Nhà ống bí nóng vì chỉ có một hoặc hai mặt tiếp xúc với không khí bên ngoài, gió vào được ở đầu nhà nhưng không có đường ra. Thông gió tự nhiên cho nhà ống dựa vào hai cơ chế: gió xuyên phòng từ cửa trước ra cửa sau, và hơi nóng tự bốc lên rồi thoát ra ở chỗ cao nhất như giếng trời hoặc ô thoáng trên mái. Chỉ cần tạo được đường vào thấp và đường ra cao, nhà đã thở được.
Bài này giải thích cách hai cơ chế đó vận hành, vì sao giếng trời làm sai lại thành cái lò, cách bố trí cửa đối lưu, khoảng thở giữa nhà, và thứ tự cải tạo một căn nhà ống cũ mà không phải đập đi xây lại.
Hai lực đẩy gió đi trong nhà
Gió xuyên phòng. Khi có gió ngoài trời, áp lực ở mặt đón gió cao hơn mặt khuất gió. Nếu nhà có cửa ở cả hai đầu và lối đi giữa không bị chắn, không khí sẽ chảy từ đầu này sang đầu kia. Nhà ống dài, chỉ mở mặt trước thì gió vào được vài mét rồi dừng lại, phía trong vẫn đứng.
Hiệu ứng ống khói. Không khí nóng nhẹ hơn nên bốc lên cao. Nếu ở chỗ cao nhất của nhà có lối thoát, khí nóng sẽ ra ngoài và kéo khí mát hơn từ các cửa thấp vào thế chỗ. Cơ chế này chạy cả khi trời lặng gió, chỉ cần có chênh lệch nhiệt độ và có chiều cao. Nhà ống nhiều tầng có lợi thế lớn ở điểm này vì chiều cao sẵn có.
Hai lực cộng lại. Nhà thông thoáng tốt là nhà tận dụng được cả hai: ngày có gió thì gió xuyên phòng, ngày lặng gió và ban đêm thì khí nóng tự bốc lên qua giếng trời hay cầu thang để thoát ra. Thiết kế chỉ dựa vào một cơ chế sẽ có những ngày nhà bí dù cửa mở toang.
Đường đi phải liền mạch. Gió và khí nóng chỉ chảy khi có đường thông từ chỗ vào tới chỗ ra. Một cánh cửa phòng đóng, một vách kính kín, một cầu thang bịt đầu là đủ chặn cả dòng. Khi cải tạo, việc đầu tiên là vẽ ra đường đi của không khí trong nhà.
Nhà ống hay bí ở đâu
Đi qua đủ nhiều căn nhà ống, người làm nghề thấy các điểm bí lặp đi lặp lại. Kiểm nhà mình theo danh sách sau:
- Gian giữa nhà: cách cả cửa trước lẫn cửa sau, không có cửa sổ vì giáp tường nhà hàng xóm. Đây thường là bếp hoặc phòng ăn, nơi sinh nhiệt nhiều nhất lại ít gió nhất.
- Phòng phía sau tầng trên: hay bị bịt kín vì sợ mưa tạt, trộm, chỉ có một cửa sổ nhỏ hoặc không có.
- Cầu thang có mái kín: cầu thang lẽ ra là ống khói tự nhiên của cả nhà, nhưng tầng tum lợp kín, cửa tum đóng, khí nóng dồn lên đọng lại ở tầng trên cùng.
- Tầng trên cùng dưới mái bê tông: nhận nhiệt từ mái và cả khí nóng từ các tầng dưới bốc lên.
- Nhà đã cơi nới phía sau: phần sân sau, giếng trời cũ bị lợp lại làm kho, làm phòng, mất luôn đường thoát cuối nhà.
Phần lớn các điểm bí không cần sửa lớn. Chỉ một ô thoáng trên cửa phòng, một cửa tum mở được, một khe hở phía trên mái tum đã đủ cho dòng khí bắt đầu chảy. Cái khó là phải nhìn ra dòng khí bị chặn ở đâu.
Giếng trời: đặt ở đâu và che thế nào cho khỏi thành lò
Giếng trời là khoảng thông tầng có lấy sáng từ trên mái, thường đặt giữa nhà hoặc gần cầu thang. Giếng trời đúng cách vừa đưa ánh sáng xuống tầng dưới, vừa là ống khói hút khí nóng ra ngoài. Giếng trời sai cách thì ngược lại: một tấm kính hoặc tấm nhựa trong lợp kín trên đỉnh biến cả khoảng thông tầng thành nhà kính, nắng trưa chiếu thẳng xuống, khí nóng không có đường ra, nhà nóng hơn lúc chưa làm.
