Biến đổi khí hậu ảnh hưởng sức khoẻ người Việt chủ yếu qua sáu đường: nắng nóng kéo dài hơn và nhiều đợt hơn, nước bẩn và thực phẩm hỏng sau mưa lũ, muỗi truyền bệnh có mùa dài hơn, không khí kém hơn vì bụi khói và nồm ẩm, chấn thương và gián đoạn chữa bệnh do thiên tai, và áp lực lên sức khoẻ tinh thần khi sinh kế bấp bênh. Mối nguy lớn nhất với đa số gia đình không phải những trận bão hiếm gặp mà là cái nóng dai dẳng, vì nó làm nặng thêm các bệnh sẵn có như tim mạch, thận, tiểu đường một cách lặng lẽ.
Không phải ai cũng chịu như nhau. Người cao tuổi sống một mình, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người có bệnh mạn tính, người làm việc chân tay và người ở nhà chật, mái thấp là những nhóm chịu nặng nhất. Phần dưới đây đi qua từng đường tác động, cơ chế phía sau, ai cần để ý, những việc một gia đình làm được trong tầm tay, và dấu hiệu nào nghĩa là phải đi khám hoặc gọi cấp cứu ngay.
Nắng nóng kéo dài: mối nguy lớn nhất và hay bị coi nhẹ
Cơ thể giữ nhiệt độ bên trong ổn định bằng hai cách chính: đưa máu ra da để toả nhiệt và đổ mồ hôi để nhiệt bay đi theo hơi nước. Cả hai cách đều tốn sức tim và tốn nước. Khi trời nóng một hai ngày, người khoẻ chịu được. Khi nóng kéo dài nhiều ngày, nhất là đêm không hạ nhiệt, cơ thể không có lúc nghỉ, tim phải đập nhanh hơn liên tục, thận nhận ít nước hơn, giấc ngủ chập chờn.
Vì vậy phần lớn thiệt hại sức khoẻ của các đợt nóng không nằm ở những ca say nắng ngã gục ngoài đường mà nằm ở những người bệnh tim, bệnh thận, tiểu đường, bệnh phổi trở nặng trong nhà, đôi khi không ai nghĩ là do nóng. Các cơ quan y tế công cộng trên thế giới đều ghi nhận số người phải nhập viện tăng lên trong và ngay sau đợt nóng, chủ yếu ở người cao tuổi.
Điều khiến cái nóng nguy hiểm là nó âm thầm. Người già cảm giác khát kém hơn, cảm nhận nóng kém hơn, nhiều người tiết kiệm điện nên không bật quạt, đóng kín cửa vì sợ trộm. Khí tượng Việt Nam đã nêu xu thế số ngày nắng nóng tăng ở nhiều vùng; con số cụ thể của từng nơi nên tra trong bản tin và kịch bản chính thức, nhưng hướng đi thì rõ: mùa nóng dài hơn là điều nên chuẩn bị cho cả nhà chứ không còn là chuyện vài hôm.
Nước, muỗi và thực phẩm: bệnh lây theo mùa đang dịch chuyển
Muỗi có thêm thời gian và thêm chỗ sống. Muỗi truyền sốt xuất huyết sinh sôi nhanh hơn khi trời ấm, và mưa thất thường để lại nhiều vũng đọng, chum vại, lốp xe chứa nước. Mùa muỗi vì thế có thể bắt đầu sớm hơn, kết thúc muộn hơn, và lan lên những vùng cao trước đây ít gặp. Cách diệt lăng quăng quanh nhà được viết riêng trong mục phòng bệnh theo mùa của trang.
Nước sinh hoạt dễ bẩn hơn sau mưa lớn và ngập. Nước lũ cuốn theo phân, rác, xác động vật vào giếng, bể chứa. Mùa khô kéo dài thì ngược lại, nước ít, người ta phải dùng nguồn kém sạch hơn, rửa tay ít đi. Cả hai đầu đều làm tăng bệnh tiêu chảy, bệnh ngoài da và đau mắt.
Thực phẩm hỏng nhanh hơn khi nóng ẩm. Vi khuẩn trong đồ ăn để ngoài nhân lên nhanh hơn rõ rệt khi nhiệt độ cao. Mất điện trong đợt nóng làm tủ lạnh ngừng chạy, đúng lúc đồ ăn cần lạnh nhất. Bữa cỗ, bữa liên hoan để lâu ngoài trời là chỗ dễ xảy ra ngộ độc tập thể.
