Tiết kiệm nước sinh hoạt mùa khô hiệu quả nhất theo ba bước: bịt chỗ rò rỉ trước, dùng lại nước theo bậc từ sạch tới bẩn, rồi sắp việc nhà theo lượng nước còn lại thay vì theo thói quen. Ba bước này thường giảm được một phần đáng kể lượng nước ngọt cả nhà dùng mà không ai phải nhịn tắm hay bỏ giặt.
Điều làm các nhà thất bại không phải là thiếu mẹo, mà là áp dụng mẹo một cách rời rạc: hôm nay nhớ, mai quên, người làm người không. Bài này sắp các việc theo thứ tự dễ trước khó sau, có bảng nước dùng lại vào đâu, và cách chia việc để cả nhà cùng giữ được suốt mùa.
Bịt chỗ rò rỉ trước khi nghĩ đến chuyện tiết kiệm
Một vòi nước nhỏ giọt cả ngày đêm, một bồn cầu rò âm thầm hay một đoạn ống nứt dưới sân có thể làm mất nhiều nước hơn cả việc tắm của một người. Đây là phần tiết kiệm không cần ai thay đổi thói quen. Kiểm tra theo trình tự:
- Khoá hết vòi trong nhà vào buổi tối, nếu có đồng hồ nước thì ghi lại số. Sáng hôm sau, trước khi ai dùng nước, đọc lại. Số nhảy là có rò.
- Nếu không có đồng hồ, đánh dấu mực nước trong bồn hay lu nối ống, không ai dùng trong vài giờ rồi xem mực có tụt không.
- Soi từng vòi, nhất là vòi ngoài sân, vòi dưới bồn rửa ít ai để ý.
- Thử bồn cầu: nhỏ vài giọt màu thực phẩm vào két nước, chờ một lúc mà không xả. Lòng bồn có màu là két đang rò.
- Đi dọc đường ống lộ thiên, tìm chỗ đất ẩm bất thường, rêu mọc thành vệt trong mùa khô.
- Kiểm phao bồn chứa trên cao: phao kẹt làm nước tràn qua ống thoát mà không ai thấy.
Phần lớn chỗ rò có thể tự sửa bằng thay gioăng, thay vòi, quấn băng tan. Rò trong tường, dưới nền hay ở đường ống chính thì nên gọi thợ nước, sửa sớm trước mùa khô là rẻ nhất.
Dùng lại nước theo bậc: từ việc sạch sang việc bẩn
Nguyên tắc đơn giản: nước dùng xong cho việc cần sạch thì vẫn còn đủ tốt cho việc cần ít sạch hơn. Bảng dưới là những cặp dùng lại mà nhiều hộ đã làm quen tay.
| Nước sau khi dùng cho | Dùng lại được cho | Không nên dùng cho |
|---|---|---|
| Vo gạo, rửa rau lần cuối | Tưới cây cảnh, cây ăn trái | Tưới rau ăn sống sắp hái |
| Xả quần áo lần cuối | Dội bồn cầu, lau sàn, ngâm giẻ | Tưới rau, cho vật nuôi uống |
| Rửa mặt, tắm gáo (ít xà phòng) | Dội bồn cầu, rửa sân | Trữ lâu, vì dễ có mùi |
| Nước thải của máy lọc nước | Dội bồn cầu, lau nhà | Tưới cây nhạy mặn |
| Nước rửa chén có nước rửa chén | Dội đường thoát nước | Tưới cây, đổ vào ao |
| Nước điều hoà nhỏ giọt | Tưới cây, lau chùi | Uống, nấu |
Để dùng lại thật sự thành thói quen, cần dụng cụ đặt đúng chỗ: một xô có nắp cạnh bồn rửa, một thùng hứng dưới đầu ra máy giặt, một gáo riêng cạnh nhà vệ sinh. Nước dùng lại nên dùng trong ngày, không trữ qua đêm, và luôn đậy nắp để muỗi không đẻ.
Thay đổi nhỏ ở từng việc trong nhà
Tắm. Tắm gáo với chậu hứng dưới chân tiết kiệm hơn hẳn vòi sen chảy liên tục. Nếu vẫn dùng vòi sen, tắt nước khi xoa xà phòng, gội đầu cách ngày nếu tóc không bẩn. Nước hứng trong chậu dùng dội bồn cầu.
Đánh răng, rửa mặt. Dùng ly và chậu, không mở vòi chảy suốt. Một thói quen nhỏ nhưng lặp lại mỗi ngày ở mọi thành viên.
Rửa chén. Hai chậu: một chậu nước có chất rửa, một chậu nước tráng. Tráng xong lần một thì mới tráng lại bằng vòi chảy nhẹ. Cạo sạch thức ăn thừa trước để đỡ nước.
