Mùa nóng vẫn nên vận động đều, nhưng cần đổi cách tập: tập vào sáng sớm hoặc sau khi mặt trời lặn, giảm cường độ và thời gian so với mùa mát, cho cơ thể làm quen dần với nóng trong một đến hai tuần đầu, uống nước trước, trong và sau khi tập, và dừng ngay khi thấy chóng mặt, buồn nôn, đau đầu, tim đập loạn hay mệt bất thường.
Người cao tuổi, trẻ nhỏ, người có bệnh tim mạch, tiểu đường, bệnh thận hay đang dùng thuốc điều trị lâu dài nên hỏi bác sĩ về mức tập phù hợp cho mùa nóng. Bỏ hẳn vận động cả mùa hè cũng không tốt, vì sức bền giảm nhanh và cơ thể càng kém chịu nóng hơn. Mục tiêu là vẫn giữ được thói quen, chỉ là theo nhịp của thời tiết.
Vì sao tập trong nóng khó hơn hẳn
Khi vận động, cơ bắp sinh ra rất nhiều nhiệt. Bình thường, cơ thể đưa lượng nhiệt này ra da và thải đi bằng mồ hôi. Khi trời nóng, nhất là nóng ẩm, chênh lệch giữa da và không khí nhỏ đi, mồ hôi khó bay hơi, nhiệt thoát chậm. Tim phải bơm máu cùng lúc cho cơ bắp đang làm việc và cho da đang toả nhiệt, nên nhịp tim ở cùng một tốc độ chạy cao hơn hẳn so với ngày mát.
Kết quả là cùng một bài tập quen thuộc, ngày nóng thấy nặng hơn, mệt nhanh hơn, và nếu cố giữ tốc độ như thường thì thân nhiệt có thể tăng nhanh. Độ ẩm làm mọi chuyện khó thêm: ở Nam Bộ mùa mưa hay Bắc Bộ những ngày oi, mồ hôi ra ướt áo mà người vẫn không mát, vì mồ hôi chảy đi chứ không bay hơi.
Hiểu điều này giúp tránh hai sai lầm trái ngược: cố tập như mùa mát vì sợ mất phong độ, hoặc bỏ tập hẳn vì nghĩ mùa hè không hợp vận động. Cách đúng là giảm tải cho phù hợp, và chấp nhận rằng thành tích mùa hè thấp hơn là bình thường.
Chọn giờ và chỗ tập theo hình thức vận động
Bảng dưới là gợi ý tham khảo cho mùa nóng; giờ cụ thể tuỳ vùng và tuỳ ngày, nên xem dự báo nhiệt độ và độ ẩm trước khi ra ngoài.
| Hình thức | Giờ hợp | Lưu ý |
|---|---|---|
| Đi bộ, đạp xe nhẹ | Sáng sớm trước khi nắng lên, tối sau khi mặt trời lặn | Chọn đường có bóng cây, tránh mặt đường nhựa còn hầm nóng chiều tối |
| Chạy bộ | Sáng sớm là tốt nhất | Giảm tốc độ và quãng đường, mang nước nếu chạy lâu |
| Bóng đá, cầu lông, bóng chuyền ngoài trời | Sáng sớm hoặc chiều muộn khi sân đã có bóng râm | Thay người, nghỉ uống nước thường xuyên hơn |
| Bơi | Sáng hoặc chiều muộn | Vẫn mất nước qua mồ hôi dù ở dưới nước; che nắng khi ở bể ngoài trời |
| Tập trong nhà: giãn cơ, yoga, tập sức mạnh | Giờ nào cũng được nếu phòng thoáng mát | Phòng tập đông người, ít gió có thể rất nóng |
| Dưỡng sinh, thái cực quyền cho người lớn tuổi | Sáng sớm ở công viên, bờ hồ | Kết thúc trước khi nắng gắt, mang nước theo |
Những ngày có cảnh báo nắng nóng gay gắt hoặc không khí ô nhiễm nặng, chuyển sang tập nhẹ trong nhà hoặc nghỉ một hôm là lựa chọn hợp lý, không phải lười biếng.
Làm quen với nóng: cho cơ thể thời gian thích nghi
Cơ thể có khả năng thích nghi. Sau một đến hai tuần vận động đều trong điều kiện nóng, cơ thể thường bắt đầu ra mồ hôi sớm hơn, nhiều hơn, tim đỡ phải làm việc ở cùng mức tập. Đây là lý do những ngày nóng đầu mùa thường thấy mệt nhất.
Bắt đầu nhẹ và ngắn. Tuần đầu của mùa nóng, hoặc khi vừa từ nơi mát chuyển đến nơi nóng, giảm thời gian và cường độ xuống rõ rệt so với thường ngày, rồi tăng dần qua từng buổi.
Nghỉ lâu thì mất thích nghi. Ốm vài ngày hay đi xa về, khả năng chịu nóng giảm đi khá nhanh. Quay lại tập thì lại bắt đầu nhẹ như đầu mùa.