Bệnh do chuột và nước ngập. Nước ngập kéo dài làm chuột tràn vào nhà, nước tiểu chuột lẫn vào nước ngập. Người lội nước có vết xước ở chân là nhóm dễ bị lây bệnh qua da. Đây là lý do sau mỗi đợt ngập nên rửa chân sạch, giữ vết thương khô và để ý sốt trong vài tuần sau đó.
Không khí trong và ngoài nhà
Khí hậu thay đổi tác động đến không khí ta thở theo hai hướng trái ngược nhau tuỳ mùa. Mùa khô và những đợt nắng nóng kéo dài, khói đốt rơm rạ, đốt rác, bụi đường và khói xe tích tụ khi trời lặng gió, tạo lớp bụi mịn đọng sát mặt đất. Những ngày như vậy người hen, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, trẻ nhỏ thường ho nhiều hơn, khó thở hơn.
Ở miền Bắc, mùa nồm ẩm cuối đông đầu xuân lại gây chuyện khác: độ ẩm rất cao làm tường đổ mồ hôi, nấm mốc mọc ở góc nhà, sau tủ, trong chăn đệm. Bào tử nấm mốc là nguồn gây dị ứng và có thể làm cơn hen nặng lên. Khi mùa nồm thất thường hơn, có năm kéo dài, có năm lặp lại nhiều đợt, gia đình có người dị ứng cần chuẩn bị cách giữ nhà khô từ sớm.
Nóng cũng làm không khí trong nhà tệ đi theo cách ít ai để ý. Nhà đóng kín để giữ mát điều hoà mà không có khí tươi, bếp than, bếp củi đun trong phòng kín, máy phát điện chạy gần cửa khi mất điện là những tình huống có thể sinh khí độc. Mùi khó chịu thì người ta để ý, còn khí không mùi thì không, nên nguyên tắc là luôn có một đường thông khí ra ngoài và không bao giờ chạy máy nổ trong nhà.
Mỗi vùng một nhóm mối nguy nổi bật
Bảng dưới đây chỉ là cách nhìn tổng quát để gia đình biết nên để ý điều gì trước, không thay cho bản tin thời tiết và khuyến cáo của ngành y tế địa phương. Một vùng thường có nhiều mối nguy cùng lúc, bảng chỉ nêu những cái nổi bật.
| Vùng | Mối nguy sức khoẻ nổi bật | Nhóm cần để ý nhất |
|---|---|---|
| Bắc Bộ và trung du | Nóng oi đầu hè, nồm ẩm cuối đông, rét đậm xen nóng bất thường | Người già, người hen, trẻ nhỏ khi giao mùa |
| Bắc Trung Bộ, Trung Bộ | Gió nóng khô kéo dài, lũ nhanh, bệnh sau lũ | Người làm ruộng, người già ở nhà mái thấp |
| Tây Nguyên | Hạn kéo dài, thiếu nước sạch, bụi mùa khô | Hộ dùng giếng cạn, trẻ nhỏ |
| Nam Bộ | Nóng ẩm quanh năm, ngập triều, sốt xuất huyết mùa mưa | Trẻ em, người lội nước ngập thường xuyên |
| Các đô thị lớn | Đảo nhiệt về đêm, bụi mịn, nhà trọ chật nóng | Người thuê trọ, người già sống một mình |
Điểm chung của mọi vùng là đêm nóng. Một ngày nóng mà đêm mát thì cơ thể hồi lại được. Nhiều đêm liền không hạ nhiệt mới là lúc người yếu bắt đầu đổ bệnh, vì vậy giữ được một chỗ ngủ mát trong nhà là việc nên làm đầu tiên.
Ai trong gia đình chịu nặng nhất và vì sao
Người cao tuổi. Tuyến mồ hôi hoạt động kém hơn, cảm giác khát giảm, tim mạch dự trữ ít hơn, lại thường dùng nhiều loại thuốc. Người già sống một mình là nhóm đáng lo nhất vì không ai nhận ra khi họ lừ đừ, lú lẫn.
Trẻ nhỏ, nhất là dưới hai tuổi. Diện tích da lớn so với cân nặng nên hấp thụ nhiệt nhanh, chưa tự nói được là khát hay mệt, phụ thuộc hoàn toàn vào người lớn. Để trẻ ngủ trong xe hay phòng kín dù chỉ một lúc ngắn cũng rất nguy hiểm.