Giặt. Gom đủ một mẻ mới giặt. Máy giặt chọn chế độ hợp với lượng đồ; giặt tay thì ngâm trước cho đồ bớt bẩn. Nước xả lần cuối hứng lại cho việc khác.
Nấu ăn. Rửa rau trong chậu, không dưới vòi chảy. Luộc rau xong để nguội nước luộc làm canh hoặc tưới cây nếu không có muối.
Lau nhà, rửa sân. Lau bằng giẻ vắt thay vì dội nước. Rửa sân chỉ khi thật cần, bằng nước đã dùng lại.
Rửa xe. Dùng xô và khăn ẩm thay vì vòi xịt. Mùa khô có thể giãn lịch rửa xe ra.
Sắp việc nhà theo lượng nước còn lại
Thói quen thường ngày là làm việc theo giờ: sáng giặt, chiều tắm, tối rửa chén. Mùa khô hạn mặn, cách làm thông minh hơn là sắp việc theo nước: việc nào ra nước dùng lại được thì làm trước việc cần nước dùng lại. Ví dụ, giặt đồ vào buổi sáng để có nước xả dội bồn cầu cả ngày; vo gạo nấu cơm trước giờ tưới cây chiều.
Một tờ lịch dán ở bếp giúp nhiều. Ghi những việc tốn nhiều nước trong tuần như giặt chăn màn, rửa sân, rửa xe, và rải ra những ngày khác nhau, tránh dồn vào một hôm làm cạn bồn. Khi thấy lượng nước còn lại xuống thấp, những việc này tạm hoãn trước tiên, còn nước uống nấu và vệ sinh cá nhân luôn được giữ.
Ở nhà có hai nguồn nước, ngọt và hơi lợ, nên dán nhãn tạm rõ ràng ngay trên lu, bồn bằng màu sơn hay dây buộc màu. Việc nào được dùng nước lợ, như dội bồn cầu, lau sàn, ngâm đồ, thì quy định luôn để mọi người không phải hỏi lại. Sự rõ ràng này tiết kiệm nước không kém các mẹo kỹ thuật.
Ví dụ giả định: một ngày nước của nhà cô Ba
Để thấy nước dùng lại chảy qua các việc trong ngày ra sao, đây là một ngày giả định của nhà cô Ba bốn người, có một lu nước mưa, hai lu nước hơi lợ và một xô hứng nước dùng lại có nắp. Không có con số lít cụ thể, chỉ có thứ tự và nguồn nước của từng việc.
| Giờ | Việc | Lấy nước từ | Nước sau đó đi đâu |
|---|---|---|---|
| Sáng sớm | Đánh răng, rửa mặt bằng ly và chậu | Lu nước mưa | Chậu nước đổ vào xô dùng lại |
| Sáng | Giặt một mẻ đồ đã gom | Lu hơi lợ để giặt, nước mưa để xả cuối | Nước xả cuối hứng vào thùng cạnh nhà vệ sinh |
| Cả ngày | Dội bồn cầu, lau sàn | Thùng nước xả và xô dùng lại | Đường thoát nước |
| Trưa | Vo gạo, rửa rau trong chậu | Lu nước mưa | Ra gốc cây ăn trái sau nhà |
| Chiều | Tắm gáo, đứng trong chậu | Lu hơi lợ, tráng lại bằng nước mưa | Nước chậu dội bồn cầu buổi tối |
| Tối | Rửa chén bằng hai chậu | Lu nước mưa | Nước có chất rửa đổ đường thoát; nước tráng cuối lau bếp |
| Trước khi ngủ | Kiểm vòi, đậy nắp mọi lu xô, đổ hết nước dùng lại còn thừa | Không để nước hở qua đêm |
Nhìn bảng sẽ thấy lu nước mưa, nguồn quý nhất, chỉ dùng cho những việc chạm vào miệng, thức ăn và lần tráng cuối. Mọi việc khác được gánh bởi nước hơi lợ và nước dùng lại. Đây là cách mà nhiều hộ ven biển đã giữ được nước mưa tới tận cuối mùa khô.
Cả nhà cùng làm: chia việc và nói chuyện với trẻ
Tiết kiệm nước chỉ bền khi không dồn lên vai một người. Vài cách giúp cả nhà cùng tham gia mà không biến thành chuyện cằn nhằn:
- Nói rõ con số. Họp gia đình ngắn, cho mọi người biết nhà còn bao nhiêu nước và cần dùng bao lâu nữa. Người ta dễ hợp tác khi hiểu lý do.