Thích nghi không phải miễn nhiễm. Người đã quen nóng vẫn có thể bị bệnh do nóng nếu gắng sức quá mức trong ngày rất nóng ẩm. Thích nghi chỉ làm ngưỡng chịu đựng cao hơn chứ không xoá đi giới hạn.
Giảm cường độ: tập theo cảm nhận chứ không theo con số
Một cách đơn giản để biết mình đang tập vừa sức là thử nói chuyện. Nếu vừa vận động vừa nói được thành câu ngắn, cường độ đang ở mức vừa phải. Nếu chỉ nói được vài từ rồi phải thở, đó là mức nặng, mùa nóng nên hạn chế. Nếu hát được thoải mái thì đang tập rất nhẹ.
Người dùng đồng hồ đo nhịp tim sẽ thấy nhịp tim ngày nóng cao hơn ở cùng tốc độ. Thay vì cố giữ tốc độ quen thuộc, hãy giữ mức nhịp tim hoặc mức gắng sức quen thuộc và chấp nhận chạy chậm hơn. Cũng nên rút ngắn buổi tập, chia thành hai buổi ngắn sáng và tối thay vì một buổi dài.
Những bài tập cường độ cao, thi đấu, chạy đường dài nên dời sang ngày mát hơn hoặc giờ sớm nhất trong ngày. Người tham gia giải chạy, giải đấu mùa hè nên đọc kỹ hướng dẫn an toàn của ban tổ chức, biết vị trí trạm nước và trạm y tế, và sẵn sàng bỏ cuộc khi thấy cơ thể không ổn.
Nước, quần áo và chuẩn bị trước buổi tập
Chuẩn bị đúng giúp buổi tập mùa nóng an toàn hơn nhiều so với chỉ dựa vào sức chịu đựng:
- Uống nước trong vài giờ trước khi tập, đừng ra sân khi bụng rỗng nước. Nước tiểu vàng nhạt trước buổi tập là dấu hiệu tốt.
- Trong khi tập, uống từng ngụm sau mỗi quãng ngắn thay vì chờ khát. Buổi tập kéo dài và ra mồ hôi nhiều thì bù thêm muối khoáng qua đồ ăn sau tập hoặc đồ uống bù nước pha đúng hướng dẫn.
- Mặc quần áo mỏng, rộng, sáng màu, chất liệu thoát mồ hôi; đội mũ thoáng khi tập ngoài trời; bôi kem chống nắng cho da hở nếu còn nắng.
- Không tập ngay sau bữa ăn no, cũng không tập khi đói lả; một bữa nhẹ trước đó vài giờ là hợp.
- Tránh rượu bia vào tối hôm trước và sau buổi tập vì làm mất nước.
- Tập cùng bạn hoặc báo cho người nhà biết lộ trình, giờ về, nhất là khi chạy hay đạp xe một mình đường vắng.
- Sau khi tập, nghỉ ở chỗ mát, uống nước, tắm nước mát vừa, ăn bữa có canh và trái cây.
Người có bệnh mạn tính đang được hạn chế nước hoặc muối không áp dụng chung các gợi ý về nước và muối ở trên, mà theo hướng dẫn riêng của bác sĩ.
Tập trong nhà khi ngoài trời quá nóng hoặc nhiều bụi
Có những ngày không có giờ nào ngoài trời thật sự mát, hoặc không khí đầy khói đốt đồng, bụi mịn. Khi đó tập trong nhà là cách giữ thói quen vận động mà không đặt cơ thể vào thế khó. Không cần dụng cụ đắt tiền: một tấm thảm, một chai nước làm tạ tay, cầu thang trong nhà, một khoảng trống đủ dang tay là đủ cho nhiều bài tập.
Một buổi tập trong nhà có thể gồm khởi động nhẹ vài phút, các động tác dùng sức nặng cơ thể như đứng lên ngồi xuống ghế, chống đẩy vào tường, nâng gót chân, giữ thăng bằng trên một chân có vịn, rồi giãn cơ chậm. Người lớn tuổi nên có chỗ vịn chắc chắn và tập trên sàn khô, không trơn. Leo cầu thang chậm vài lượt cũng là bài tập sức bền tốt nếu tim mạch cho phép.
Chọn phòng thoáng nhất nhà, mở cửa nếu không khí bên ngoài không quá ô nhiễm, bật quạt thổi lướt qua người. Tập vào buổi sáng khi phòng còn mát. Dù trong nhà, vẫn đặt chai nước bên cạnh và dừng lại khi thấy mệt bất thường, vì phòng kín ít gió có thể nóng không kém ngoài trời.
Người cao tuổi, trẻ em và người có bệnh mạn tính
Người cao tuổi. Vẫn nên đi bộ, tập dưỡng sinh đều, nhưng vào sáng sớm và kết thúc trước khi nắng gắt. Mang nước theo dù không thấy khát. Đi theo nhóm giúp có người để ý khi một ai đó mệt.