Phụ nữ mang thai. Cơ thể đã phải làm việc nhiều hơn bình thường, thân nhiệt và nhu cầu nước tăng. Nóng kéo dài làm mệt mỏi, phù và mất nước dễ xảy ra hơn.
Người có bệnh mạn tính. Bệnh tim, thận, tiểu đường, bệnh phổi, bệnh tâm thần đều có thể nặng lên khi nóng. Một số thuốc làm cơ thể mất nước nhanh hơn hoặc giảm khả năng đổ mồ hôi. Việc này cần hỏi bác sĩ điều trị, không tự đổi thuốc.
Người lao động chân tay và người nghèo. Phải làm việc giữa nắng vì không có lựa chọn, ở nhà mái tôn, phòng trọ chật, ít tiền điện để chạy quạt. Thích ứng về sức khoẻ vì thế không tách rời chuyện nhà ở và thu nhập.
Sức khoẻ tinh thần và những tác động gián tiếp
Ngoài những tác động trực tiếp lên cơ thể, khí hậu thay đổi còn chạm đến sức khoẻ qua những đường vòng. Một vụ lúa mất vì hạn mặn, một ao tôm chết vì độ mặn thất thường, một đợt lũ cuốn mất chuồng trại là những cú sốc thu nhập. Người mất mùa thường cắt giảm bữa ăn, hoãn đi khám, đi làm xa nhà. Trẻ em trong những gia đình như vậy dễ thiếu dinh dưỡng hơn.
Căng thẳng kéo dài vì nợ nần, vì lo mùa sau, cộng với những đêm mất ngủ vì nóng, làm nhiều người cáu gắt, buồn chán, uống rượu nhiều hơn. Sau thiên tai lớn, nhiều người còn mang nỗi sợ mỗi khi trời chuyển mưa. Những điều này ít khi được gọi là bệnh nhưng ảnh hưởng thật đến sức khoẻ và quan hệ trong gia đình.
Thiên tai còn làm gián đoạn chữa bệnh: đường bị cắt, trạm y tế ngập, nhà thuốc đóng cửa, người bệnh mạn tính hết thuốc giữa chừng. Đây là lý do mỗi gia đình có người bệnh mạn tính nên giữ sẵn một ít thuốc đang dùng theo đơn, bản sao đơn thuốc và giấy tờ khám bệnh trong túi chống nước, và biết trạm y tế xã hay cơ sở gần nhất nằm ở đâu.
Những việc một gia đình làm được, xếp từ dễ đến khó
Thích ứng về sức khoẻ không bắt đầu từ thiết bị đắt tiền mà từ thói quen và sự để ý lẫn nhau. Danh sách dưới đây áp dụng cho phần lớn gia đình, nông thôn hay thành phố đều được:
- Lập danh sách người dễ tổn thương trong nhà và hàng xóm sống một mình, thống nhất ai sẽ ghé thăm hoặc gọi hỏi thăm trong những ngày nóng hay mưa bão.
- Chọn một phòng mát nhất nhà làm chỗ ngủ chung trong mùa nóng cho người già và trẻ nhỏ; nếu nhà không có phòng nào mát, tính trước chỗ có thể sang nghỉ như nhà người thân.
- Giữ thói quen uống nước đều trong ngày, nhắc người già uống cả khi không khát, theo dõi màu nước tiểu.
- Đổi giờ làm việc nặng sang sáng sớm và chiều muộn, ăn bữa nhẹ hơn vào giữa trưa.
- Giữ nhà khô, thoáng, sạch nước đọng; đậy kín chum vại; dọn vật chứa nước quanh nhà mỗi tuần.
- Chuẩn bị túi giấy tờ y tế và thuốc đang dùng theo đơn cho người bệnh mạn tính, cập nhật trước mỗi mùa mưa bão.
- Hỏi bác sĩ điều trị về kế hoạch cho mùa nóng nếu trong nhà có người bệnh tim, thận, tiểu đường hay đang dùng nhiều thuốc.
Những việc này nghe đơn giản, nhưng chính sự đều đặn mới tạo ra khác biệt. Một gia đình duy trì được ba bốn thói quen trên suốt mùa nóng đã giảm đáng kể nguy cơ cho người yếu nhất trong nhà.