Nguyên tắc quan trọng nhất là phần đỉnh giếng trời phải có chỗ cho khí nóng thoát ra. Thường làm bằng cách nâng mái che giếng trời cao hơn tường bao một khoảng, để hở bốn phía hoặc ít nhất hai phía đối nhau, có lam hoặc lưới chắn mưa tạt. Mái che có thể lợp vật liệu chặn nắng hoặc vật liệu lấy sáng có che bớt, tuỳ nhà cần sáng nhiều hay ít.
Vị trí giếng trời nên nằm ở chỗ bí nhất, thường là giữa nhà, sát gian bếp hoặc ngay cầu thang. Đặt ở cuối nhà cũng được nếu cuối nhà vốn đã kín. Nhà hẹp có thể làm giếng trời nhỏ, chỉ vài mét vuông, vẫn có tác dụng nếu lối thoát trên đỉnh đủ thoáng.
Ở dưới chân giếng trời có thể đặt chậu cây, bể nước nhỏ hoặc mặt sàn lát đá để đón nước mưa tạt. Cây xanh ở đây giúp mắt dịu hơn, nhưng cần chọn loại chịu được ánh sáng thay đổi và không mọc quá dày làm tắc dòng khí.
Cửa đối lưu: cửa vào thấp, cửa ra cao
Cửa vào đặt thấp, ở phía đón gió. Cửa chính, cửa sổ tầng dưới, ô thoáng gần sàn ở mặt tiền là chỗ không khí mát hơn đi vào. Ban đêm, không khí sát mặt đất thường mát hơn trên cao, nên cửa vào thấp đón được không khí tốt nhất.
Cửa ra đặt cao, ở phía khuất gió hoặc trên mái. Ô thoáng sát trần, cửa sổ lật phía trên, cửa tum, đỉnh giếng trời là chỗ khí nóng thoát ra. Cửa ra cao hơn cửa vào càng nhiều, dòng khí càng mạnh.
Ô thoáng trên cửa đi. Nhiều nhà cũ có ô thoáng trên cửa đi giữa các phòng nhưng đã bị bịt kính. Mở lại những ô này, chỉ cần chắn lưới chống muỗi, là cách rẻ nhất để khí nóng từ phòng thoát ra hành lang và cầu thang.
Cửa sổ lật, cửa chớp. Cửa sổ lật mở phía trên cho khí nóng ra mà vẫn che được mưa nhỏ. Cửa chớp gỗ hoặc nhôm cho gió qua khi cửa đóng, hợp với phòng ngủ cần riêng tư.
Đừng để cửa vào và cửa ra cùng một mặt. Mở hai cửa sổ cạnh nhau trên cùng một tường chỉ tạo dòng khí quẩn ở góc phòng. Cửa ra nên ở mặt đối diện hoặc ở chỗ cao hơn hẳn.
Khoảng thở giữa nhà và phía sau nhà
Với nhà ống dài, một giếng trời có khi chưa đủ. Nhiều kiến trúc sư bố trí thêm một khoảng thở: một sân trong nhỏ giữa nhà, một khoảng lùi ở phía sau, hoặc đơn giản là không xây kín hết chiều sâu lô đất. Khoảng thở này chia ngôi nhà dài thành hai khối ngắn hơn, mỗi khối đều có hai mặt thông với không khí bên ngoài.
Ở nhà đã xây kín, khoảng thở có thể đến từ việc mở lại sân sau đã bị lợp, hoặc biến phần cuối nhà đang dùng làm kho thành sân phơi có mái che thoáng. Mất một ít diện tích sàn nhưng đổi lại cả nhà có gió xuyên.
Sân trong và sân sau nên để mặt đất thấm nước hoặc trồng cây, hạn chế lát kín bằng gạch sẫm màu. Sân lát kín hứng nắng sẽ nóng lên và đẩy khí nóng vào nhà, làm hỏng chính mục đích của nó.
Với những căn hẹp mặt tiền, khoảng thở có khi chỉ là một khe dọc theo một bên nhà ở tầng trên, nơi đặt cửa sổ của các phòng phía sau. Khe này cần đủ rộng để đón ánh sáng và gió, đồng thời có lưới hoặc song cửa đảm bảo an toàn.