Trẻ em. Trẻ mải chơi thường không tự dừng nghỉ hay uống nước. Người lớn nên sắp xếp giờ chơi thể thao vào lúc mát, cho nghỉ uống nước theo giờ, và để ý trẻ đỏ bừng, lả đi, nôn. Giờ thể dục ở trường trong ngày nóng nên chuyển vào chỗ có mái che.
Người bệnh tim mạch, tăng huyết áp. Hỏi bác sĩ mức gắng sức phù hợp trong mùa nóng và những dấu hiệu phải dừng. Một số thuốc làm nhịp tim không tăng như bình thường khi gắng sức, nên tập theo cảm nhận chứ không chỉ theo nhịp tim.
Người tiểu đường. Nóng và vận động đều ảnh hưởng đến đường máu. Mang theo đồ ăn ngọt nhẹ để dùng khi có dấu hiệu hạ đường máu theo hướng dẫn của bác sĩ, kiểm tra bàn chân sau khi tập vì mồ hôi và giày ẩm dễ gây phồng rộp.
Dấu hiệu phải dừng ngay, khi nào gọi cấp cứu
Dừng tập ngay, vào chỗ mát, ngồi hoặc nằm nghỉ và uống nước khi thấy chóng mặt, choáng váng, buồn nôn, đau đầu, chuột rút, mệt lả bất thường, da nổi da gà hay ớn lạnh giữa trời nóng, tim đập dồn dập hoặc không đều. Không cố hoàn thành buổi tập. Nếu nghỉ một lúc mà không đỡ, đi khám.
Gọi cấp cứu ngay khi người đang tập hoặc vừa tập xong bị lú lẫn, nói năng không rõ, đi loạng choạng, ngất, co giật, da nóng mà không còn ra mồ hôi, đau ngực, khó thở. Trong lúc chờ, đưa người đó vào chỗ mát và làm theo hướng dẫn của nhân viên cấp cứu; cách sơ cứu bệnh do nóng có trong các hướng dẫn chuyên về ứng phó nắng nóng.
Sau một lần bị mệt nặng khi tập trong nóng, nên đi khám trước khi quay lại tập, để chắc rằng không có vấn đề tim mạch hay bệnh khác bị bỏ sót, và để được hướng dẫn cách quay lại tập an toàn.
Câu hỏi thường gặp
Mùa hè nên tập thể dục vào giờ nào tốt nhất?
Sáng sớm trước khi nắng lên thường là lúc mát và không khí dễ chịu nhất. Buổi tối sau khi mặt trời lặn cũng được, nhưng mặt đường, sân bê tông có thể vẫn còn hầm nóng. Nên tránh khoảng gần trưa đến xế chiều. Những ngày cảnh báo nắng nóng gay gắt thì chuyển sang tập nhẹ trong nhà.
Ra nhiều mồ hôi khi tập có giúp giảm cân nhanh hơn không?
Không. Cân nặng giảm ngay sau khi tập ra nhiều mồ hôi chủ yếu là nước, sẽ trở lại khi uống bù. Cố tình mặc áo kín, tập giữa nắng để ra mồ hôi nhiều còn làm tăng nguy cơ mất nước và bệnh do nóng. Giảm cân bền vững dựa vào ăn uống và vận động đều.
Có nên chạy bộ khi trời nóng ẩm không?
Có thể, nếu chạy vào giờ mát, giảm tốc độ và quãng đường, uống nước đầy đủ và theo dõi cảm nhận cơ thể. Ngày nóng ẩm, mồ hôi khó bay hơi nên cơ thể khó hạ nhiệt hơn ngày khô. Thấy mệt bất thường, chóng mặt hay buồn nôn thì dừng ngay, không cố hoàn thành.
Cần bao lâu để cơ thể quen với tập luyện trong nóng?
Thông thường cần khoảng một đến hai tuần vận động đều đặn, tăng dần thời gian và cường độ, để cơ thể thích nghi tốt hơn với nóng. Trong thời gian này nên tập nhẹ hơn bình thường. Sau khi nghỉ tập vài ngày vì ốm hay đi xa, khả năng chịu nóng giảm và cần làm quen lại.
Người tăng huyết áp có nên tập thể dục mùa hè?
Vận động đều đặn thường có lợi cho người tăng huyết áp, nhưng mùa nóng cần hỏi bác sĩ về mức tập phù hợp, giờ tập và dấu hiệu phải dừng. Một số thuốc ảnh hưởng đến nhịp tim và khả năng chịu nóng. Nên chọn hình thức nhẹ như đi bộ vào sáng sớm.
Tập trong phòng gym có điều hoà có cần lưu ý gì?
Vẫn cần uống nước đều vì không khí điều hoà khô và vận động vẫn làm ra mồ hôi. Tránh ra ngay ngoài trời nóng khi người còn đẫm mồ hôi, nên nghỉ cho cơ thể bớt nóng. Phòng tập đông người, điều hoà yếu có thể rất nóng, khi đó giảm cường độ như tập ngoài trời.