Khi nào đi khám, khi nào gọi cấp cứu
Có những dấu hiệu không nên chờ đợi. Gọi cấp cứu ngay khi một người trong ngày nóng trở nên lú lẫn, nói lắp, không trả lời đúng câu hỏi, ngất, co giật, da nóng đỏ mà không còn ra mồ hôi, hoặc khó thở, đau ngực. Trong lúc chờ, đưa người đó vào chỗ mát và làm theo hướng dẫn của nhân viên cấp cứu qua điện thoại.
Đi khám trong ngày khi có nôn nhiều không giữ được nước, tiểu rất ít hoặc nước tiểu sẫm màu kéo dài, chóng mặt khi đứng dậy, sốt cao, trẻ nhỏ li bì, bỏ bú, quấy khóc bất thường, người bệnh mạn tính thấy triệu chứng quen thuộc nặng hơn hẳn mọi khi. Với sốt trong mùa mưa, nhất là sốt kèm đau người, chảy máu chân răng, nổi chấm đỏ dưới da, cần đi khám sớm chứ không tự điều trị tại nhà.
Ngoài cấp cứu, nên tranh thủ mùa mát để đi khám định kỳ, rà lại thuốc với bác sĩ và hỏi cụ thể: trong đợt nóng thì cần để ý gì, có phải thay đổi gì không. Những câu hỏi này giúp bác sĩ đưa ra hướng dẫn riêng cho từng người, điều mà không bài viết nào thay được.
Câu hỏi thường gặp
Biến đổi khí hậu gây ra những bệnh gì cụ thể?
Biến đổi khí hậu không sinh ra bệnh mới hoàn toàn mà làm tăng nguy cơ của những bệnh đã có: bệnh do nóng, bệnh tim mạch và thận nặng lên, sốt xuất huyết và các bệnh do muỗi, tiêu chảy và bệnh ngoài da sau lũ, bệnh hô hấp do bụi khói và nấm mốc, cùng những vấn đề sức khoẻ tinh thần khi sinh kế bị ảnh hưởng.
Vì sao người già dễ bị ảnh hưởng bởi nắng nóng hơn người trẻ?
Người già đổ mồ hôi kém hơn, cảm giác khát và cảm nhận nóng giảm, tim mạch có ít dự trữ hơn và thường dùng nhiều loại thuốc. Vì vậy cơ thể họ khó tự hạ nhiệt và dễ mất nước mà không nhận ra. Người già sống một mình càng cần được hỏi thăm thường xuyên trong ngày nóng.
Đêm nóng có nguy hiểm hơn ngày nóng không?
Đêm nóng kéo dài được xem là đặc biệt bất lợi vì cơ thể không có thời gian hồi phục sau một ngày chịu nhiệt. Giấc ngủ kém, tim phải làm việc liên tục, người bệnh mạn tính dễ trở nặng. Vì thế giữ được một chỗ ngủ mát trong nhà quan trọng không kém việc tránh nắng ban ngày.
Có số liệu chính xác về số ngày nắng nóng tăng ở Việt Nam không?
Cơ quan khí tượng thuỷ văn quốc gia công bố kịch bản biến đổi khí hậu và thống kê theo từng vùng, có cập nhật định kỳ. Con số cụ thể khác nhau giữa các vùng và các kịch bản, nên khi cần dẫn số liệu, bạn nên tra trực tiếp ấn phẩm và bản tin chính thức mới nhất thay vì dùng con số truyền miệng.
Gia đình có người bệnh mạn tính nên chuẩn bị gì trước mùa nóng?
Nên đi khám định kỳ trước mùa nóng, hỏi bác sĩ về việc uống nước, ăn mặn nhạt, thuốc đang dùng có làm dễ mất nước không, và những dấu hiệu cần quay lại khám. Giữ đủ thuốc theo đơn, bảo quản thuốc ở chỗ mát, và có một người trong nhà biết rõ lịch thuốc của người bệnh.
Học sinh muốn tìm hiểu tác động của khí hậu đến sức khoẻ thì nên đọc nguồn nào?
Nên đọc tài liệu của Bộ Y tế, Tổ chức Y tế Thế giới, các báo cáo đánh giá của Ủy ban Liên chính phủ về biến đổi khí hậu và ấn phẩm của cơ quan khí tượng Việt Nam. Khi trích số liệu, ghi rõ nguồn và năm công bố, tránh dùng con số không rõ xuất xứ trên mạng xã hội.