu cây cao trồng gần nhà và tán quá dày. Nên chọn cây cành dẻo, trồng cách nhà xa hơn chiều cao dự kiến hoặc chọn cây thấp hơn, và tỉa thưa tán, cắt cành vươn về phía mái hằng năm trước mùa mưa bão.
Thay sân bê tông bằng cỏ có làm nhà mát hơn không?
Có. Sân bê tông hoặc gạch sẫm màu hứng nắng và hắt nhiệt vào nhà suốt buổi chiều. Cỏ, đất trồng, sân gạch có khe cỏ mát hơn nhiều và thấm được nước mưa. Ở vùng khô hạn nên chọn cỏ chịu hạn hoặc phủ lá khô để đỡ tốn nước.