- Mỗi người một việc nhỏ. Một người lo hứng nước xả máy giặt, một người lo đổ nước vo gạo ra gốc cây, một người kiểm vòi buổi tối.
- Biến việc tiết kiệm thành điều trẻ thấy được. Cho trẻ đánh dấu mực nước lu mỗi tối, tô màu vào bảng tuần những ngày cả nhà giữ đúng mức. Không thi đua chấm điểm giữa các con, chỉ ghi nhận việc chung của cả nhà.
- Giải thích bằng ví dụ gần. "Một lần để vòi chảy lúc đánh răng bằng một gáo nước tắm của bà" dễ nhớ hơn mọi con số lít.
- Người lớn làm trước. Trẻ học theo việc người lớn làm hơn là lời người lớn nói.
- Không tiết kiệm phần của người yếu. Người già, trẻ nhỏ, người ốm vẫn được uống đủ và tắm rửa sạch sẽ.
Khi mùa khô qua, dành lời cảm ơn cho mọi người trong nhà. Một mùa giữ nước thành công là kinh nghiệm chung, mùa sau mọi người sẽ tự làm mà không cần nhắc.
Những điều không nên làm vì tiết kiệm
Có những việc tưởng là tiết kiệm nhưng lại hại sức khoẻ. Không nên uống ít nước đi để đỡ hao nước trữ, nhất là trong ngày nóng; thiếu nước dễ gây mệt, choáng, và người già thường không cảm thấy khát rõ. Không nên rửa tay qua loa trước khi nấu ăn, sau khi đi vệ sinh hay chăm trẻ, vì đây là lúc vi khuẩn dễ lây nhất.
Không nên dùng nước có xà phòng, nước rửa chén để tưới rau ăn lá sắp hái, và không cho vật nuôi uống nước đã dùng lại. Không trữ nước dùng lại qua đêm trong xô hở, vì đó chính là chỗ muỗi đẻ trứng trong mùa nóng. Không để trẻ nhỏ chơi gần xô, chậu nước lớn khi không có người lớn trông.
Nếu trong nhà có người bị tiêu chảy, sốt, nổi mẩn ngứa kéo dài trong thời gian dùng nước trữ hoặc nước dùng lại, hãy kiểm tra lại cách cất giữ nước, ngừng dùng nguồn nghi ngờ, và đưa người bệnh đi khám ở trạm y tế. Trẻ nhỏ tiêu chảy nhiều lần, li bì, khóc không ra nước mắt cần được đưa đi khám ngay.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết nhà mình có bị rò rỉ nước không?
Khoá hết vòi vào buổi tối, ghi số đồng hồ nước, sáng hôm sau trước khi dùng thì đọc lại. Nếu số nhảy là có rò. Không có đồng hồ thì đánh dấu mực nước bồn, để vài giờ không dùng rồi xem có tụt không.
Nước vo gạo tưới cây có tốt không?
Nước vo gạo dùng tưới cây cảnh, cây ăn trái được và là cách tận dụng nước rất phổ biến. Nên tưới trong ngày, không để lâu bị chua. Không nên đổ quá nhiều một chỗ, và hạn chế tưới lên lá rau ăn sống sắp hái.
Nước xả máy giặt có dùng lại được không?
Nước xả lần cuối khá sạch, dùng được cho dội bồn cầu, lau sàn, ngâm giẻ. Không nên dùng tưới rau hay cho vật nuôi uống vì còn chất giặt tẩy. Đặt một thùng có nắp hứng dưới ống xả là cách đơn giản nhất.
Tắm gáo có thật sự tiết kiệm hơn vòi sen không?
Thường là có, vì khi tắm gáo người ta tự biết mình đã dùng bao nhiêu. Vòi sen chảy liên tục kể cả lúc xoa xà phòng nên tốn hơn. Đặt chậu dưới chân để hứng nước dùng dội bồn cầu sẽ tiết kiệm thêm.
Có nên giảm uống nước để tiết kiệm nước trữ không?
Không nên. Nước uống chỉ chiếm phần nhỏ trong lượng nước nhà dùng, nhưng thiếu nước ảnh hưởng sức khoẻ, nhất là người già và trẻ nhỏ trong ngày nóng. Hãy tiết kiệm ở các việc khác như giặt, rửa sân, dội bồn cầu.
Làm sao để trẻ con cùng tiết kiệm nước mà không thấy bị ép?
Cho trẻ một việc nhỏ có thể thấy kết quả, như đánh dấu mực nước lu mỗi tối hay đổ nước vo gạo cho cây. Giải thích bằng ví dụ gần gũi và để người lớn làm gương. Không chấm điểm hay so sánh giữa các con.