Mở thoáng mà vẫn chống mưa tạt, trộm và muỗi
Mưa tạt. Ô thoáng cao nên có mái che nhỏ phía ngoài hoặc lam nghiêng hướng xuống. Đỉnh giếng trời nâng cao hơn tường bao và có lam chắn quanh. Sàn dưới giếng trời nên có độ dốc và lỗ thoát nước.
An ninh. Ô thoáng và cửa trên cao vẫn cần song sắt hoặc khung lưới chắc. Song nên có ít nhất một ô mở được từ bên trong để làm lối thoát khi có hoả hoạn, không hàn chết toàn bộ.
Muỗi và côn trùng. Lắp lưới chống muỗi cho ô thoáng và cửa sổ lật. Lưới cần tháo được để vệ sinh, vì bụi bám dày sẽ cản gió đáng kể.
Bụi và tiếng ồn mặt phố. Cửa vào phía mặt đường có thể dùng cửa chớp kết hợp cây chậu để lọc bớt bụi. Đổi lại, có thể dồn việc mở thoáng vào buổi tối và đêm khi đường bớt xe.
Cải tạo nhà ống cũ: làm theo thứ tự
Không cần làm tất cả cùng lúc. Thứ tự dưới đây đi từ việc rẻ, ít đụng kết cấu đến việc lớn:
- Vẽ sơ đồ nhà từng tầng, đánh dấu cửa nào mở được, chỗ nào bí. Thử mở hết cửa một buổi tối và đi từng tầng cảm nhận gió.
- Mở lại các ô thoáng trên cửa đi đã bị bịt, thay cửa phòng kín bằng cửa có ô thoáng hoặc cửa chớp.
- Làm cho cửa tum mở được hằng ngày, thêm ô thoáng cao ở tường tum để khí nóng từ cầu thang thoát ra.
- Nếu có giếng trời lợp kín, nâng mái che lên và mở hở các phía có lam chắn mưa.
- Mở lại sân sau hoặc biến kho cuối nhà thành khoảng thoáng.
- Chỉ khi các bước trên chưa đủ mới tính đến việc cắt sàn làm giếng trời mới. Việc này đụng kết cấu, phải có kỹ sư tính toán và thợ có tay nghề.
Cắt sàn, đục tường chịu lực, nâng mái là việc không tự làm. Hãy hỏi thêm UBND xã, phường về thủ tục khi thay đổi kết cấu nhà ở đô thị trước khi khởi công.
Câu hỏi thường gặp
Giếng trời có làm nhà nóng hơn không?
Có thể, nếu đỉnh giếng trời bị lợp kín bằng kính hoặc tấm nhựa trong mà không có chỗ thoát khí. Khi đó cả khoảng thông tầng thành nhà kính. Giếng trời đúng cách phải có mái che nâng cao và để hở các phía cho khí nóng ra ngoài.
Nhà ống không có cửa sau thì thông gió thế nào?
Có thể dựa vào hiệu ứng ống khói: mở đường thoát khí ở chỗ cao nhất như tum cầu thang, giếng trời, ô thoáng sát mái. Khí nóng bốc lên thoát ra sẽ kéo khí mát từ cửa trước vào. Mở lại sân sau, nếu có, sẽ giúp thêm nhiều.
Ô thoáng nên đặt cao hay thấp?
Cửa đón gió vào nên đặt thấp, cửa cho khí nóng ra nên đặt cao gần trần hoặc trên mái. Khoảng cách theo chiều đứng giữa cửa vào và cửa ra càng lớn thì dòng khí tự nhiên càng mạnh, kể cả khi trời lặng gió.
Mở thoáng nhiều có bị muỗi và bụi không?
Có, nếu không có lưới chắn. Nên lắp lưới chống muỗi tháo được để vệ sinh, dùng cửa chớp ở mặt đường để lọc bớt bụi và dồn việc mở thoáng vào buổi tối khi đường ít xe. Lưới bám bụi dày sẽ cản gió nên cần lau định kỳ.
Cải tạo giếng trời cho nhà cũ có cần xin phép không?
Nếu chỉ thay mái che giếng trời có sẵn thường là sửa chữa nhỏ, nhưng cắt sàn làm giếng trời mới là thay đổi kết cấu. Nên hỏi UBND xã, phường về thủ tục theo quy định hiện hành và mời kỹ sư tính toán trước khi làm.